Bu tarihsel konjonktürde, Türkiye Cumhuriyeti Dâhiliye Vekâleti Matbuat Umum Müdürlüğü uhdesinde bin dokuz yüz otuz dört yılının Haziran ayında neşredilmeye başlanan La Turquie Kémaliste dergisi (Sayı 1, Dergi s. 1–3, Arşiv PDF s. 1–3), rejimin harici dünyaya yönelik sıradan bir tanıtım bülteni veya propaganda broşürü olmanın çok ötesinde stratejik bir işleve sahiptir. Dergi, Foucaultcu anlamda bir iktidar-bilgi diskuru ve Kemalist seçkinlerin kendilerini, devrimci praksisi ve inşa ettikleri yeni toplumsal gerçekliği Batı’nın hegemonik bakışına karşı konumlandırdıkları kurucu bir kendilik temsili aygıtıdır.

Derginin Fransızca ve Almanca olarak iki dilli kurgulanması, kuşe kâğıdından tifdruk baskı tekniğine kadar dönemin Avrupa avangart grafik tasarım normlarını, Bauhaus tipografisini, konstrüktivist hatlarını ve piktoryal fotoğraf estetiğini kullanması, genç Cumhuriyetin Batı ile kurduğu ilişkinin bir çevre veya tali unsur teslimiyeti olmadığını kanıtlar. Bu yayın faaliyeti, Batı’nın rasyonel ve teknik araçlarını bizzat devralarak Batı-merkezci tahakküme meydan okuyan simetrik bir meşruiyet arayışıdır. Nitekim ilk sayının açılış levhasında Cumhurbaşkanı Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ün fraklı ve sivil bir devlet adamı olarak sunulması (Sayı 1, Dergi s. 3, Arşiv PDF s. 3), üçüncü sayının kapağında yer alan anıtsal bronz büst (Sayı 3, Dergi s. 2–3, Arşiv PDF s. 2–3) ve diğer sayılardaki klasik çini ile minyatür levhaları (Sayı 2, Dergi s. 2–3, Arşiv PDF s. 2–3; Sayı 4, Dergi s. 2–3, Arşiv PDF s. 2–3; Sayı 5, Dergi s. 2–3, Arşiv PDF s. 2–3), hem köklü bir estetik mirasın hem de tavizsiz bir çağdaşlaşma iradesinin dışavurumudur. Derginin bin dokuz yüz otuz dört ve bin dokuz yüz otuz beş yıllarını kapsayan ilk beş sayısı, bin dokuz yüz otuzlar Türkiye’sinin dikey ve yatay eksende yürüttüğü yapısal dönüşümü ampirik ve söylemsel olarak somutlaştırmaktadır.

Edward Said’in kavramsallaştırdığı üzere Şarkiyatçılık, Doğuyu eylemsizliğe, iradesizliğe, mistik bir egzotizme ve ebedi bir durağanlığa hapseden hegemonik bir temsil rejimidir. Bu rejimde Doğu, kendi adına konuşma yetisinden yoksun, ancak Batılı öznenin inceleme, betimleme ve rasyonelleştirme nesnesi olabildiği ölçüde varlık kazanan pasif bir coğrafyadır. Erken Cumhuriyet aydını ve bürokrasisi için Batı’nın Türkiye algısı, bu epistemik şiddetin ve basma kalıp Oryantalist yargıların en kristalize halidir. La Turquie Kémaliste dergisinin ikinci sayısında Matbuat Umum Müdürü Doktor Vedat Nedim Tör’ün kaleme aldığı Sensasyon başlıklı metin (Sayı 2, Dergi s. 1, Arşiv PDF s. 4), bu Şarkiyatçı habitusa yöneltilmiş en keskin epistemolojik reddiyelerden birini oluşturur.

Tör, Ankara’ya gelerek yeni inşa edilen modern kamu binalarını, hastaneleri, fen enstitülerini ve geniş bulvarları bilinçli bir biçimde görmezden gelip kadrajına sadece eşeğe binmiş köylüyü, harabe dükkânları ve pejmürde tipleri sığdıran dünyaca ünlü Batılı foto-muhabirinin tavrını açık bir ideolojik körlük ve çarpıtma olarak teşhir eder. Tör’e göre yeni Türkiye’yi Pierre Loti’nin gözleriyle görmek, kendini deforme edici ve kolonyal bir aynada seyretmeye denktir. Savaş sonrası Türkiye’sini bu köhne kalıplarla yargılamak, bin dokuz yüz otuz dört Almanya’sını bin dokuz yüz yirmi bir yılının enflasyon marklarıyla dolaşmaya benzetilmektedir (Sayı 2, Dergi s. 1, Arşiv PDF s. 4). Tör’ün söyleminde Loti edebiyatı, Osmanlı çöküş döneminin yarı-sömürge sefaletinin Batılı elitler tarafından estetikleştirilerek tüketilmesini simgeler. Kemalist elit, Doğunun romantik ve egzotik bir ceset olarak seyredilmesine dayalı bu sömürgeci tüketim ilişkisini lağvetmektedir.

Gerçek sansasyon, fesi kaldıran, teokratik hukuku ilga eden, Latin harflerini ikame eden ve denk bütçeyle fabrikalar kuran devrimci rasyonalitede aranmalıdır. Tör, Türkiye’nin alfabe inkılabı ile Arap yazısından kurtulmasını, Almanya’nın Gotik ile Latin ikiliğini bir türlü çözemeyişi ve Japonya’nın kendi karmaşık yazı labirentinden çıkamayışı ile kıyaslayarak devrimin radikal hızını küresel bir meydan okuma olarak sunar (Sayı 2, Dergi s. 1, Arşiv PDF s. 4). Bu çerçevede modernleşme, Batı’nın talep ettiği egzotik öteki rolünün kesin reddi ve tarihin kurucu, özerk öznesi olma iradesidir.

Şarkiyatçı söylemin gündelik hayat pratikleri üzerinden yürüttüğü tahakküm, derginin üçüncü sayısında Burhan Belge’nin Ne Çıkar, Olduğunuz Gibi Kalın başlıklı metninde (Sayı 3, Dergi s. 1, Arşiv PDF s. 4) derinlikli bir sosyolojik analize tabi tutulur. Belge, Türkiye’ye gelen Avrupalı seyyahların ve diplomatların aradığı geleneksel Doğu kahvesi ve otantik Şark mitini ele alır. Entarisiyle mangal başına çömelmiş kadın, sedire uzanmış koca, el değirmeni ve fincanlardan oluşan bu kartpostal dekorunun arkasındaki toplumsal gerilik ve atalet dinamiklerini deşifre eden Belge, teknolojik ilerleme ile toplumsal adetler arasındaki zorunlu ilişkiyi kurar. Nasıl ki mekanik sanayi çağı başladığında Avrupa’daki küçük geleneksel biracılar dükkânlarını kapatmış ve yerlerini milyonluk sermayelerle çalışan Hackerbräu ve Spatenbräu gibi modern fabrikalar almışsa, Türkiye’de de elektrikli kahve değirmenlerinin ve mutfaklardaki Junkers gazlı ocakların yaygınlaşması aynı tarihsel ve sosyolojik gerekliliktir (Sayı 3, Dergi s. 1, Arşiv PDF s. 4).

Belge’nin çözümlemesi, maddi kültür unsurlarındaki dönüşümü sadece bir teknolojik konfor arayışı olarak değil, kadının ev içi mekândaki ezilmişliğine ve ataerkil hareketsizliğe son veren bir özgürleşme dinamiği olarak konumlandırır. Batı’nın Türkiye’yi daimi bir folklorik panayır, etnografik bir müze ve temaşa yeri olarak tutma arzusuna karşı, Kemalist toplum mühendisliği mekanik rasyonalizasyonu ve üretim araçlarındaki çağdaşlaşmayı toplumsal ilerlemenin vazgeçilmez şartı sayar. Türk toplumu, yürüyüşünü ağır mangal ve hasır yığınlarıyla tıkamayacak, Batı’nın romantizm kisvesi altında pazarladığı edilgenliği elinin tersiyle itecektir (Sayı 3, Dergi s. 1, Arşiv PDF s. 4).

Erken Cumhuriyetin söylemsel egemenlik mücadelesinin bir diğer stratejik ayağı, Osmanlı kozmopolitizminin ve yarı-sömürgeleşmiş mekânsal odağının simgesi olan İstanbul Pera ve Beyoğlu merkezli bilgi üretim tekelinin kırılmasıdır. Beşinci sayıda Ercümend Ekrem Talu tarafından kaleme alınan Gözleri Vardır Fakat Görmezler başlıklı metin (Sayı 5, Dergi s. 1, Arşiv PDF s. 5), Türkiye aleyhine saptırıcı ve manipülatif haber geçen yabancı bir muhabirin basın kartının ve çalışma izninin iptal edilmesi üzerinden bilginin meşruiyet coğrafyasını sorgular. Talu, Beyoğlu’na yerleşip Tokatlıyan Oteli’nin vitrininden sokağı izleyen, Türkçe bilmediği için Levanten çevirmenlerin yönlendirmelerine bağımlı kalan yabancı gazeteci tipolojisini çözümler. Bu muhabirlerin kaybolan Şark cazibesi arkasından döktükleri timsah gözyaşları, aslında fesin, çarşafın ve derviş tekkelerinin değil, kapitülasyonlar düzeninin, mültezim sisteminin ve yabancı imtiyazlarının sona ermesine duyulan sınıfsal ve kolonyal hınçtan ibarettir (Sayı 5, Dergi s. 1, Arşiv PDF s. 5).

Talu’ya göre Tokatlıyan’ın camları arkasından olayları izleyenler bakmakta fakat devrimci dönüşümü görememektedir. Cumhuriyet, epistemolojik ve politik merkezini İstanbul’un Levanten salonlarından bozkırın ortasında yükselen Ankara’ya kaydırarak, devrimin ancak Ankara’daki inşa enerjisi, şantiyeler ve kamu binaları üzerinden anlaşılabileceğini ilan eder. İstanbul oryantalist fantezilerin ve geçmişin yükünün simgesiyken, Ankara geleceğin, planlı iradenin ve tam bağımsızlığın karargâhıdır.

Kemalist anti-oryantalizm, kültürel ve edebi bir tavır olmanın ötesinde, kapitalist dünya sisteminin merkez-çevre hiyerarşisine karşı verilmiş jeopolitik ve iktisadi bir hesaplaşmadır. Falih Rıfkı Atay’ın ikinci sayıdaki Thames Kıyıları başlıklı felsefi denemesi (Sayı 2, Dergi s. 6–8, Arşiv PDF s. 7–8), bin dokuz yüz otuz üç Londra Dünya İktisat Konferansı arka planında İngiliz emperyalizminin küresel sömürü mekanizmalarını deşifre eder. Atay, bir asırdır mitolojik fillerin hortumları gibi Asya medeniyetlerinin zenginliğini ve hammadde kaynaklarını içine çeken Manchester bacalarını ve bu mirası sindiren Birmingham kazanlarını teşhir eder (Sayı 2, Dergi s. 6, Arşiv PDF s. 7). Bu bağlamda Milli Mücadele, salt bir askeri muharebe değil, İngiliz dünya hegemonyasının ve kolonyal sisteminin gerileyişini başlatan küresel bir kırılma noktasıdır. Fransız tarihçi René Grousset’den aktarılan ifadelerle Sakarya’nın sadece bir Türk-Yunan savaşı değil, İngiliz emperyalizminin Doğu Akdeniz’deki stratejik yenilgisi olduğu ve Lozan’ın İngiltere’nin bin dokuz yüz on dört öncesi tüm sömürgeci imtiyazlarını elinden aldığı tespiti vurgulanır (Sayı 2, Dergi s. 7, Arşiv PDF s. 7). Böylece genç Türkiye, kendi modernitesini emperyalist dünya sisteminin dayatmalarına karşı durarak kuran, ezilen Doğu halklarına örnek teşkil eden bağımsız bir anti-kolonyal model olarak küresel vitrine yerleşir.

Burada gözden kaçırılmaması gereken temel diyalektik, söz konusu söylemsel başkaldırının diliyle ilgilidir. Eleştirel bir okuma, Batı merkezci söyleme karşı durulurken kullanılan Bauhaus tipografisinin, tifdruk tekniğinin, Fransızca neşriyetin ve avangart fotoğraf estetiğinin bizzat Batı rasyonalitesinin araçları olduğunu öne sürebilir. Ancak bu durum pasif bir taklitçilik veya epistemolojik bağımlılık olarak değerlendirilemez. Aksine rejimin benimsediği strateji, Batı’nın teknik ve rasyonel araçlarını bizzat araçsallaştırarak Batı merkezci tahakkümü silahsızlandırma, yani otokton bir rasyonalizasyon çabasıdır. Türkiye, Batı’yı taklit edilecek nihai bir üst hiyerarşi olarak değil, kendi Doğu Akdeniz ve Önasya köklerine dayanarak çağdaşlığın eşit ve kurucu bir ortağı olarak konumlandırmaktadır.

