Tarih, yalnızca geçmişteki olaylardan ibaret değildir, sebep sonuç ilişkisi ile günümüzü 
şekillendiren bir süreçtir. Zira geçmişte meydana gelen olaylar ve bu olayların nedenleri 
zaman içinde birbirini etkileyerek bugünkü yapıyı ortaya çıkarır. Bu bakımdan tarih, olayları 
yalnızca aktaran değil, aynı zamanda bu olaylar arasındaki neden-sonuç ilişkilerini inceleyen 
bir disiplin olarak karşımıza çıkar. Bu yaklaşım pozitivist düşüncenin egemen olmaya 
başlamasıyla yaygınlaşmaya başlamış olsa dahi geçmişte bu görüşe sahip tarihçiler var idi. 
Birkaç örnek vermek gerekirse Eski Yunan tarihçilerinden Thucydides ve Polybius, 
Araplardan İbni Haldun, İtalyanlardan Nicolo Machiavelli ve Jean Baptiste Vico, Türklerden 
Naima, Koçi Bey ve Kâtip Çelebi gibi isimleri sayabiliriz(1). Bu isimlerin ortak noktası, tarihe 
yalnızca olayların aktarımı olarak değil, aynı zamanda neden-sonuç ilişkisiyle insan ve 
toplum kimliğini şekillendiren bir süreç olarak yaklaşmalarıdır. Bu bakış açısı, tarihin işlevine 
dair yapılan şu tanımda açıkça ifadesini bulur: “Tarih bir kimlik oluşturur ve onu açıklığa 
kavuşturur. Bu da bireyselliğin temel unsuru ve toplumun temel direğidir”(2). Tarih biliminin 
günümüzü şekillendiren bu yapıcı süreci, olayların zamana yenik düşmesini engelleyen 
bilinçli bir muhafaza eylemidir. Döneminin en yüksek entelektüel süzgecinden geçmiş 
zihinlerinden biri olan Anna Komnena, bu durumu şöyle mühürler: “Tarih bilimi, zamanın 
akışına karşı koyan sarsılmaz bir benttir: O [tarih], akıp gidiş sırasında olan bitenlerden, 
akıntı üstünde yakalayabildiklerini kollarına alıp tutar ve onların, sonsuza dek orada kalmak 
üzere unutulmuşluğun derinliklerine kayıp gitmesine asla izin vermez”(3). 

Tarih, geçmişte yaşanmış olayların kronolojik bir dizisi değildir; her olay, bu olaylara 
katılan insanların karar ve davranışlarıyla şekillenir. İnsanlar, bulundukları koşullar ve 
karşılaştıkları seçenekler doğrultusunda farklı yolları tercih ederler. Bu nedenle tarih, 
insanların yaptıkları seçimlerin ve bu seçimlerin sonuçlarının incelenmesi olarak 
tanımlanabilir(4). Geçmişteki bu davranışlar, yalnızca olayları değil, toplumların ve bireylerin 
bugünkü sosyal, kültürel ve siyasi yapısını da anlamamıza olanak sağlar. Nitekim tarihçilerin 
geçmişi ele alış biçimi, bugünü anlamak ve yorumlamak amacıyla yönlendirilir; her dönemin 
geçmişe farklı sorular yöneltmesi, bu yaklaşımı daha da derinleştirir(5). Dolayısıyla tarih bilgisi, 
insan davranışlarının sürekliliğini ve değişimini kavramamıza imkân tanıyarak hem bireylerin 
hem de toplumların kendilerini ve geleceklerini daha bilinçli değerlendirmelerine yardımcı 
olur.  
 
Tarihin, geçmiş insan davranışlarını ve bunların sonuçlarını inceleyen bir bilim dalı olarak 
tanımlanabileceğinden bahsetmiştik. Bu durumda insan, tarihin kaynağı ve hedefidir 
diyebiliriz. “Tarihin kaynağı ve hedefi insan olduğuna göre, insanı ilgilendiren ve insanın 
ilgilendiği her şey tarihi ilgilendirir. Gelecekte de insanı ilgilendirecek her şey tarihin konusu 
olacaktır. O halde tarih, sadece geçmişteki siyasi olayların yekunu (toplamı) olmayıp, 
geçmişte insanı ilgilendiren her şey (siyaset, iktisat, kültür, hukuk, sanat, mimari, eğitim)dir. 
… Kısacası tarih, zikredilen bu bilim dallarının geçmişinin, insanlığın medeniyet yolunda 
gösterdiği gayret ve ortaya koyduğu eserlerinin bütünüdür”(6).
 