Erken Cumhuriyet iktisat politikasının bin dokuz yüz otuzlu yıllardaki evrimi, serbest piyasa mekanizmalarının ve özel sermaye birikiminin yetersizliği karşısında devletin bizzat kurucu, yatırımcı, üretici ve planlayıcı bir iktisadi özne olarak sahaya indiği kalkınmacı devletçilik aşamasıdır. Şevket Süreyya Aydemir’in ikinci sayıdaki Beş Yıllık Sanayi Planı başlıklı incelemesi (Sayı 2, Dergi s. 10–15, Arşiv PDF s. 9–11) ile beşinci sayıda yer alan Türkiye'nin Sanayileşmesi Meselesi raporu (Sayı 5, Dergi s. 10–14, Arşiv PDF s. 10–12), bu dönüşümün kuramsal ve ampirik temellerini sergiler. Osmanlı İmparatorluğu’nun serbest ticaret anlaşmaları, Baltalimanı Muahedesi ve kapitülasyonlar neticesinde açık bir pazar ve yarı-sömürge haline getirildiği, yerli zanaat ve imalatın Avrupa mamul malları istilasıyla yok edildiği tespiti yapılır. Bin dokuz yüz yirmi üç ile bin dokuz yüz otuz iki yılları arasındaki Teşvik-i Sanayi Kanunu uygulaması (Sayı 5, Dergi s. 10, Arşiv PDF s. 10), özel burjuvazi yaratma çabalarına rağmen küresel buhranın yıkıcı etkileri sebebiyle hedeflenen kalkınmayı sağlayamamış, devlet bin dokuz yüz otuz üç sonu itibarıyla Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı’nı radikal bir müdahaleyle yürürlüğe koymuştur (Sayı 2, Dergi s. 13, Arşiv PDF s. 10).

Devletçilik ilkesi, özel mülkiyeti veya bireysel teşebbüsü doktriner açıdan tasfiye eden sosyalist bir kolektivizm değil, milli menfaatin ve jeopolitik güvenliğin zorunlu kıldığı stratejik alanlarda üretimi doğrudan kamu eliyle örgütleyen pragmatik, anti-sömürgeci bir iktisadi bağımsızlık stratejisidir. Sümerbank ve Türkiye İş Bankası koordinasyonında yürütülen plan (Sayı 2, Dergi s. 13, Arşiv PDF s. 10; Sayı 5, Dergi s. 11, Arşiv PDF s. 11), hammaddesi yurt içinde yetişen veya çıkarılan sanayi kollarını önceliklendirerek dışa bağımlılığı kesmeyi amaçlamıştır. Plan kapsamında hedeflenen toplam yatırım tutarı kırk üç milyon dokuz yüz bin Türk Lirasıdır (Sayı 5, Dergi s. 11, Arşiv PDF s. 11). Bu kaynağın sektörel dağılımında on sekiz milyon beş yüz elli bin lira ile pamuklu dokuma sanayii ilk sırada yer alırken, bunu on milyon lira ile demir-çelik metalürjisi, dört milyon sekiz yüz bin lira ile kâğıt ve selüloz sanayii, iki milyon dört yüz bin lira ile kimya sanayii, iki milyon elli bin lira ile şişe, cam ve porselen üretimi, bir milyon yedi yüz bin lira ile kendir sanayii, bir milyon altı yüz bin lira ile yünlü kamgarn dokuma, bir milyon lira ile yarı-kok üretimi ve beş yüz bin lira ile yurt dışına gönderilecek teknik mühendis kadrolarının eğitimi takip etmektedir (Sayı 5, Dergi s. 11, Arşiv PDF s. 11).

Dış ticaret dengesinde ithalat ikamesinin gerekliliği, bin dokuz yüz yirmi sekiz ile bin dokuz yüz otuz iki yılları arasındaki ithalat istatistikleriyle gerekçelendirilmektedir (Sayı 2, Dergi s. 13, Arşiv PDF s. 10; Sayı 5, Dergi s. 10, Arşiv PDF s. 10). Bin dokuz yüz yirmi sekiz yılında elli sekiz milyon sekiz yüz yirmi bir bin lira olan genel ithalatın on üç milyon yedi yüz kırk yedi bin lirasını tekstil, beş milyon iki yüz seksen sekiz bin lirasını madeni eşya, dört milyon yedi yüz seksen iki bin lirasını kâğıt ve yedi milyon yüz seksen dokuz bin lirasını kimyevi maddeler oluşturmaktadır. Bin dokuz yüz yirmi dokuz yılında genel ithalat altmış sekiz milyon beş yüz kırk bin liraya çıkarken, yeni sanayi kapsamına giren bu dört sektörün payı otuz beş milyon beş yüz kırk yedi bin liraya ulaşmıştır. Buhran döneminde dahi plan kapsamındaki malların beş yıllık ortalama ithalat tutarı yetmiş beş milyon lirayı bulmuş ve toplam ülke ithalatının yüzde kırk ikisini oluşturmuştur (Sayı 2, Dergi s. 13, Arşiv PDF s. 10). Beş Yıllık Sanayi Planı ile hedeflenen, ülke ithalatının en az yüzde yirmi sekiz ila otuz ikisini yerli üretimle keserek ticaret bilançosundaki açığı tamamen kapatmaktır (Sayı 2, Dergi s. 13, Arşiv PDF s. 10).

Planlı sanayileşmenin fiziki yansımaları, Anadolu kentlerine dağıtılan entegre kombinalar ve fabrikalarla somutlaşmaktadır (Sayı 2, Dergi s. 10–12, Arşiv PDF s. 9–10; Sayı 5, Dergi s. 12–14, Arşiv PDF s. 11–12). Kayseri Bez Fabrikası otuz üç bin iğ ve bin yüz otomatik tezgâh kapasitesiyle yılda otuz milyon metre pamuklu kumaş üretecek ve yıllık beş buçuk milyon kilogram yerli pamuk tüketecektir (Sayı 5, Dergi s. 14, Arşiv PDF s. 12). Nazilli Basma Fabrikası yirmi beş bin iğ ile yılda on yedi milyon metre basma dokuyacak, Ereğli Bez Fabrikası ise on beş bin iğ ile yedi milyon metre ince kumaş imal edecektir (Sayı 5, Dergi s. 14, Arşiv PDF s. 12). Bu üç dev tesis tamamlandığında Türkiye, pamuklu kumaş ihtiyacının yüzde seksenini yerli üretimle karşılayacak seviyeye ulaşacaktır (Sayı 5, Dergi s. 11, Arşiv PDF s. 11). İzmit Selüloz ve Kâğıt Fabrikası yıllık on beş bin tonluk üretim kapasitesiyle ülkenin kâğıt ihtiyacının yarısını tek başına sağlayacak (Sayı 2, Dergi s. 15, Arşiv PDF s. 11; Sayı 5, Dergi s. 14, Arşiv PDF s. 12), Keçiborlu tesisleri kükürt ithalatını bitirecek, Gemlik Suni İpek Fabrikası günde altı yüz kilogram ipek üretecek ve Karabük’te kurulacak ağır metalürji tesisleri milli sanayi ile demiryolu hatlarının çelik ihtiyacını karşılayacaktır (Sayı 5, Dergi s. 14, Arşiv PDF s. 12).

Miktar bazında gerçekleşen üretim artışları, devletçi modelin kısa sürede elde ettiği verimliliği belgeler (Sayı 5, Dergi s. 10, Arşiv PDF s. 10). Bin dokuz yüz yirmi sekiz yılında iki bin yedi yüz ton olan pamuklu kumaş ve iplik üretimi, yıllık ortalama yüzde otuzluk artışla bin dokuz yüz otuz üç yılında dokuz bin yüz tona çıkmıştır. Yünlü dokuma üretimi beş yüz doksan altı tondan iki bin iki yüz seksen bir tona, ipek üretimi on beş tondan doksan dördü tona, çimento üretimi altmış iki bin tondan yüz kırk beş bin tona, işlenmiş deri üretimi üç bin üç yüz kırk dokuz tondan dört bin üç yüz altmış tona ve tasfiye edilmiş şeker üretimi beş bin tondan altmış beş bin tona fırlamıştır (Sayı 5, Dergi s. 10, Arşiv PDF s. 10). Toplam brüt sanayi üretim değeri bin dokuz yüz otuz iki yılında yüz otuz yeti milyon dokuz yüz yirmi yedi bin lira iken, bin dokuz yüz otuz üç yılında yüzde on bir virgül sekiz artışla yüz elli dört milyon üç yüz yirmi altı bin liraya yükselmiştir (Sayı 5, Dergi s. 10, Arşiv PDF s. 10).

Tabii ki dış borçlanmadan kaçınılarak yürütülen bu devasa sanayi hamlesinin finansmanı noktasında, tarımsal fiyat denetimleri, monopoller ve dolaylı vergiler kanalıyla yükün köylünün üzerine bindiği yönünde eleştirel okumalar yapılabilir. Ancak bu durum, çevre ekonomisinin ulusal pazara entegrasyonunda ödenmesi gereken zorunlu bir tarihsel sermaye birikim bedelidir. Kayseri Bez veya Nazilli Basma fabrikaları sadece iplik üretmemiş, köylünün ürettiği pamuğu değerinde satın alıp işleyerek kır ile kenti bütünleştiren, köylüyü efendi kılma idealini sınai zeminle birleştiren yeni bir toplumsal sözleşme kurmuştur.

Erken Cumhuriyet modernleşmesinin en radikal veçhelerinden biri, Henri Lefebvre’in mekân üretimi kuramıyla açıklanabilecek olan coğrafi ve mekânsal mühendislik praksisidir. İmparatorluktan devralınan liman-merkezli ve yabancı imtiyazlı demiryolu ağı, iç pazarı doğrudan dış ticaret metropollerine bağlayan sömürge tipi bir lojistik şemaya sahipti. Cumhuriyet rejimi, demiryolunu ulusal pazarın bütünleşmesi, merkezi devlet otoritesinin tesisi ve askeri savunmanın omurgası olarak tanımlamış, demir ağlar politikasını milli bütçeden finanse edilen bir bağımsızlık davası haline getirmiştir. Sadri Ertem’in ikinci sayıdaki Anadolu'nun Yeni Çehresi başlıklı yazısında (Sayı 2, Dergi s. 8–9, Arşiv PDF s. 8) belirttiği üzere demiryolu, ulaştığı yerde derin bir kaynaşma yaratan, asırlardır uyuyan Anadolu şehirlerini ve köylerini silkeleyip ayağa kaldıran diriltici bir güçtür.

Ertem, demiryolunun ulaştığı Kırıkkale, Yerköy ve Fakıllı örnekleri üzerinden coğrafyanın nasıl yeniden inşa edildiğini açıklar (Sayı 2, Dergi s. 8, Arşiv PDF s. 8). Bin dokuz yüz on haritalarında adı dahi geçmeyen Kırıkkale; bacaları, betonu, asfaltı, tulumlu genç işçileri ve mühendisleriyle Asya’da benzeri olmayan bir sanayi ve mühimmat kentine dönüşmüştür. Yerköy İstasyonu, demiryolunun gelişiyle kerpiç kulübelerden çıkan ve sonbaharda günlük cirosu yüksek rakamlara ulaşan dükkânlarıyla Amerikan tipi bir mantar kent görünümü kazanmıştır. Fakıllı köylüleri, demiryolu sayesinde ürettikleri buğdayı doğrudan Eskişehir ve İstanbul pazarlarına sevk edebilir hale gelmiştir. Bünyan Hidroelektrik Santrali Kayseri’deki fabrikaları beslerken, Sivas Şeker Fabrikası bölge tarımına yüksek katma değer sağlamış, Turhal’ın mermeri ve antimonu dünya borsalarına demiryolu vasıtasıyla taşınmıştır (Sayı 2, Dergi s. 8, Arşiv PDF s. 8).

Üçüncü sayıda yer alan Yeni Demiryollarımız raporu (Sayı 3, Dergi s. 8–11, Arşiv PDF s. 8–10), bu bayındırlık hamlesinin teknik ve mali bilançosunu gözler önüne serer. Sultanların bıraktığı dörd bin seksen üç kilometrelik verimsiz ve yabancı kontrollü hatta karşılık, Cumhuriyet hükümeti bin dokuz yüz yirmi dört ile bin dokuz yüz otuz dörd arasındaki on yılda iki bin yeti kilometre yeni hattı bizzat inşa etmiştir (Sayı 3, Dergi s. 9–11, Arşiv PDF s. 9–10). Bu dönemde tamamlanan hatlar arasında üç yüz yeti sekiz kilometrelik Samsun-Sivas, altı yüz iki kilometrelik Ankara-Sivas, iki yüz elli iki kilometrelik Kütahya-Balıkesir ve yüz yeti üç kilometrelik Ulukışla-Kayseri hatları bulunmaktadır (Sayı 3, Dergi s. 8, Arşiv PDF s. 8). Doğu vilayetlerini merkeze bağlayan Fevzipaşa-Diyarbekir hattının üç yüz altmış sekiz kilometrelik Elazığ kısmı işletmeye açılmış, kalan yüz altmış üç kilometrenin tamamlanması için çalışmalar sürdürülmüştür (Sayı 3, Dergi s. 8, Arşiv PDF s. 8). Kömür havzasına bağlanan üç yüz doksan kilometrelik Irmak-Filyos-Ereğli hattı ile yedi yüz kilometrelik Sivas-Erzurum hattının inşası hızla yürütülmüştür (Sayı 3, Dergi s. 8, Arşiv PDF s. 8).

Demiryolu inşası, sarp Anadolu coğrafyasına karşı kazanılmış bir mühendislik zaferidir. Bin beş yüz metre rakımı aşan Çamlıbel Geçidi gibi zorlu arazilerde toplam yirmi sekiz bin dokuz yüz metre uzunluğunda yüz altmış bir tünel açılmıştır (Sayı 3, Dergi s. 8–9, Arşiv PDF s. 8–9). Devam eden projelerle birlikte tünel sayısı iki yüz seksen adede ve elli beş bin sekiz yüz on metreye ulaşmaktadır. Sadece Çatalağzı ile Ereğli arasındaki elli beş kilometrelik dağlık kesimde on altı bin üç yüz on iki metre uzunluğunda yeti üç tünel kazılmıştır (Sayı 3, Dergi s. 9, Arşiv PDF s. 9). İnşaatlarda kırk beş milyon metreküp taş ve toprak hafriyatı yapılmış, sekiz yüz bin metreküp taş duvar örülmüş, yüz seksen bin ton çimento ve iki bin beş yüz ton dinamit sarf edilmiştir (Sayı 3, Dergi s. 9, Arşiv PDF s. 9). Fırat Nehri üzerine bir milyon iki yüz bin liraya, Göksu Kanyonu üzerine sekiz yüz bin liraya mal olan anıtsal viyadükler kurulmuştur (Sayı 3, Dergi s. 9, Arşiv PDF s. 9). Bin dokuz yüz yirmi dört yılından itibaren demiryollarına harcanan toplam kaynak iki yüz kırk beş milyon lirayı bulmuştur (Sayı 3, Dergi s. 9, Arşiv PDF s. 9).

Mekânsal modernleşmenin doruk noktası, Hermann Jansen’in imar planı doğrultusunda bozkırda sıfırdan kurulan yeni başkent Ankara’dır (Sayı 1, Dergi s. 10–15, Arşiv PDF s. 9–11; Sayı 4, Dergi s. 22–29, Arşiv PDF s. 15–18). Dergide yer alan Ankara İnşa Ediyor fotoğraf galerileri ve dördüncü sayıda Doktor Wadler’in incelediği Ankara Sergi Sarayı (Sayı 4, Dergi s. 22–29, Arşiv PDF s. 15–18), başkentin rasyonalist ve fonksiyonalist mimari dilini somutlaştırır. Mimar Şevki Balmumcu’nun uluslararası yarışmada birinci olan ve eski bir sıtma bataklığı üzerinde betonarme kazıklarla yükselen Sergi Sarayı binası (Sayı 4, Dergi s. 23–25, Arşiv PDF s. 15–16), yatay şerit pencereleri ve kulesiyle modern mimarlığın başyapıtıdır. Açılışında düzenlenen Lozan'dan Önce ve Sonra Türk İktisadı sergisi, on yedi günde doksan bin kişi tarafından ziyaret edilmiştir (Sayı 4, Dergi s. 28, Arşiv PDF s. 18). Sergide kullanılan fotomontaj panoları, istatistiki grafik sütunları ve maketler, Osmanlı kapitülasyon esareti ile Cumhuriyetin planlı kalkınması arasındaki zıtlığı görsel bir propaganda diliyle kitlelere aşılamıştır (Sayı 4, Dergi s. 25–28, Arşiv PDF s. 16–18). Böylece Ankara, idari merkez olmanın ötesinde, genç ulusun ideolojik, teknik ve estetik meşruiyet karargâhı haline getirilmiştir.

Ankara’nın Jansen planı ekseninde inşa edilmesinde Ulus ile Yenişehir arasındaki sosyal ve mekânsal yarılmanın kentsel rantı ve sınıfsal kutuplaşmayı tetiklediği söylenebilirse de bu durum, sıfırdan kurucu bir başkent yaratmanın zorunlu mekânsal sancısıdır. Şevki Balmumcu’nun Sergi Sarayı gibi yapılar sadece elitist bir estetik sunmamış, Lozan sonrası milli iktisat sergileriyle kitlesel ve pedagojik bir yurttaşlık bilinci aşılamıştır.

Kemalist modernleşmenin toplumsal boyutu, Michel Foucault’nun kavramsallaştırdığı anlamda nüfusun biyolojik varlığını korumayı, bedenleri terbiye etmeyi ve zinde bir ulus yaratmayı hedefleyen ileri düzeyde bir biyopolitika pratiğidir. Savaşlar, yoksulluk, kıtlık ve salgın hastalıklarla kırılmış Anadolu nüfusunun sıhhi olarak ayağa kaldırılması, Cumhuriyetin en hayati meşruiyet zeminini oluşturur. Üçüncü sayıda yayımlanan Sosyal Yardım ve Halk Sağlığı raporu (Sayı 3, Dergi s. 2–7, Arşiv PDF s. 5–7), Doktor Refik Saydam’ın liderliğinde yürütülen on yıllık sıhhiye seferberliğini ayrıntılı ampirik verilerle sunar. Toplam devlet bütçesinin yalnızca yüzde iki buçuğu gibi mütevazı bir kaynakla kurulan teşkilat, bin dokuz yüz yirmi üç yılında elli altı olan resmi hastane sayısını bin dokuz yüz otuz üç yılında yüz dörde, üç bin altı yüz on olan yatak kapasitesini sekiz bin seksen ikiye çıkarmış, ayrıca elli beş özel hastane açılmıştır (Sayı 3, Dergi s. 2, Arşiv PDF s. 5). Dispanser sayısı yirmi ikiden iki yüz otuz beşe yükseltilmiş, on yıllık süreçte hastanelerde beş yüz dörd bin üç yüz doksan dörd yatan hasta, polikliniklerde ise bir milyon sekiz yüz yeti sekiz bin iki yüz dörd ayakta hasta tedavi edilmiştir (Sayı 3, Dergi s. 3–4, Arşiv PDF s. 5–6).

Sıhhiye teşkilatının en büyük zaferi, Anadolu insanını asırlardır tüketen sıtma ile mücadelede elde edilmiştir (Sayı 3, Dergi s. 5, Arşiv PDF s. 6). Bin dokuz yüz yirmi beş yılında yüz otuz köyde yirmi beş bin dörd yüz on sekiz muayene ile başlayan taramalar, bin dokuz yüz otuz iki yılında üç bin yeti elli altı köyde bir milyon altı yüz yeti yeti bin dokuz yüz sekiz kişinin muayenesine ulaşmıştır. Yedi yılda toplam yedi milyon sekiz yüz yeti bir bin iki yüz altmış sekiz muayene yapılmış, iki milyon iki yüz elli üç bin dokuz yüz on altı kan tahlili gerçekleştirilmiş ve yirmi dokuz bin yüz yirmi sekiz kilogram ücretsiz kinin dağıtılmıştır (Sayı 3, Dergi s. 5, Arşiv PDF s. 6). Mücadele teşkilatı, sivrisinek üreme alanlarını yok etmek için yüz kırk üç milyon iki yüz kırk beş bin altı yüz yeti sekiz metrekare bataklığı kurutmuş ve toplam üç yüz altmış altı bin dörd yüz bir metre drenaj kanalı açmıştır (Sayı 3, Dergi s. 5, Arşiv PDF s. 6). Ayrıca Suriye sınırındaki çiçek salgınında bir milyon dörd yüz on iki bin üç yüz seksen dokuz kişi aşılanarak salgın durdurulmuş, frengiyle mücadelede yedi yüz dörd bin kişi taranmış, trahomla mücadelede otuz yeti bin üç yüz elli altı göz ameliyatı yapılmış (Sayı 3, Dergi s. 5–6, Arşiv PDF s. 6–7) ve Refik Saydam Merkez Hıfzıssıhha Müessesesi aşı ve serum üretiminde tüm Ortadoğu’nun en ileri tıp merkezi haline getirilmiştir (Sayı 3, Dergi s. 2–3, Arşiv PDF s. 5).

Biyopolitik ıslahın insani ve ahlaki boyutu, dördüncü sayıda İstanbul Çocukları Koruma Evi Müdürü Kâzım Zafer’in kaleme aldığı Sokak Çocukları Koruma Evi monografisinde (Sayı 4, Dergi s. 12–19, Arşiv PDF s. 10–13) açığa çıkar. Galata ve Beyoğlu sokaklarından toplanan kimsesiz ve suça sürüklenmiş çocukların rehabilitasyonu, geleneksel cezaevi ve ıslahhane mantığından tamamen farklı, hümanist ve bilimsel bir pedagojiye dayandırılmıştır. Kurumda dayak ve şiddet kesinlikle yasaklanmış, Immanuel Kant’ın deneyimle öğrenme ilkesi ve Belçika Mulle ekolü benimsenmiştir (Sayı 4, Dergi s. 14–16, Arşiv PDF s. 11–12). Sınıflarda hiyerarşik öğretmen kürsüsü kaldırılarak yirmi kişilik U masa düzenine geçilmiş, öğretmen ile öğrenci eşit düzlemde buluşturulmuştur (Sayı 4, Dergi s. 16, Arşiv PDF s. 12). Çocuklara terzilik ve kunduracılık atölyelerinde meslek edindirilerek topluma yararlı, üreten bireyler olmaları sağlanmıştır (Sayı 4, Dergi s. 17, Arşiv PDF s. 12). İsveç jimnastiği, günlük duş, çatal-bıçak adabı ve İstiklal Marşı ile disipline edilen bu çocuklar, lümpenleşmekten kurtarılarak Cumhuriyet yurttaşı kimliğine kavuşturulmuştur (Sayı 4, Dergi s. 16–19, Arşiv PDF s. 12–13).

Söz konusu biyopolitik müdahale ilk bakışta nüfusu devletin iktisadi ve askeri ihtiyaçlarına göre terbiye eden hiyerarşik bir toplum mühendisliği gibi durabilir. Ancak dönemin Avrupası'ndaki faşist veya öjenist uygulamaların aksine, Türkiye’deki biyopolitika koruyucu, kuratör ve hümanist bir nitelik taşır. Amacı bedeni öjenik tasfiyeye uğratmak veya kışlalaştırmak değil, asırlardır ihmal edilmiş insan kaynağını sıtmadan ve lümpenlikten kurtararak kamusal alana dahil etmektir.

Toplumsal dönüşümün en radikal halkası, kadının kamusal ve siyasal alandaki konumunun eşitlenmesidir. Dördüncü sayıda Falih Rıfkı Atay, Türk Kadını başlıklı yazısında (Sayı 4, Dergi s. 1–3, Arşiv PDF s. 4–5), beş Aralık bin dokuz yüz otuz dörd tarihinde kadınlara tanınan milletvekili seçme ve seçilme hakkını tahlil eder. Henüz bin dokuz yüz on yeti yılında İstanbul’da bir kadının lokantada yemek yiyebilmek için yabancı şapkası ödünç almak ve Fransızca konuşmak zorunda kaldığı istibdat günlerinden, Fransız kadınlarında dahi olmayan siyasal hakların kazanıldığı bin dokuz yüz otuz dörd yılına geçiş, inkılabın ulaştığı seviyeyi gösterir (Sayı 4, Dergi s. 1, Arşiv PDF s. 4). Atay, kadın haklarının yapay bir lütuf olmadığını, tarlada erkekle eşit çalışan ve İstiklal Harbi’nde cephe gerisini tek başına sırtlayan Anadolu kadınının fiili emeğinin hukuki tescili olduğunu vurgular (Sayı 4, Dergi s. 3, Arşiv PDF s. 5). Kadın; hâkim, avukat, doktor, mühendis ve mebus olarak kamusal hayatın merkezine yerleşmiştir.