Tarih Felsefesi:  

Tarih sadece dış dünyada olup bitenlerin bir dökümü değil, aslında insan aklının ve 
toplumsal bilincin bir serüvenidir. Felsefi bir açıdan baktığımızda, insan doğası dediğimiz 
kavram aslında insanlık tarihinden başka bir şey değildir; çünkü insan ve toplum, biyolojik bir 
kalıptan ziyade zaman içindeki eylemleriyle var olur. Bu bakış açısına göre, bir bireyin veya 
bir toplumun “kendini bilmesi”, ancak kendi geçmişini derinlemesine kavramasıyla 
mümkündür. Bu bağlamda akıl, kendi doğasını önceden sergileyen pasif bir yapı değil, bizzat 
gerçekleştirdiği etkinliklerin toplamı olan saf bir edimdir. Doğadaki nedensellik ilişkisinin 
aksine akılda geçmiş, şimdiki zamanın içinde çözümlenmiş bir içerik olarak varlığını 
sürdürür; yani bir toplum ne olduğunu ancak tarih boyunca ne yapmış olduğuna bakarak idrak 
edebilir. Dolayısıyla tarih, hem bireysel aklın hem de toplumsal kimliğin kendi öz-bilgisine 
ulaşmasını sağlayan yegâne şema ve bilim dalıdır. Geçmişi incelemek, aslında bugünkü ortak 
aklımızın ve kimliğimizin aynasına bakmaktır(7). Bu çerçevede tarih felsefesi, tarihî olayları 
yalnızca zaman ve mekân içerisinde sıralamakla yetinmez; bu olayların arkasındaki nedenleri 
ve genel kanunları ortaya koymaya çalışır. Olayların sadece ne zaman ve nerede 
gerçekleştiğini değil, hangi şartlar altında meydana geldiğini ve nasıl bir süreç izlediğini 
sorgular. Bu yönüyle tarih felsefesi, tek tek olaylardan ziyade bu olayların bütün içindeki 
yerini ve taşıdığı anlamı incelemeye yönelir(8).
 
 
Sonuç olarak, tarih yalnızca geçmişte yaşanan olayların aktarımı değil, insanın ve 
toplumların nasıl şekillendiğini anlamamızı sağlayan bir süreçtir. Tarih felsefesi ise bu süreci 
daha derinlemesine ele alarak olayların nedenlerini ve aralarındaki ilişkileri açıklamaya 
çalışır. Bu sayede insan, kendi geçmişine bakarak hem kendini hem de içinde bulunduğu 
toplumu daha iyi kavrayabilir. Bu yönüyle tarih, insanın kendini tanımasının en temel 
yollarından biridir. 

(1) Mustafa Öztürk, Tarih Felsefesi, Akçağ yayınları, 3.bas., s.26 
(2) Jeremy Black, Kısa İngiltere Tarihi, Say yayınları, 7.bas., s.8 
(3) Anna Komnena, Alexiad, İnkılap yayınevi, 4.bas., s.13 
(4) Zachary M. Schrag, The Princeton Guide to Historical Research, Princeton Üniversitesi yayını 2021, s.9 
(5) A.g.e., s.14-15 
(6) Mustafa Öztürk, a.g.e., s.28 
(7) Robin George Collingwood, Tarihin İlkeleri, Yapı Kredi yayınları, 1.bas., s.311-312 
(8) Mustafa Öztürk, a.g.e., s.28-29 

Book examines the Turkish history in three main sections. These sections are Turks before Islam, Turks in Islamic era and Turks in modern world. İn world history The Turks are undergone two major changes. These changes were acceptance of Islam and acceptance of modernity.  

Findley says: “The Turkic peoples are famous as empire builders, here again the diversity among them could not be wider. Turks often created or served major empires.”(p.19) One of the main reasons why Turks have frequently established states throughout history may be their language. Citing the French linguist Jean Paul Reux, book says that some linguists believe the unity of the Turkic peoples is most clearly manifested in their languages. Some words that are frequently used in Turkish shows that Turks knew about mining, agriculture, and animal husbandry. These features are not uniquely Turkic, but all of them are of lasting importance among Turks. The wide-ranging similarities across the orally transmitted folk literatures of Turkic peoples are another characteristic that continues to persist throughout history, even as these peoples began to diverge.  