Bu toplumsal seferberlik, birinci sayıda Şevket Süreyya Aydemir’in sunduğu eğitim verileriyle desteklenir (Sayı 1, Dergi s. 4–9, Arşiv PDF s. 6–8). Bin dokuz yüz yirmi üç yılında elli bin olan ilkokul kız öğrenci sayısı bin dokuz yüz otuz ikide yüz doksan beş bine, ortaokullarda beş yüz olan kız öğrenci sayısı yedi bin beş yüze on beş kat artışla, liselerde iki yüz elli olan kız öğrenci sayısı bin yedi yüz elliye yedi kat artışla çıkmıştır (Sayı 1, Dergi s. 8, Arşiv PDF s. 8). Bin dokuz yüz yirmi sekiz Harf İnkılabı ve Millet Mektepleri sayesinde, bin dokuz yüz yirmi yeti nüfus sayımında altı yüz seksen beş bin olan okuryazar sayısı bin dokuz yüz otuz iki yılında iki milyon on üç bin iki yüz elli beşe ulaşmış, sekiz yüz bin yetişkine yeni harflerle okuma-yazma diploması verilmiştir (Sayı 1, Dergi s. 8–9, Arşiv PDF s. 8). Karma eğitim ve Tevhid-i Tedrisat Kanunu ile eğitim laikleştirilmiş ve imtiyazsız, sınıfsız kaynaşmış kitle ideali somutlaştırılmıştır.

Erken Cumhuriyet rejiminin ulusal kimlik inşasında araçsallaştırdığı en hayati kuramsal omurga, Türk Tarih Tezi doğrultusunda şekillenen arkeoloji, müzecilik ve antropoloji politikasıdır. Ulus-devlet, kendi tarihsel ve meşruiyet zeminini Osmanlı Hanedanı’nın dinsel ve saray merkezli sınırlarının ötesine taşıyarak, Anadolu’nun binlerce yıllık kadim medeniyet katmanlarını Türk kültürünün organik, kesintisiz bir parçası olarak sahiplenmiştir. Birinci sayıda Doktor Reşit Galip, Türk Tarihi Etrafında Yeni Araştırmalar başlıklı yazısında (Sayı 1, Dergi s. 1–3, Arşiv PDF s. 4–5), Osmanlı’nın benimsediği İslamcı ve ümmetçi tarih okumasının Türk’ün milli şuurunu körelttiğini, koca bir ulusal tarihi dörd yüz çadırlık aşiret mitine indirgediğini vurgular. Cumhuriyet’in pedagojik ve bilimsel hedefi, Türk tarihini İslam öncesi Orta Asya köklerinden başlatarak Selçuklu ve Anadolu uygarlıklarıyla bütünleştirmektir.

Bu tarihsel süreklilik tezi, yabancı ve Türk arkeologların yürüttüğü bilimsel kazılarla ampirik zemine oturtulmaktadır. Dördüncü sayıda Chicago Üniversitesi Doğu Enstitüsü adına Alişar Höyüğü kazılarını yöneten Doktor Hans Henning von der Osten (Sayı 4, Dergi s. 4–12, Arşiv PDF s. 6–10), Yozgat’taki otuz dokuz metre yüksekliğindeki höyükte tespit ettiği on dokuz ana kültür tabakasını anlatır. Kalkolitik Çağ’dan başlayarak Bakır Çağı, Erken Tunç Çağı, Asur Ticaret Kolonileri, Hitit İmparatorluğu, Frigya, Kimmer, Pers, Helenistik, Roma, Bizans, Selçuklu ve Türkmen yerleşimlerine uzanan bu stratigrafi, Anadolu’nun dünya medeniyetinin kesintisiz beşiği olduğunu gösterir (Sayı 4, Dergi s. 4–12, Arşiv PDF s. 6–10). Osten, asırlarca savaş ve istilalarla harap olan bu topraklara, tren hattı ve pullarındaki Kamâl Atatürk resmiyle simgelenen Cumhuriyet’in nihai barışı ve güvenliği getirdiğini vurgular (Sayı 4, Dergi s. 12, Arşiv PDF s. 10).

Beşinci sayıda Alman Arkeoloji Enstitüsü Başkanı Profesör Doktor Kurt Bittel (Sayı 5, Dergi s. 14–19, Arşiv PDF s. 12–14), Boğazköy-Hattuşa ve Yazılıkaya kaya kabartmalarını inceleyerek Hitit sanatının evrensel değerini ortaya koyar. Yazılıkaya’da yer alan tanrılar alayı ve karşılıklı karşılaşma sahneleri, asırlar sonra Atina Parthenon Tapınağı’ndaki Panathenaia frizlerine öncülük eden muazzam bir kompozisyon dehasıdır (Sayı 5, Dergi s. 17, Arşiv PDF s. 13). Mısır Firavunu İkinci Ramses ile Hitit Kralı Üçüncü Hattuşili arasında imzalanan Kadeş Barış Antlaşması’nın gümüş mühür metninde tarif edilen tanrının kralı kucaklaması tasvirinin Yazılıkaya’daki Şarruma ve Tuthaliya kabartmasıyla birebir örtüşmesi, Hitit sanatının Mısır ve Mezopotamya’dan çok daha derin insani duyguları yansıttığını belgeler (Sayı 5, Dergi s. 18, Arşiv PDF s. 14). Benzer şekilde ikinci sayıda Remzi Oğuz Arık (Sayı 2, Dergi s. 21–27, Arşiv PDF s. 14–17), Osmanlı döneminin son yüz yılında Anadolu’da sadece kırk kazı yapılmışken, Cumhuriyet’in ilk on yılında yeti kazı gerçekleştirildiğini ve bunların on ikiden fazlasının bizzat Türk heyetlerince yönetildiğini açıklar (Sayı 2, Dergi s. 22, Arşiv PDF s. 15). Ankara Karalar kazısında bulunan Galat Kralı Deiotaros yazıtı ve kubbeli mezar odaları, Türk arkeologların kendi vatanlarının tarihini aydınlatma yetkinliğine ulaştığını kanıtlar (Sayı 2, Dergi s. 26, Arşiv PDF s. 17).

Ulus-devlete köklü bir tarihsel meşruiyet ararken antropolojik ve arkeolojik bulguları araçsallaştıran bu hamlenin icat edilmiş bir gelenek olduğu düşünülebilirse de bu tez, Batı'nın Türkler medeniyet yıkıcı göçebelerdir şeklindeki Oryantalist klişesini bizzat Batılı bilim insanlarınca hazırlanan kazı raporlarıyla çürüten ve Anadolu topraklarını insanlık mirasının beşiğine oturtan hümanist, anti-sömürgeci bir sentezdir.

Müzecilik alanında beşinci sayıda Halil Edhem Eldem (Sayı 5, Dergi s. 2–9, Arşiv PDF s. 6–9), İstanbul Arkeoloji Müzelerinin Paris, Londra ve Berlin müzelerinden sonra Avrupa’da üçüncü sırada yer aldığını belirtir (Sayı 5, Dergi s. 2, Arşiv PDF s. 6). Eski Şark Eserleri Müzesinde korunan altmış bin adet çivi yazılı tablet arşivi ile dünyanın en zengin Hitit koleksiyonu bu topraklardadır (Sayı 5, Dergi s. 4, Arşiv PDF s. 7). Eldem, Bizans sanatının Türkler tarafından tahrip edildiği yönündeki Avrupa önyargılarını çürüterek, asıl büyük yıkımın bin iki yüz dörd Dördüncü Haçlı Seferinde bizzat Latin Haçlılar tarafından yapıldığını, Türklerin ise fetihten sonra şehri imar ettiğini tarihi vesikalarla ispatlar (Sayı 5, Dergi s. 3, Arşiv PDF s. 6). Topkapı Sarayı, Çinili Köşk ve Evkaf Müzesindeki halı, minyatür ve porselen koleksiyonları, Türk milletinin yüksek estetik zevkini sergiler (Sayı 5, Dergi s. 6–9, Arşiv PDF s. 8–9).

Bu evrensel kültür anlayışı, beşinci sayıda yer alan Ankara Sergi Sarayındaki Sovyet Sanatı Sergisi ile taçlandırılır (Sayı 5, Dergi s. 22–28, Arşiv PDF s. 16–19). Başvekil İsmet İnönü tarafından açılan sergide Brodski, Deyneka, Petrov-Vodkin, Samohvalov ve Vera Muhina gibi on dörd Sovyet sanatçısının yeti sekiz eseri sergilenmiştir (Sayı 5, Dergi s. 24–25, Arşiv PDF s. 17). Burjuva salon sanatının şık tipleri yerine dokuma tezgâhındaki işçileri, uçakları selamlayan gençleri ve tarladaki köylüleri merkezine alan bu sergi, Kemalist Türkiye’nin emekçi ve halkçı sanat anlayışıyla bütünleşmektedir (Sayı 5, Dergi s. 28, Arşiv PDF s. 19). Derginin her sayısının sonunda yer alan İstanbul gece ve Boğaziçi fotoğraf portfolyoları (Sayı 2, Dergi s. 32–35, Arşiv PDF s. 20–21; Sayı 3, Dergi s. 29–34, Arşiv PDF s. 18–20; Sayı 4, Dergi s. 32–34, Arşiv PDF s. 20–21; Sayı 5, Dergi s. 31–34, Arşiv PDF s. 21–22) ile arka kapaktaki yalın Ankara mührü (Sayı 1, Arşiv PDF s. 21; Sayı 2, Arşiv PDF s. 23; Sayı 3, Arşiv PDF s. 21; Sayı 4, Arşiv PDF s. 22; Sayı 5, Arşiv PDF s. 23), rejimin iki başkentli estetik ve politik kurgusunu tamamlar. İstanbul, tarihin ve tabiatın dünya çapındaki korunan vitrini iken, Ankara, geleceğin, planlı sanayinin, bilimin ve inkılabın sarsılmaz irade merkezidir.

La Turquie Kémaliste dergisinin ilk beş sayılık külliyatı üzerinden gerçekleştirilen bu bütüncül analiz, bin dokuz yüz otuzlu yıllar Türkiye’sinin kendisini dünyaya nasıl takdim ettiğini ve hangi maddi temeller üzerinde yükseldiğini açıkça ortaya koymaktadır. Genç Cumhuriyet, Batı karşısında bir çevre ülkesi ezikliği veya taklitçiliği taşımamakta, aksine Batı’nın Oryantalist klişelerini, sömürgeci iktisat modellerini ve epistemik tahakkümünü radikal bir özgüvenle reddetmektedir. Rejim, modernleşmeyi kendi öz kaynaklarına dayanan, bağımsızlığını Sakarya ve Lozan ile tescillemiş otokton bir rasyonalite olarak inşa etmiştir.

Bu modernite modeli üç temel taşıyıcı sütun üzerinde yükselmektedir. İlki, Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı, Sümerbank kombinaları ve demiryolu inşası ile somutlaşan kalkınmacı devletçilik ve milli sanayi hamlesidir. Türkiye, küresel buhranın yıkıcı etkilerini planlı iktisat ve ithalat ikamesi ile aşarak kendi kendine yeten entegre bir pazar kurmuştur. İkincisi, sıtma, frengi ve trahomun kökünü kazıyan halk sağlığı teşkilatı, dayaksız hümanist çocuk ıslah pedagojisi, karma eğitim ve kadınlara tanınan tam siyasal haklarla somutlaşan biyopolitik insan mühendisliğidir. Üçüncüsü ise Türk Tarih Tezi, Boğazköy ve Alişar kazıları ile İstanbul müzelerinin zenginliği üzerinden temellendirilen, Anadolu’yu dünya medeniyetlerinin beşiği ilan eden seküler kültür sentezidir.

Netice itibarıyla bin dokuz yüz otuz dörd ve bin dokuz yüz otuz beş yıllarının Türkiye’si, bozkırın ortasında iradeyle yükselen Ankara merkezli yeni bir uygarlık projesidir. La Turquie Kémaliste sayfalarına yansıyan fabrikalar, barajlar, viyadükler, modern okullar, pırıl pırıl sıhhiye pavyonları, antik Hitit kabartmaları ve çalışan hür kadın portreleri, çökmüş bir imparatorluğun enkazı üzerinde akıl, bilim ve tam bağımsızlık idealiyle kurulan çağdaş ulus-devletin somut, ampirik ve felsefi anıtlarıdır.

“Mahmud Şevket Paşa olayının sorumluları

Sadrazama suikast yapılmakla, Payitahtta asayişin bozulamayacağını ispat için Mahmud Şevket Paşa merhuma pek parlak bir cenaze merasimi yaptırmak istiyordum. Ayan ve eşraftan hepsine davetnameler yazıldığı gibi yüksek rütbeli devlet memurlarının hazır bulundurulmasını ve Payitahttaki erkân, ümera ve zabitanın hemen tamamen cenazede bulundurulmasını, icap edenlerden rica ve cenazeye birçok askeri birlikler iştirak ettirdim. Ecnebi sefirlerine de tezkereler yazdırarak gerek kendilerinin, gerek limanda bulunan harp gemileri kumandan ve zabitlerinin ve kara ve deniz ataşelerinin, büyük üniforma ile cenazeye katılmalarını sağladım. Cenazede belki yüz elli bin kişiden fazla insan bulunuyordu.

O gün hava çok iyi olduğu için, halk sokaklara dökülmüştü. Gösterişli bir cenaze karşısında asabı derhal gevşeyiveren birçok İstanbul kadını, hüngür hüngür ağlıyor ve merasime hazin bir şekil veriyordu. Cenaze merasiminin fevkaladeliği, beklediğim tesiri tamamen sağladı. Ben cenaze merasimine iştirak etmekten ziyade, altı atlıdan oluşan bir devriye kolunun başında İstanbul cihetindeki sokaklarda gözükmeyi tercih ve o suretle hareket ettim. Ancak cenazenin umumi şeklini bir kere görmüş olmak için bir aralık otomobil ile Beyoğlu tarafına geçtim ve arka sokaklardan dolaşarak Pangaltı’da Notre Dame de Sion mektebi önünde cenazeye yetiştim. Genel görünümüyle, tam arzu ettiğim tarzda idi. Kendisine pek büyük ümitlerle bağlı olduğum merhumun cenazesini görür görmez gayriihtiyarî gözlerimden yaşlar boşandı. Kimseye göstermemek için mendilimle yüzümü kapadım ve hemen döndüm.”[1]

.

Osmanlı İmparatorluğu’nun son dönem siyasal ve hukuki dinamiklerini inceleyen historiografi, İkinci Meşrutiyet sonrası atılan adımları sıklıkla neticeleri üzerinden geriye dönük bir okumayla değerlendirme eğilimindedir. Bu durum, 3 Temmuz 1910 tarihinde kabul edilen Rum ve Bulgar Kiliseleri ve Mektepleri Hakkında Kanun’un ele alınış biçiminde de belirginleşmektedir. Kanun, genellikle 1912 Balkan Savaşı’na giden süreçte Balkan devletleri arasındaki en temel çatışma aksını ortadan kaldıran ve böylece anti-Osmanlı ittifakının kurulmasını kolaylaştıran stratejik bir hata olarak sunulmaktadır. Fakat bu yaklaşım, kararın alındığı anki siyasal sıkışmışlığı, aktörlerin karşı karşıya kaldığı kriz yönetim zorunluluklarını ve Meclis-i Mebusan ile Meclis-i Âyan koridorlarında yürütülen derin hukuki ve idari müzakereleri göz ardı etme riski taşımaktadır. Çalışmanın temel amacı, söz konusu kanunu teleolojik bir basite indirgemecilikten uzaklaştırarak, kendi tarihsel, hukuki ve idari şartları içinde analitik bir çerçevede incelemektir.

Çalışmanın metodolojik zeminini, arşiv belgelerinin ve meclis zabıtlarının olgu bazlı, nedensellik ilişkilerini ortaya çıkaran eleştirel analizi oluşturmaktadır. Bu doğrultuda, Osmanlı arşiv fonları ile Meclis-i Mebusan Devre 3, İçtima Senesi 2 Zabıt Cerideleri ve Meclis-i Âyan tutanakları birincil kaynak grubu olarak merkeze alınmıştır. İncelenen metinlerde geçen kavramların, mülkiyet rejimine dair hukuk tartışmalarının ve vekiller arasındaki fikir ayrılıklarının dönemin kamu hukuku ilkeleriyle ne ölçüde örtüştüğü tetkik edilmiştir. Olayların arka planındaki yapısal sebepler ile anlık idari ihtiyaçlar arasındaki bağlantılar kurulurken, aktörlerin karar alma süreçlerindeki imkân ve kısıt kümeleri dikkate alınmıştır. Böylece kanunun, sadece yürütme erkinin tepeden inme bir tasarrufu mu yoksa parlamenter mekanizma içinde meşrulaştırılmaya çalışılan bir kriz yönetimi aracı mı olduğu sorusuna yanıt aranmıştır.

Tarihsel analizde olayları gerçekleştikten sonraki neticelerine göre yargılayan yaklaşım biçimi, kararı alan siyasal aklın o anki bilgi kümesini ve karşı karşıya olduğu tehdit algısını görünmez kılmaktadır. 1910 yılında İttihat ve Terakki yönetimi ile hükümetin masasında, henüz gerçekleşmemiş olan 1911 Trablusgarp İşgali veya 1912 Balkan İttifakı gibi veriler bulunmamaktadır. Aktörlerin önündeki somut veri; Rumeli vilayetlerinde yıllardır devam eden, kamu otoritesini felç eden, sivil ahaliyi hedef alan çete çatışmaları ve bu güvensizlik ortamını gerekçe göstererek bölgeye uluslararası vesayet getirmek isteyen Büyük Güçlerin diplomatik baskısıdır. Dolayısıyla bu çalışma, kararı alan aktörlerin geleceği gören bir öngörüye sahip olmadıkları gerçeğinden hareketle, dönemin dumanlı şartları altında kamu düzenini ve devlet egemenliğini koruma adına atılan adımları tarihsel empati ilkesi doğrultusunda değerlendirmektedir.

Son olarak bu makale, Kiliseler Kanunu’nu mülkiyet hukuku, anayasal güvenceler ve devletin şiddet tekelini yeniden tesis etme çabası arasındaki gerilim hattında konumlandırmaktadır. İmparatorluğun Klasik ve Tanzimat dönemlerinden devraldığı cemaat imtiyazları ile Meşrutiyet’in getirdiği merkeziyetçi, eşitlikçi vatandaşlık söylemi arasındaki çatışma, bu kanun metninde somut bir hal almıştır. Bir yanda asırlık mülkiyet ve tasarruf haklarının dokunulmazlığını savunan anayasal/mülkiyetçi yaklaşım; diğer yanda ise kamu düzeninin ve asayişin tesisini her türlü hukuki statünün üstünde tutan devletçi-pragmatik yaklaşım karşı karşıya gelmiştir. Çalışma, bu iki temel hat arasındaki müzakereleri inceleyerek, kanunun Osmanlı devlet yapısının geçirdiği dönüşüm ve çözülme süreçlerindeki yerini tarafsız bir tarihsel perspektifle ortaya koymayı hedeflemektedir.

MESELENİN TARİHSEL KÖKENİ

1910 yılında kabul edilen Rum ve Bulgar Kiliseleri ve Mektepleri Hakkında Kanun’un hukuki ve idari mecburiyetlerini kavrayabilmek, Osmanlı toplumsal yapısında 1870 yılında meydana gelen radikal bir kırılma çizgisinin analiz edilmesini gerektirmektedir. Osmanlı cemaat ve millet sistemi, klasik çağ boyunca tebaayı esas itibarıyla dini ve mezhepsel aidiyetler üzerinden tanzim etmiştir. Bu çerçevede, Ortodoks Hristiyan nüfusun tamamı, etnik ve dilsel kökenlerine bakılmaksızın Fener Rum Patrikhanesi’nin ruhani ve idari vesayeti altında "Rum Milleti" başlığı dâhilinde birleştirilmiştir. Ancak 11 Mart 1870 tarihinde Sultan Abdülaziz’in fermanıyla Bulgar Eksarhlığı’nın müstakil bir ruhanî teşkilat olarak tanınması, bu kadim yapıyı kökünden sarsmıştır. Eksarhhane’nin tesisi, cemaat yapısının ilk kez mezhepsel bir zemin yerine doğrudan etno-dilsel bir hat üzerinden ayrışması anlamına gelmekteydi. Bu durum, dinî hiyerarşinin seküler ulusçuluk fikirleriyle eklemlendiğini ve ibadethanelerin birer ibadet mekânı olmanın ötesine geçerek komuta merkezlerine ve ulusal kimlik inşa alanlarına dönüştüğünü göstermesi bakımından sosyolojik bir dönüm noktasıdır.

Eksarhlık Fermanı’nın 10. maddesi, Balkanlar’da sonraki kırk yıl boyunca sürecek olan kanlı toplumsal çatışmaların ve idari kilitlenmelerin hukuki nüvesini oluşturmuştur. İlgili madde, bir yerleşim yerindeki Hristiyan ahali kütlesinin üçte ikisinin (%66) arzusu halinde, o yerdeki kilise ve mekteplerin tasarruf hakkının Bulgar Eksarhlığı’na devredilebileceğini hükme bağlamaktaydı. Bu hukuki düzenleme, taşra sosyolojisinde geri dönülemez bir rekabeti tetiklemiştir. Kiliseler ve mektepler, artık sadece dini vecibelerin ifa edildiği yerler değil; bir köyün, kasabanın ya da bölgenin demografik, siyasal ve etnik olarak hangi ulusal projeksiyona tabi olacağını tayin eden sembolik ve fiziki hâkimiyet alanları haline gelmiştir. Bu durum, Makedonya ve Trakya coğrafyasında Rum Patrikhanesi ile Bulgar Eksarhlığı arasında patlak veren ve historiografide münazaalı kiliseler/mektepler olarak adlandırılan mülkiyet ve istifade krizini doğurmuştur. Toplumsal tabanda komitacı faaliyetlerin, çete baskılarının ve köy nüfuslarının mecburi mezhep değiştirmelerinin (tahvil-i mensubiyet) ardındaki temel dinamik, bu %66’lık orana ulaşma ya da karşı tarafın bu orana ulaşmasını engelleme arayışıdır.

II. Abdülhamid dönemi idaresi, Rumeli’de tırmanan bu sosyo-politik krizi kontrol altında tutabilmek amacıyla dondurma ve nadasa bırakma odaklı bir denge siyaseti takip etmiştir. Merkezî hükümet, Rum ve Bulgar cemaatleri arasındaki bu tarihsel ve mezhepsel husumeti, tarafların birbirini yıpratması ve Osmanlı devlet otoritesine karşı ortak bir anti-emperyalist yahut ayrılıkçı blok oluşturamaması adına bir iç denge unsuru olarak kullanmıştır. İhtilafa konu olan kiliselerin mülkiyet iddiaları karara bağlanmamış; kapılarına kilit vurularak kapatılması (seddedilmesi) yahut belirli periyotlarla dönüşümlü kullanılması (münavebe usulü) gibi geçici idari tedbirlerle süreç zamana yayılmıştır. Ancak bu statükocu yaklaşım, makro düzeyde devletin bölgedeki varlığını sürdürmesini sağlarken, mikro düzeyde taşra toplumunun dokusunu ağır bir tahribata uğratmıştır. Kamu gücünün ve hukuki kesinliğin bulunmadığı bu alanda, devletin şiddet tekelini yitirmesiyle birlikte taşra toplumu tamamen komitelerin, çetelerin ve paramiliter yapıların vesayeti altına girmiştir. Ahali, mülkiyetini ve can güvenliğini koruyabilmek adına bu çetelerin baskısıyla sürekli ruhanî mensubiyet değiştirmek zorunda kalmış; böylece toplumsal sadakat ve hukuki aidiyet bağları tamamen çözülmüştür.