The origins of the Turkic peoples are not widely understood. The Turks, or their predecessors, played a significant part in Eurasian history long before their name appeared in historical records. Their Inner Asian homeland was influenced by external historical events. Findley says: “Although linguists hypothesize that proto-Turkic, of which no direct evidence survives, was spoken as early as 3000–500 B.C.E., the Turks did not indisputably appear in history until the sixth century.”(p.21) The state mentioned in this statement may be the Göktürk State. According to sources, the word “Turk” first debuted on the historical scene in the sixth 
century. However, according to Chinese sources, people with similar characteristics emerged in the third century. The Xiongnu are largely, if not universally, acknowledged as precursors of the Turkic and Mongol peoples, even though they are not extensively documented enough to provide clear evidence of linguistic and ethnicity ties. The Xiongnu, in turn, inherited a steppe life tradition established in the first millennium BCE. Xiongnu were the first steppe empire, so they are particularly important. The Xiongnu formed a confederation of tribal peoples. As is customary in tribal civilizations, its confederation and even the member tribes 
were likely ethnically diverse in origin. The Xiongnu later formed the basis of the Turkic Mongol steppe imperial order. The Xiongnu, especially their governing clans, are believed to have adopted a Turkic or Altaic identity.  

According to Findley’s study “From the relations between Türk and Tang to those between the Turkish Republic and the European Union, participation in interregional diplomatic networks and the manifold exchanges that go with them has characterized Turkic states in every period.”(p.40) The system of land grants and dynastic struggles, frequently seen in pre Islamic Turkic empires, was a characteristic of the states founded by Turkic nomads for centuries. This feature was a major reason for the rapid rise and fall of these states. (The Ottoman Empire can be excluded from these states.) According to Findley’s book that the adoption of Islam was the first of two major transformations in Turkish history. This adoption had subjected the Turkish identity to a more drastic change than any that had occurred before or might occur in the future. During the time considerable numbers of Turks converted to Islam, the Qur’anic revelation had begun the growth of a civilization much beyond the essentials. The primary factor influencing the Turks acceptance of Islam was the perception of Islamic civilization as a rich and dynamic one. This was because the Islam that the Turks encountered upon beginning their conversion was highly developed.  

According the book, the conversion of the Turks to Islam into three phases. The first phase began in the 9th century with the use of Turks captured during border raids, who had not yet converted to Islam, ghulam in Baghdad or other parts of the Middle East. The second phase begins with Seljuks conversion to Islam in Transoxiana and their migration to Iran. With the migration of the Seljuks to Iran, the admirable history of the Turks as empire builders in the Muslim Middle East began. Seljuk subjects became a significant Turkic presence in the Middle East and certainly created an oral Turkic-Islamic folk culture. The ghulam’s, who were involved in the initial stages, were a key element in the process of state building in the Middle East, but they never managed to create a lasting Turkic presence. “To create an appreciable Turkish presence in the Middle East became the work of the Seljuks.”(p.68) The Seljuks were drawn to Islamic high society due to its diverse aspects, some of which had pre Islamic origins. This led to mutual contact between Islamic and Turkish ideas, particularly in political culture.  

The Ottoman Empire was the most striking of Turkish-Islamic empires. In age of Gunpowder, Ottoman Empire was the one that left the most distinct Turkish cultural and demographic mark on the regional empires founded by Turkish dynasties. The Ottomans, whether large or small, understood the intricacies of both Turkish and Iranian-Islamic statecraft through various practices. Despite being a multiethnic state, it strived to prioritize Turkish elements in its culture and administration. The Ottoman Empire was not only Turkish-Islamic state, but also an empire claiming universal legitimacy. Findley explains this with following words: “To Greek Christians, it was the Second Rome; to Slavs, Tsargrad. No longer merely ghazis, the Ottoman sultans now had universal claims to legitimacy.”(p.113)  

Modernization was the second major transformations in Turkish History. According to Findley, modernization process of the Turks consisted of two stages: There was a first stage of defensive modernization attempts to stave off the approaching imperialist threat, followed that the second stage is more self confident period in which the European threat subsided, and 
the global nature of modernity became clear.  