1908 II. Meşrutiyet Devrimi ile iktidar alanına giren İttihat ve Terakki kadroları, Tanzimat’tan beri arayışı sürdürülen kapsayıcı vatandaşlık kimliğini İttihad-ı Anasır (unsurların birliği) vizyonuyla yeniden ihya etme amacındaydı. Ancak sahaya inildiğinde, Abdülhamid döneminden devralınan bu dondurulmuş toplumsal yara doğrudan doğruya yeni rejimin meşruiyetini tehdit eder hale gelmişti. Taşrada devam eden şiddet olayları ve kilitli tutulan ibadethaneler, Meşrutiyet’in vadettiği hürriyet, adalet ve eşitlik retoriğini boşa çıkarıyordu. Daha da kritik olanı, Makedonya’daki bu kronik asayişsizlik ve mezhep çatışmaları, Büyük Güçlerin (özellikle İngiltere ve Rusya’nın Reval Görüşmeleri sonrasındaki tutumları) bölgeye uluslararası denetim, müfettişlik yahut resmi vesayet getirme gerekçesi olarak masada tutulmaktaydı. Dolayısıyla İttihatçı siyasal akıl açısından 1870’ten beri biriken ve toplumsal dokuyu çürüten bu mesele, artık zamana yayılarak geçiştirilebilecek pasif bir denge aracı olmaktan çıkmıştı. Kiliseler Kanunu, dondurulan bu kanı durdurmak, taşradaki komite vesayetini kırmak ve Avrupalı devletlerin müdahale zeminini ortadan kaldırmak adına devlet eliyle atılan radikal, idari ve cerrahi bir adım olarak gündeme gelmiştir.

MECLİSTE KİLİSELER KANUNU

3 Temmuz 1910 tarihinde yasalaşan düzenlemenin yasama organındaki müzakere safhası, yalnızca teknik bir kanun tasarısının oylanması olarak değil; Osmanlı kamu hukukunun, mülkiyet rejiminin ve devlet-tebaa ilişkilerinin Meclis-i Mebusan ve Meclis-i Âyan kürsülerinde doğrudan tartışmaya açıldığı bir zihniyet hesaplaşması olarak tezahür etmiştir. Tasarının müzakerelerinde ortaya çıkan tutumlar, dönemin siyasal aktörlerinin devleti kurtarma ve kamu düzenini tesis etme noktasında benimsedikleri hukukî ve idarî paradigmaların ne kadar köklü biçimde ayrıştığını göstermektedir. Bu çerçevede meclis zabıtları tetkik edildiğinde, yürütme erkinin devletçi pragmatizminden anayasal mülkiyetçi muhalefete ve doktriner idealizme kadar uzanan üç temel düşünce aksının tokuştuğu görülmektedir.

Hükümet adına söz alan Adliye Nâzırı Necmettin Molla Bey ve İttihatçı mebuslar, kanunun teorik bir idari reform olmanın ötesinde, sahadaki asayiş krizini çözmeye dönük fiilî ve acil bir müdahale olduğunu savunmuşlardır. Adliye Nâzırı, Meclis-i Âyan’daki konuşmasında mevcut ihtilafın geçmişten kalan pasif bir miras olmadığını; vilayetlerde ihtilâfât-ı şedîde şeklinde devam ettiğini ve mevcut adli mekanizmalarla çözülemediğini açıkça ifade etmiştir. Hükümet kanadına göre, kapatılan veya dönüşümlü kullanıma (münavebe usulü) zorlanan ibadethaneler sebebiyle kamu düzeni tamamen çökmüş durumdadır. Bu şartlar altında devletin asli görevi, müktesep hak tartışmalarına takılmaksızın Hukuk-ı Mezhebiyye’yi temin etmek ve ibadet hakkını kamusal otorite eliyle yeniden tesis etmektir.

İttihatçı siyasal akıl, kanunu devletin kaybettiği şiddet tekelini ve idari kontrolü yeniden kazanabilmesi için zorunlu bir Tedbir-i Siyasî olarak kodlamıştır. Mülkiyetin dondurulması veya idari kararla devredilmesi yönündeki eleştirilere karşı Necmettin Molla Bey, hükümetin amacının bir cemaatin hakkını gasbedip diğerine vermek olmadığını; aksine azınlıkta kalan ve kilisesiz düşen tarafa devlet bütçesinden yeni ibadethane inşa edilerek (muavenet-i nakdiyye) her iki gruba da emniyet sağlama gayesi taşıdığını vurgulamıştır. Bu yaklaşım, kamu düzeninin ve devletin bekasının korunmasını, klasik mülkiyet hukukunun ve geleneksel statükonun üstünde tutan pragmatik bir kriz yönetimi anlayışını yansıtmaktadır.

Hükümetin bu müdahaleci tutumuna karşı en sert muhalefet, Hristo Dalçef, Yorg Honeus, Yorgo Boşo ve Kozmid Pandelâk gibi Rum mebuslar ile bazı muhafazakâr hukukçu vekillerden gelmiştir. Bu blok, hükümetin asayiş gerekçesiyle yasama erki üzerinden mülkiyete ve asırlık cemaat imtiyazlarına müdahale etmesini, Osmanlı kamu hukukunun temeli olan Hukuk-ı Müktesebe (kazanılmış haklar) ilkesinin ihlali olarak değerlendirmiştir. Muhaliflerin temel argümanı, bir kilise veya mektebin tasarruf hakkının devlet eliyle başka bir gruba devredilemeyeceği ve mevcut Kanun-ı Medenî hükümleri dışında yapılan bu tür yasama tasarruflarının hukuk güvenliğini tamamen ortadan kaldıracağı yönündedir.

Müzakerelerin en keskin noktası, kanunun 10. maddesinde şekillenen mülkiyet açmazı olmuştur. Hükümet, ibadethanenin kendisine idari bir kararla el koyup aidiyetini belirlerken; bu ibadethaneye bağlı akar ve evkafın (dükkân, fırın, tarla) durumunu mahkemelere (mehâkim-i nizâmiyye) havale etmiştir. Todor Pavlof ve İsmail Sıtkı Bey gibi isimler, hukuk tekniği açısından "Kilise ve mektep asıl, ona bağlı akar ise fer'dir" ilkasından hareketle, asıl olan binanın idari kararla dağıtılıp fer'i olan mülkün mahkemeye bırakılmasındaki mantıksal çelişkiyi teşhir etmişlerdir. Yorgo Boşo ise açıkça bu düzenlemenin hukuki bir çözüm değil, İttihad ve Terakki'nin meclis çoğunluğuna dayanarak geçirdiği konjonktürel ve siyasi bir manevra olduğunu dile getirmiştir.

Müzakerelerdeki üçüncü hat ise olayı dar bir bütçe veya asayiş parantezinden çıkararak, anayasal hürriyetler ve bireysel/cemaatsel vicdan özgürlüğü zemininde teorileştiren idealist yaklaşımdır. Bu çizginin en belirgin temsilcilerinden biri olan Rıza Tevfik Bey (Bölükbaşı), meselenin yalnızca maddî binaların kimde kalacağı sorunu olmadığını; temel problemin emansipasyon (bağımsızlaşma), serbestî-i mezâhib ve hürriyet-i vicdan meselesi olduğunu ileri sürmüştür.

Rıza Tevfik, Kanun-ı Esasî'nin vadettiği hürriyet ortamında her topluluğun kendi anadiliyle ibadet edebilmesi gerektiğini savunarak, meselenin siyasal ve harici boyutlarına dikkat çekmiştir. Ancak bu idealist duruş, hükümetin kamu düzenini koruma önceliği ile mülkiyetçi muhalefetin statüyü koruma stresi arasında pratik bir karşılık bulmakta zorlanmıştır. Sonuç itibarıyla Meclis'teki oylamalar, idealist veya anayasal muhalefetin önerdiği değişiklik tekliflerinin reddedilmesi ve Hükümetin hazırladığı metnin büyük oranda korunarak kabul edilmesiyle neticelenmiştir.

KANUNUN KRİTİK MADDELERİ

Meclis-i Mebusan ve Meclis-i Âyan safhalarından geçerek kabul edilen metin, soyut bir hukukî tartışmanın ötesinde, taşradaki çatışma dinamiklerini dondurmayı hedefleyen somut idarî maddelerden oluşmaktaydı. Kanun’un 7. maddesi, ruhanî mensubiyetini (Patrikhane veya Eksarhhane bağlılığını) değiştiren ahalinin, mevcut kilise ve mektebin mülkiyetini beraberinde götüremeyeceğini hükme bağlayarak mekânsal statükoyu sabitlemeyi amaçlamıştır. Hükümet, bu düzenlemeyle komitelerin köylüler üzerinde baskı kurarak kitlesel mezhep değiştirmeler yoluyla ibadethaneleri el değiştirttirmesinin ve dolayısıyla tırmanan şiddet sarmalının önüne geçmeyi hedeflemiştir. Ancak bu durum, anayasal hürriyet-i vicdan ilkesi ile mülkiyet güvenliği arasında fiilî bir gerilim yaratmış; tebaanın mülk üzerindeki tasarruf hakkını idarenin asayiş algısına bağımlı kılmıtır.

Düzenlemenin 8. maddesi ise dinî hiyerarşi ile anadil üzerinden ibadet ve tedrisat talepleri arasındaki çelişkiyi tanzim etmeye çalışmıştır. Rum Patrikhanesi’ne bağlı kalmakla birlikte Bulgarca, Ulahça, Sırpça veya Arnavutça ibadet ve eğitim yapmak isteyen cemaatlere, Patrikhane vesayetini tamamen kaldırmadan yeni ibadethane ve mektep açabilme imkânı tanınmıştır. Öte yandan 11. madde ile getirilen usul kolaylığı, merkeziyetçi bürokrasinin hantallığını aşma amacını taşımaktadır. Yeni inşa edilecek kiliseler için geleneksel Ferman-ı Âlî süreci beklenmeksizin, Meclis-i İdare-i Vilâyet kararı ve valilik ruhsatıyla derhal inşaata başlanabilmesi öngörülmüştür. Bu hızlı ruhsat mekanizması, yürütme erkinin sahada birikmiş olan ibadethane ihtiyacını acilen karşılayarak toplumsal tansiyonu düşürme kararlılığını göstermektedir.

DÖNEMSEL İKİLEMLER

Kiliseler Kanunu’nun tarihsel bilançosu çıkarılırken düşülen en yaygın metodolojik yanılgı, neticeler üzerinden geriye dönük bir nedensellik kurarak 1910 aktörlerini stratejik körlükle suçlamaktır. Dönemin siyasal aklı değerlendirilirken, aktörlerin karar anındaki bilgi kümesi dikkate alınmalıdır. 1910 şartlarında Meclis-i Mebusan çatısı altında karara imza atan İttihatçı ve hükümet kadrolarının önünde, 1911 Trablusgarp Savaşı’nın patlak vereceği veya 1912’de Ege adalarının işgal edileceği yönünde bir veri bulunmamaktaydı. Kararı alan mekanizmanın önündeki somut ve acil kriz; Makedonya vilayetlerinde her gün akan kan, asayişin tamamen çökmesi ve Büyük Güçlerin Reval Görüşmeleri doğrultusunda bölgeye uluslararası vesayet getirme tehdididir. Hükümet, iç egemenliğini felç eden bu yangını söndürmek ve dış müdahale gerekçelerini ortadan kaldırmak adına elindeki en radikal kriz yönetimi imkânını kullanmıştır.

Bununla birlikte, kanunun doğurduğu bölgesel sonuçlar bakımından trajik bir nedensellik zinciri ortaya çıkmıştır. Abdülhamid döneminin temel dış/iç güvenlik stratejisi olan Rum-Bulgar nifakını nadasa bırakma ve dondurma siyaseti, makro düzeyde Balkan devletlerinin birleşmesini engelleyen yapısal bir sigorta işlevi görmekteydi. Kiliseler Kanunu ile taşradaki mülkiyet ve ibadet ihtilafları hukuki bir zemine oturtulup çözüme kavuşturulunca, Atina, Sofya, Belgrad ve Çetinye arasındaki en temel diplomatik ve toplumsal uyuşmazlık odağı kendiliğinden ortadan kalkmıştır. Dolayısıyla karar, içerideki mikro-asayiş krizini çözmeyi hedeflerken, dış jeopolitik düzlemde Balkan devletlerinin Osmanlı’ya karşı ortak bir anti-Osmanlı cephesi kurmasını kolaylaştıran yapısal boşluğu yaratmıştır. Bu durum, kararı alan kadroların niyetinden bağımsız olarak, kriz yönetimi adına atılan adımların uzun vadeli bölgesel güç dengelerini Osmanlı aleyhine dönüştürdüğünü göstermektedir.