Findley describes the Turks path to modernization as “externally induced modernization.” The late Ottoman Empire had progressed along this path. After 1923, the Republic of Turkey was freed from the threat of colonialism and imperialism and advanced its modernization process accordingly. But this modernization of Turkish republic can not be commented like 
mimicry of Western. 

Türk Milliyetçiliğinde Feminizm

Bu yazı bir Tarih araştırma yazısı değildir. Feminizm kavramının ve düşüncesinin Türk 
milliyetçiliğindeki yerini Ziya Gökalp’in “Türk Feminizmi” başlıklı yazısı üzerinden 
anlatmayı amaçlayan kısa bir yazıdır.(1) Yazı Yakın tarihimizin önemli isimlerinden olan Ziya Gökalp'e dayandığı için yazıyı "Tarih" kategorisine almış bulunuyorum.

Feminizm özünde Kadın ile Erkeğin toplumsal olarak eşit olma düşüncesidir. Bu fikir 
Türklerde bozkır kültüründe bile vardır: “Eski Türkler, kem demokrat, hem de feminist idiler.” 
Gökalp, eski Türklerde feminizm düşüncesinin olmasını Şamanizm’e bağlamaktadır. Türk 
milliyetçiliğine göre feminizm kadınların hak mücadelesi değil, Türk ulusunun medenileşme 
ve çağdaşlaşma yolundaki temel bir ihtiyacıdır.  
Türkçülük düşüncesinde kadın, yalnızca aile içinde değil, siyasal, askerî ve idarî alanlarda da 
erkekle eşit bir konuma sahiptir. Kadınların hükümdar, vali, sefir veya kale muhafızı 
olabilmeleri; silah kullanmaları ve kahramanlık göstermeleri, Türk toplumsal düzeninde 
kadının aktif ve güçlü bir özne olarak kabul edildiğini gösterir. Gökalp bu durumu “Eski 
Türklerde kadınlar, umumen amazon idiler. Cündilik, silâhşörlük, kahramanlık, Türk 
erkekleri kadar Türk kadınlarında da vardı. Kadınlar, doğrudan doğruya, hükümdar, kale 
muhafızı, vali ve sefir olabilirlerdi.” Sözleriyle açıklar.(2)

Kadınlara gösterilen saygı, Türk toplumunda ahlaki bir değer ve şövalyelik anlayışıdır. 
Erkeğin kadına hürmet etmesi, onu koruyan ve yücelten bir tavır olarak değerlendirilir. Bu 
yönüyle feminizm, bir çatışma ya da karşıtlık ideolojisi değil, Türk ulusunun toplumsal 
düzenini ahlaki açıdan tamamlayan bir ilke olmaktadır. Türk Feminizmi ’ne göre kadın ve 
erkek hukuki-ekonomik haklar bakımından birbirine denk olmaktadır. Bu denklik sadece 
toplumsal olarak değil, aile içinde de mevcuttur. Aile içinde evin ortak mülkiyet olarak kabul 
edilmesi ve soy bağında ana ile baba soyunun eşit görülmesi, Türkçülük düşüncesinde kadının 
toplumsal statüsünün güçlü bir temele dayandığını gösterir. “Eski kavimler arasında hiçbir 
kavim Türkler kadar kadın rehtine (reht = sexe) hukuk vermemişler ve hürmet 
göstermemişlerdi.”(3) Türk toplumunda kadın ve erkek her ortamda birlikte hareket ederlerdi; 
Gökalp bu durumun Töyonizm ve Şamanizm inançlarından kaynaklandığını belirtir.  

Bütün bunları göz önünde bulundurunca feminizm Türkçülük düşüncesinin temel ilkelerinden 
biri olmaktadır. “Feminizm de, Türklerin en esaslı şian idi.” 
(1) Ziya Gökalp’in ilgili yazısı için Türkçülüğün Esasları isimli kitaba bakabilirsiniz. Kitap Türkçülük fikrinin 
(Türk Milliyetçiliğinin) temel kaynaklarının başında gelir ve bu fikri basit ancak detaylı bir şekilde açıklar. Ziya 
Gökalp ise tarihte “Türkçülüğün babası” lakabı ile anılmaktadır.  
(2) Gökalp, Türkçülüğün Esasları, Varlık Yay., Mayıs 1968, s.148 
(3) Gökalp, s.148-149

Ankaraya Gurbetçe Sevda

Duymuştum hep gri şehir olduğunu, 

Ama ben bilirim her taşında bir ruh var.

Ayazın vursa da gönlümü ısıtır,

Bir sığınak bulduğum, bir ruh var.

Belki sokaklarında geçmedi gençliğim,

İlk anılarım farklı şehirlerde yazıldı.

Yinede her gelişimde bir bağ oluştu,

Sırtımı dayattığım o sağlam duvar.

Anıtkabir'in heybeti, Atatürk'ün ruhu,

Sonsuz bir saygı ile anar her gezen.

O'nunla anlam bulur bu şehrin her bir taşı,

Yüreklerde açan onurlu bir düzen.

Seninle tanıştım, seninle bağlantım,

Sensiz geçen her an eksik bir yanım.

Başkentim değil sadece, kalbime doğdun,

Ankara'm sen benim sonradan sevdam.

     Bu kısa yazımızda Atatürk'ün Hukuk anlayışını kendi el yazı notları üzerinden basitçe anlatmaya çalışacağım. İyi okumalar dilerim.

Notlarda Hukuk:

     Atatürk'ün hukuk ile ilgili notları Ankara Hukuk Mektebi'nin açılışı hakkında tuttuğu notlardır. Bu nüsahaların yedincisinde günümüz Türkçesi ile “Hukuk hükümlerini, kurallarını, din kuralları gibi değil, insanlığa ait olayları, olgunlaşmaları, ilerlemeleri takip ve ifade etmekle varlığını açıklayabilen yaşam kuralları olarak kabul etmek gereklidir.” Yazıyor olup, hemen yan tarafında ise günümüz Türkçesi ile “Eski hukukumuzun kaynağı Arap İslam hukuku idi. Dinî bakış açısı bu hukukun ölçüsü idi. Dinî görüş sadece medeni hukukta değil, anayasalarda bile hükmünü yürütüyordu. Yeni hukukumuzun esin kaynağı, bir taraftan Türkçülük diğer taraftan Batıcılıktır.” Yazar[1].

     Atatürk’ün bu sözlerinden ilki olan ifade, hukukun nereden geldiğine ve ne işe yaradığına dair çok temel bir ayrım yapıyor. Hukuk kurallarının kaynağını, dinin buyruklarında değil, doğrudan insanlığın kendi yaşam tecrübesinde, gelişmesinde ve ilerlemesinde arıyor. Yani Atatürk’e göre hukuk, Tanrı'dan gelen değişmez emirler gibi değil, insanların yaşadığı olayları, büyümeyi ve değişimi anlamaya ve bunları düzenlemeye çalışan bir “yaşam kılavuzu” olmalıdır. Bu yaklaşım, hukukun dini değil, insani bir temele dayanması gerektiğini, statik değil, dinamik ve gelişen bir yapıya sahip olması gerektiğini vurgular. Atatürk ikinci tırnak işaretli sözde de bir zamanlar yürürlükte olan hukuk sistemimizi bir tür tarihsel analizden geçiriyor. Eski hukukumuzun kökenlerini ve işleyiş biçimini ortaya koyarak, onun Arap İslam Hukuku’na dayandığını ve “dinî bir bakış açısının” bu hukukun temel ölçütü olduğunu belirtiyor. Hatta bu dini etkinin sadece günlük hayatı düzenleyen medeni hukukla sınırlı kalmayıp, devletin en temel kurallarını belirleyen anayasalara kadar sızdığını vurguluyor. Atatürk’e göre bu durum çağdaş bir ulus-devlette olması gereken seküler (Laik) ve rasyonel (akla uygun) hukuk yapısına aykırıdır[2]. İkinci sözün devamında ise Atatürk inşa edilecek “yeni hukukun” ilham kaynaklarını belirlerken iki ana sütundan bahsediyor. Birincisi “Türkçülük” kavramıyla özetlenen, milli kimliğimizden ve özgün değerlerimizden beslenen, kendi toplumumuza özel bir hukuk anlayışı; diğeri ise “Batıcılık”, yani modern ve çağdaş Batı hukuk sistemlerinin ilkelerinden ve deneyimlerinden yararlanma isteği. Dolayısıyla, Atatürk'ün bu sözleri, geleneği eleştirel bir süzgeçten geçirirken, milli olanla çağdaş olanı sentezleyen, böylece hem özgün hem de ilerici bir hukuk düzeni kurma vizyonunu özetlemektedir.