SONUÇ

1910 Rum ve Bulgar Kiliseleri ve Mektepleri Hakkında Kanun, Osmanlı İmparatorluğu’nun dağılma sürecinde karşı karşıya kaldığı yönetim krizine verilen en somut ve radikal parlamenter yanıtlardan biridir. Çalışmada ortaya konulduğu üzere bu düzenleme, ne geleneksel anlatılarda iddia edildiği gibi basiretsiz bir siyasal hata ne de mülkiyet haklarını tamamen ortadan kaldıran keyfî bir yürütme tasarrufudur. Kanun, Tanzimat’tan devralınan hukuki öngörülebilirlik ve müktesep haklar ilkesi ile Meşrutiyet döneminin kamu düzenini her ne pahasına olursa olsun tesis etme önceliği arasındaki derin çatışmanın bir ürünüdür.

Meclis-i Mebusan ve Âyan zabıtları üzerindeki incelemeler, kanunun yasalaşma sürecinin tek taraflı bir dikte olmaktan ziyade; anayasal güvenceleri savunan mülkiyetçi muhalefet ile kamu düzenini öne çıkaran devletçi pragmatizm arasındaki sert tartışmalara sahne olduğunu kanıtlamaktadır. Sonuç itibarıyla İttihat ve Terakki yönetimi, iç egemenliği tehdit eden çete çatışmalarını bitirmek ve uluslararası vesayet riskini bertaraf etmek amacıyla radikal bir ameliyata girişmiştir. Ancak bu kararla sağlanan iç hukuki düzen, bölgesel jeopolitikte Balkan devletlerinin birleşmesinin önündeki tarihsel engeli kaldırmış; hemen ardından gelen dış askerî şoklarla birleşerek imparatorluğun Rumeli’deki varlığının sona ermesine zemin hazırlamıştır. Kiliseler Kanunu, devletin bekası ile hukukun normatif sınırları arasına sıkışmış bir imparatorluk idaresinin trajik kriz yönetimi tecrübesi olarak tarihteki yerini almıştı

EK-1: KAVRAM VE MÜESSESE SÖZCÜĞÜ

TARAFLAR

Hükümet Kanadı: Necmettin Molla Bey (Adliye Nâzırı), Talât Bey (Dahiliye Nâzırı).

Mülkiyetçi / Anayasal Muhalefet: Hristo Dalçef Efendi, Yorg Honeus Efendi (Selanik), Yorgo Boşo Efendi, Artas Yorgak Efendi (Selanik), Kozmid Pandelâk Efendi, Mehmet Tevfik Efendi (Kengırı), Ahmet Mahir Efendi (Kastamonu).

Doktriner / İdealist Hat: Rıza Tevfik Bey (Edirne), Todor Pavlof Efendi, Filip Mişe Efendi.

KAYNAKÇA[1]

I. BİRİNCİL KAYNAKLAR (ARŞİV BELGELERİ VE ZABIT CERİDELERİ)

   Meclis-i Âyan Zabıt Ceridesi: Devre 1, İçtima Senesi 2, Cilt 3, 14 Haziran 1326 (1910) Oturumu (s. 609). 

 Meclis-i Mebusan Zabıt Ceridesi: Devre 3, İçtima Senesi 2, 54. İnikad, 1 Mart 1326 (1910) Oturumu (s. 125–153).

 Rum Patrikhanesi ile Bulgar Ekzarhlığı Beyninde Münazaunfih Kilise ve Mektepler Hakkında Lâyiha-i Kanuniye Metni ve Encümen Mazbataları.

II. İKİNCİL KAYNAKLAR VE TETKİKLER

Eryılmaz, B. (1990). Osmanlı Devletinde gayrimüslimlerin yönetimi. Risale Yayınları.

Gökbayır, S. (2012). Mektepler ve Kiliseler Kanunu bağlamında İttihat ve Terakki Fırkası’nın Balkan politikası. Uluslararası Balkan Sempozyumu Bildirileri, 5-7 Ekim 2012, Isparta-Burdur.

Hanioğlu, M. Ş. (2001). Preparation for a revolution: The Young Turks, 1902-1908. Oxford University Press.

Küçük, C. (1998). Osmanlı İmparatorluğu'nda "millet sistemi" ve Tanzimat. H. İnalcık & M. Seyitdanlıoğlu (Haz.), Tanzimat: Değişim sürecinde Osmanlı İmparatorluğu içinde (ss. 541-555). Phoenix Yayınevi. []

Ortaylı, İ. (2006). Osmanlı barışı. Timaş Yayınları.

Stamatopoulos, D. (2006). Reforming the church, modifying the nation: The Ecumenical Patriarchate and the Bulgarian schism. First World Congress of Comparative Education Societies, Sofia, Bulgaristan.

Yücel, E. & Yücel, T. (2023). Kiliseler ve Mektepler Kanununa gösterilen iç ve dış tepkiler (1909-1911). DÜMAD - Dünya Multidisipliner Araştırmalar Dergisi, 6(Prof. Dr. Durmuş Ali Arslan Özel Sayısı), 327–368.

ÖZET

Bu çalışma, T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşıvi’nde (BOA) HR.SYS. 2086/59 koduyla muhafaza edilen Berlin Maslahatgüzarı Galib Bey’e ait diplomatik telgrafnâme üzerinden II. Balkan Savaşı sürecindeki Bâb-ı Ali kriz yönetimini, askerî-sivil bürokrasi gerilimini ve asimetrik harp stratejilerini incelemektedir. Tanzimat sonrasında kurumsallaşan rasyonel-hukuki bürokratik yapının kriz anlarında sergilediği edimsizlik ve felç, sahadaki askerî erkin icrai kararlılığı ve pragmatik eylemleriyle aşılmıştır. Çalışmada, Almanya İmparatoru II. Wilhelm’in Osmanlı Devleti’ne yönelik zorlayıcı tedbirlere karşı koyduğu vetosunun uluslararası güç dengelerine etkisi ve Garbî Trakya Hükümet-i Müstakilesi’nin Edirne’nin kurtarılması maksadıyla nasıl araçsallaştırıldığı analiz edilmektedir. Son olarak, sahada elde edilen askerî ve asimetrik üstünlüğün 29 Eylül 1913 İstanbul Antlaşması ve ek protokolleriyle nasıl kapsayıcı bir uluslararası hukuk zırhına büründürüldüğü tahlil edilmektedir.

Anahtar Kelimeler: Bâb-ı Ali, II. Balkan Savaşı, HR.SYS. 2086/59, Diplomatik Realizm, Garbî Trakya Hükümet-i Müstakilesi, İstanbul Antlaşması.

ABSTRACT

This study examines the Sublime Porte’s crisis management, military-civilian bureaucratic tensions, and asymmetric warfare strategies during the Second Balkan War through a diplomatic telegram (BOA, HR.SYS. 2086/59) sent by Galib Bey, the Chargé d'Affaires in Berlin. The institutional paralysis of the rational-legal bureaucracy formed after the Tanzimat period was overcome by the executive decisiveness and pragmatic interventions of military actors in the field. The paper analyzes the impact of German Emperor Wilhelm II’s veto against coercive measures on international power balances and explores how the Provisional Government of Western Thrace was instrumentalized to secure Edirne. Finally, it evaluates how military and asymmetric gains on the ground were transformed into a comprehensive international legal framework through the Treaty of Istanbul (September 29, 1913) and its supplementary protocols.

Keywords: Sublime Porte, Second Balkan War, HR.SYS. 2086/59, Diplomatic Realism, Provisional Government of Western Thrace, Treaty of Istanbul

Giriş

I.  Balkan Savaşı hezimetinin ardından Bâb-ı Âli’nin içine düştüğü edimsizlik, Osmanlı idari mekanizmasının kriz anlarında sergilediği hantal yapının ve karar alma süreçlerindeki fevkalade felcin en somut göstergesidir. Tanzimat sonrasında kurumsallaşan rasyonel-hukuki bürokrasinin statükoyu muhafaza etme eğilimi, devletin beka sorunlarıyla yüzleştiği radikal eşiklerde icrai kararlılığı askıya alan bir vesayet zeminine dönüşmüştür.[1] Askeri erkin saha şartlarından edindiği ampirik veri ile sivil bürokrasinin prosedürel çekinceleri arasındaki yapısal uyuşmazlık, kriz yönetiminde derin bir işlevsizlik yaratmıştır. Olağanüstü şartların gerektirdiği esneklik ve sürat, prosedür odaklı bürokratik aygıtın katılığına çarparak felce uğramakta, bu durum dış politikada devleti edilgen bir konuma hapsetmektedir. Dolayısıyla Bâb-ı Âli diplomasisinin II. Balkan Savaşı sürecindeki tereddüdü, münferit bir basiretsizlikten ziyade bürokratik yapının kendi iç mantığından neşet eden kurumsal bir tıkamadır.

Bürokratik felcin aşılarak sahanın dinamiklerine uygun kararların alınabilmesi, ancak geleneksel karar alma kanallarının askıya alınması ve olağanüstü hal mantığının icrai organ bünyesinde devreye sokulmasıyla mümkün olmuştur. Sivil meclislerin ve prosedürel mekanizmaların kriz anlarında sergilediği gecikmeli tepkiler, icrai erkin sahada durum yaratma yönündeki hamleleriyle ikame edilmiştir. Askeri karar vericilerin sahadaki kuvvet dengelerini ve güç boşluklarını anlık tahlil etme kabiliyeti, sivil diplomasinin uluslararası baskılardan çekinerek ertelediği adımların atılmasını sağlamıştır. Bu durum, idari yapının olağan işleyiş kurallarını aşan bir pragmatizmin ve askeri rasyonalitenin yönetime hakim olması anlamına gelmektedir. Bâb-ı Âli üzerindeki fiili kontrol, devleti uluslararası sistem karşısında pasif bir kabullenicilikten çıkararak sahanın getirdiği şartları dikte ettiren icrai bir aktöre dönüştürmüştür. Hariciye Nezareti kayıtlarına yansıyan vesikalar, yaratılan bu fiili durumun uluslararası sistem üzerindeki çözücü etkisini açıkça ortaya koymaktadır. Avrupa güç dengesinin Osmanlı lehine gelişen askeri hareketlilik karşısında sergilediği tepkisizlik, uluslararası vesayetin aslında sahada yaratılan kararlı durumlar karşısında nasıl gerilediğini tescil etmektedir. Düvel-i Muazzama’nın kolektif müdahale veya askeri yaptırım imkanlarının sıfırlanması, sahadaki askeri gerçekliğin diplomatik söylemi nasıl biçimlendirdiğinin bir delilidir. Bâb-ı Âli’nin kâğıt üzerindeki tehditlere ve blöflere boyun eğmek yerine sahaya dayalı bir strateji izlemesi, büyük devletlerin diplomatik baskılarını sembolik protestolar seviyesine geriletmiştir. Tarihsel süreçlerin muhtemel riskler veya karşı-olgusal varsayımlar üzerinden değil, gerçekleşen nihai sonuçlar üzerinden tahlil edilmesi ilkesi gereğince, bu hareket askeri ve diplomatik bir rasyonelliğin ifadesidir.

Askeri erkin sergilediği bu icrai kararlılık, doğrudan diplomatik ve hukuki kanallarla sınırlı kalmayıp, uluslararası hukukun yaptırımlarını bypass eden asimetrik mekanizmalarla desteklenmiştir. Devletin resmi ordusunu uluslararası bir çatışmanın tarafı yapmaktan kaçınarak, hukuki sorumluluğu koparılmış gayriresmi unsurlar vasıtasıyla sahada alan hakimiyeti kurulması, kriz yönetiminin en karmaşık safhasını teşkil eder. Kurulan geçici idari yapılar, ana hedefin muhafazası ve diplomatik masada manevra alanının genişletilmesi maksadıyla araçsallaştırılmış birer tampon işlevi görmüştür. Hasım devletin arka bahçesinde sürekli bir güvenlik tehdidi canlı tutularak, uluslararası aktörlerin hakemliğine ihtiyaç duyulmaksızın doğrudan ikili müzakere masasının kurulması zorunlu kılınmıştır. Bu süreç, majör jeopolitik kazanımların elde edilmesi adına minör piyonların stratejik bir disiplinle sevk ve feda edildiği analitik bir rasyonelliği yansıtmaktadır.