     Not defteri nüsahalarının bir diğerinde ise günümüz Türkçesi ile “Yeni ve laik esaslardan esinlenen Türk hukuk bilgisi inkılabın yolunu aydınlatacaktır. Bunun gerçekleşmesi ancak, Batı’nın çağdaş eserlerinin bize nakledilmesiyle mümkündür”. Yazıyor olup, yanında ise günümüz Türkçesi ile “Modern ve çağdaş milletlerin yürüdüğü yolda yürümeye ve yaşamlarında takip ettikleri yol ve yöntemleri takip etmeye karar veren milletimizin hukuk bilgisi ve hukuk alanındaki kazanımları da medeniyetin ve çağımızın kabul ettiklerinin aynı olacaktır. Medeniyetin çok verimli eserlerinden Türk milletinin faydalanmasına engel olmaya kimsenin yetkisi yoktur.”  Yazar[3].

     Atatürk'ün diğer nüsahada yer alan ilk tırnak işaretli sözünden anlaşılacağı üzere, Atatürk’ün hukuk devrimi ve hukuk anlayışında hukukun dini dogmalardan ve geleneksel normlardan ayrıştırılarak, aklın ve bilimin rehberliğinde inşa edilmesi gerekmektedir[4]. Hukuk, sadece mevcut durumu düzenleyen bir araç olmanın ötesinde, toplumsal dönüşümün ve çağdaşlaşmanın temel itici gücü, yani “inkılabın yolunu aydınlatan” bir fener niteliğindedir. Bu vizyonun gerçekleşmesi için ise Atatürk, Batı'nın çağdaş hukuki birikimlerinin ve eserlerinin Türkiye'ye rasyonel bir şekilde adapte edilmesini gerekli görür. İkinci tırnak işaretli sözde belirtildiği üzere, Atatürk'ün hukuk ve adalet anlayışı, Türk milletinin evrensel medeniyetle bütünleşme ve çağdaş standartları benimseme arzusunun güçlü bir ifadesidir. İlgili ifade, Türkiye'nin kendi içine kapanık bir gelişim yerine, uluslararası arenada saygın bir konuma gelme ve evrensel değerlerle uyumlu bir hukuk düzeni inşa etme hedefinin altını çizer. Hukuk alanındaki bilginin ve kazanımların, “medeniyetin ve çağımızın kabul ettiklerinin aynı” olması gerekliliği, Türk hukuk sisteminin uluslararası normlara ve çağdaş hukukun evrensel ilkelerine uygun hale getirilmesi gerektiğini vurgular[5]. Bu bağlamda, Atatürk'ün “Medeniyetin çok verimli eserlerinden Türk milletinin faydalanmasına engel olmaya kimsenin yetkisi yoktur” şeklindeki kararlı beyanı, hukuk reformlarının önündeki her türlü gelenekselci engelin ve geri kalmışlık zihniyetinin reddini temsil eder. Basitçe anlatmak gerekir ise bu söz, medeniyetin sunduğu bilgi, birikim ve hukuk sistemlerinin Türk milletinin doğal hakkı olduğunu, bu kazanımlardan faydalanmanın ülkenin ilerlemesi ve modernleşmesi için vazgeçilmez bir gereklilik olduğunu güçlü bir biçimde ifade etmektedir. 

Kaynaklar:

[1] Genelkurmay, Atatürk’ün Not Defterleri, Cilt12, s.55-56

[2] Ahmet Mumcu, Atatürk’ün Kültür Anlayışında Vicdan ve Din Özgürlüğünün Yeri, Ankara, 1991, s.63 

[3] Genelkurmay, a.g.e, s.61-62 

[4] Muammer Aksoy, Atatürk'ün Laik Hukuk Devleti, Türk Hukuk Kurumu Yay., s.7; Prof. Aksoy Türkiyenin en büyük hukukçularından ve Atatürk dönemi Adliye vekili Mahmut Esat Bozkurt'un öğrencisidir.

[5] Genelkurmay, a.g.e, s.51-52