Nihayetinde sahada yaratılan askeri gerçeklik ve yürütülen asimetrik denge stratejisi, uluslararası hukuk normlarına uygun kapsamlı bir barış antlaşmasıyla kalıcı bir kurumsal zırha büründürülmüştür. İmzalanan metin ve ek protokoller; sadece sınır tespitiyle sınırlı kalmayıp, egemenlik haklarının tescili, mülkiyet hukuku, azınlıkların dini özerkliği ve sınır boylarında sınır güvenliğini tehdit edecek unsurların tasfiyesi gibi en ileri hukuki enstrümanları barındırmaktadır. Uluslararası mahkemelerin tahkim yetkisinden dini kurumların idari özerkliğine kadar uzanan bu detaylı hukuki mimari, sahadaki askeri kazanımın ne derece proaktif bir diplomatik akılla taçlandırıldığını kanıtlamaktadır. Böylece, Büyük Devletlerin vesayetini simgeleyen önceki kolektif düzenlemeler tamamen kadük bırakılmış, Osmanlı Devleti uluslararası sistemde kendi şartlarını muhatabına kabul ettiren egemen bir aktör olarak hukuki varlığını tescil ettirmiştir.

HR.SYS. 2086/59 Numaralı Dosyanın Telgraf Mimarisi ve Diplomatik Realizm

Bâb-ı Âli Hariciye Nezâreti Kalem-i Mahsus fonunda muhafaza edilen HR.SYS. 2086/59 numaralı dosya müfredatı, Berlin Sefâret-i Seniyyesi Maslahatgüzarı Galib Bey’den gelen telgrafnâmenin tercümesini muhtevi olması bakımından II. Balkan Savaşı’nın diplomatik kriz merkezini doğrudan resmetmektedir.[2] Belge metni, Almanya İmparatoru II. Wilhelm’in Osmanlı Devleti’ne karşı zorlayıcı ve sert araçlar kullanılmasını reddettiğini, Edirne’nin terkine icbar edilmesini düşmanca bir harekete eşdeğer göreceğini Romanya Sefiri Mösyö

Lahovary vasıtasıyla Bâb-ı Âli’ye ulaştırmaktadır. Bu istihbarat akışı, sivil bürokratik kanalların pasif çaresizliğine karşın, Avrupa güç blokları arasındaki çıkar çatışmalarının Osmanlı diplomatik aktörleri tarafından anlık bir tespitle tahlil edildiğini göstermektedir. Almanya’nın vetosu sayesinde müttefik devletlerin tasarladığı deniz ablukası imkanı ortadan kalkmış, Büyük Devletlerin ortak protesto notası ise Osmanlı’nın itibarını zedelemeyecek sembolik bir tebliğ düzeyine gerilemiştir.

Vesikadaki ifadeler, sahadaki askerî hareketliliğin uluslararası sistemde nasıl bir rasyonel karşılık bulduğunu tescillemektedir. Bâb-ı Âli’nin hantal bürokratik yapısı içerisinde Meclis-i Hâriciye Müsteşarı’nın yetmiş beş günden beri vaziyeti idare ettiklerine dair beyanları, kriz yönetiminde zamana oynamanın ve kontrollü risk idaresinin bir sonucudur. Ordunun sukut edeceği korkusu ile Bulgarların taarruzî hareketlerle bölgeden sökülüp atılması fikri arasındaki gerilim, icrai kararların ne denli bıçak sırtı bir dengede yürütüldüğünü ortaya koymaktadır. Rusya Sefiri’nin Bulgaristan’ın kuvvet kaydırmaması durumunda tutum değiştirmeyeceğine yönelik tazyikleri, sahada Edirne’nin geri alınmasıyla yaratılan fiili durum karşısında hükümsüz kalmıştır. Belge, Enver Paşa ve askerî kadronun Edirne hamlesinin kontrolsüz bir macera değil, küresel ittifak bloklarındaki çatlakları doğru okuyan rasyonel bir saha realizmi olduğunu doğrulamaktadır.

Vesikanın üst notlarında ve istihbarat ağlarında Kurmay Yarbay Kâzım Karabekir gibi askerî istihbarat aktörlerinin mevcudiyeti, Bâb-ı Âli Hariciyesi ile ordunun icrai kanadı arasındaki bilgi akışının niteliğini göstermektedir. Edirne’nin kurtarılması sürecinde diplomatik telgraflar ile sahadaki askerî operasyonlar eş zamanlı bir koordinasyonla yürütülmüştür. Diplomasinin tıkandığı noktalarda sahanın imkanları devreye sokulmuş, büyük devletlerin blöfleri tahlil edilerek uluslararası hukukun yaptırım tehditleri boşa çıkarılmıştır. Bâb-ı Âli’nin geç döneme damga vuran bu kriz yönetimi, klasik Tanzimat diplomasisinin edilgen tutumundan sıyrılarak, askerî güç ile diplomatik istihbaratı tek bir idari stratejide birleştiren pragmatik bir kurumsal dönüşümün tezahürüdür.

Garbî Trakya Hükümet-i Müstakilesi

Doğu Trakya ve Edirne’nin muhafazası maksadıyla sahanın imkanlarını genişleten asimetrik hamleler, Batı Trakya Bağımsız Hükümeti’nin teşekkülüyle somut bir siyasi idareye dönüşmüştür. Teşkilat-ı Mahsusa önderliğinde Süleyman Askerî ve Kuşçubaşı Eşref gibi kurmay kadroların öncülüğünde kurulan bu yapı, Bâb-ı Âli’ye uluslararası hukuk karşısında inkâr edilebilir bir hareket alanı kazandırmıştır.[3] Düvel-i Muazzama’nın Meriç’in batısına

geçilmesini askeri müdahale sebebi sayan tehditleri karşısında, resmi ordu birliklerinin hukuki sorumluluğu askıya alınmış, yerel milis unsurlar ve istifa etmiş gösterilen subaylar vasıtasıyla bölgede fiili bir egemenlik alanı inşa edilmiştir. Bu mekanizma, modern kriz yönetiminde merkez idarenin uluslararası yaptırımlardan kaçınmasını sağlayan analitik bir kamuflaj işlevi görmüştür.

Kurulan bu elli altı günlük geçici devlet modeli; kendi bayrağı, posta pulu, yargı organları ve ordusuyla müstakil bir idare teşkil ederken, temel varlık gerekçesini Edirne üzerindeki diplomatik baskıyı kırmaya bağlamıştır. Bulgaristan’ın Doğu Trakya’ya yönelik olası bir karşı taarruz ihtimali, Batı Trakya’daki bu silahlı gücün varlığıyla tamamen kilitlenmiştir. Bulgar ordusunun arkasında sürekli bir güvenlik tehdidi canlı tutularak, Sofya yönetimi Büyük Devletlerin vesayetine sığınmaktan vazgeçirilmiş ve Bâb-ı Âli ile doğrudan ikili müzakere masasına oturmaya mecbur edilmiştir. Yunanistan ile yapılan konjonktürel işbirliği ve lojistik temaslar, İttihatçı askerî aklın bölgesel dengeleri kendi lehine nasıl manipüle edebildiğinin belirgin bir nişanesidir.

Garbî Trakya Hükümet-i Müstakilesi’nin İstanbul Antlaşması’nın ardından lağvedilerek alanın boşaltılması, kurumsal bir başarısızlık yahut gayrimeşru bir çeteleşmenin tasfiyesi olarak değerlendirilemez. Aksine bu tasfiye, oyun teorisi bağlamında majör bir jeopolitik hedefin kazanılması adına minör bir aracın stratejik bir disiplinle feda edilmesinden ibarettir. Bâb-ı Âli, Bulgaristan ile yürüttüğü ikili pazarlıklarda Edirne ve Doğu Trakya’nın tapusunu hukuken güvenceye aldığı an, Batı Trakya’daki asimetrik tampon yapıyı lağvederek uluslararası sisteme olan taahhütlerini yerine getirmiştir. Dolayısıyla bu süreç, kriz yönetiminde kullanılan örtülü araçların ana hedefe ulaşıldığı an sistemden çekildiği rasyonel bir feda mekanizmasının tezahürüdür.

İstanbul Antlaşması

Sahada yaratılan fiili durum ve yürütülen asimetrik denge politikası, 29 Eylül 1913 tarihinde Osmanlı Devleti ile Bulgaristan Krallığı arasında imzalanan İstanbul Barış Antlaşması ile uluslararası hukuk zemininde kalıcı bir tescile kavuşmuştur. Prof. Nihat Erim tarafından derlenen devletlerarası hukuk metinleri incelendiğinde, bu antlaşmanın I. Balkan Savaşı sonrasındaki Londra Antlaşması sınırlarını tamamen kadük bıraktığı görülmektedir.[4] Dahiliye Nazırı Talât Bey, Bahriye Nazırı Mahmut Paşa ve Şûra-yı Devlet Reisi Halil Bey’den oluşan Bâb-ı Âli heyeti, askerî erkin sahada elde ettiği Edirne, Kırklareli, Dimetoka ve Doğu Trakya kazanımlarını eksiksiz bir hukuki zırha büründürmüştür. Antlaşmanın ana metni, sınır çiziminden askerlerin çekilmesine, genel aftan vatandaşlık tercihlerine kadar geniş bir hukuki çerçeveyi tanzim etmektedir.

Antlaşmaya eklenen beş adet melfuf (ek protokol), Osmanlı diplomasisinin kriz sonrasında kurduğu hukuki mimarinin derinliğini göstermektedir. 1 Numaralı Sınır Protokolü ile Rezve deresinden Meriç ve Arda nehirlerine uzanan sınır hattı detaylandırılmış, c şıkkı uyarınca sınırın her iki tarafındaki 15 kilometrelik şeritte kalan nüfus için ihtiyari mübadele esası getirilmiştir. Bu düzenleme, dünya tarihinin ilk düzenli ve gönüllü nüfus mübadelelerinden biri olarak sınır boylarındaki asayişsizliği ve komitacılık faaliyetlerini hukuken engellemeyi hedeflemiştir. 2 Numaralı Melfuf ise Bulgaristan’da kalan Türk ve Müslüman azınlığın dini özerkliğini güvence altına almış, Sofya’da Bab-ı Meşihat’a bağlı bir Başmüftülük ihdas ederek müftülük mahkemelerinin, vakıfların ve Türkçe eğitimin hukuki statüsünü korumuştur.

Ayrıca 3 Numaralı Melfuf ile mülkiyet ve imtiyaz uyuşmazlıklarının çözümü için Lahey Uluslararası Hakem Mahkemesi’nin yetkisinin tanınması, Bâb-ı Âli’nin uluslararası hukukun en ileri normlarını kendi lehine araçsallaştırdığını tescil etmektedir. 4 Numaralı Melfuf ile Bulgaristan’a verilen demiryolu transit geçiş hakları ise askerî hezimetten çıkan bir devletin muhatabına uyguladığı kontrollü bir diplomasi tavizidir. Bâb-ı Âli, Büyük Devletlerin kolektif vesayetini simgeleyen Londra Antlaşması masasını dağıtarak, doğrudan krizin muhatabıyla ikili bir hukuk inşa etmiş ve Edirne’nin Osmanlı toprağı olduğunu uluslararası sisteme tescil ettirmiştir.

Sonuç

BOA, HR.SYS. 2086/59 numaralı arşiv vesikası ve II. Balkan Savaşı’nı takip eden hukuki-diplomatik süreçler, Tanzimat sonrasında Bâb-ı Âli’de billurlaşan rasyonel-hukuki bürokrasinin kriz anlarındaki sınırlarını ve bu sınırların askerî icrai akıl tarafından nasıl aşıldığını net bir şekilde ortaya koymaktadır. I. Balkan Savaşı’nın ardından sivil bürokratik mekanizmanın içine düştüğü edimsizlik ve statükocu felç, Bâb-ı Âli Triumviratı’nın sahada durum yaratma stratejisiyle kırılmıştır. Berlin Maslahatgüzarı Galib Bey’in telgrafına yansıyan Almanya vetosu ve Büyük Devletlerin müdahale imkansızlığı, Enver Paşa ve askerî kadronun sahadaki güç boşluklarını ve uluslararası ittifak çatlaklarını ne derece rasyonel okuduğunu kanıtlamaktadır. Tarihsel süreçlerin karşı-olgusal varsayımlarla değil, gerçekleşen somut sonuçlar üzerinden tahlil edilmesi ilkesi, Edirne hamlesinin bir maceracılık değil, hesaplanmış bir askerî-diplomatik realizm olduğunu tescil etmektedir.

Garbî Trakya Hükümet-i Müstakilesi’nin kurulmasıyla işletilen asimetrik harp mekanizması, uluslararası hukukun yaptırımlarından korunarak masada manevra alanı yaratmanın en özgün örneklerinden birini teşkil etmiştir. Çift taraflı şantaj stratejisiyle Bulgaristan teke tek pazarlık masasına çekilmiş, ana hedef olan Doğu Trakya’nın kurtarılması sağlanınca bu geçici yapı rasyonel bir disiplinle feda edilmiştir. Sahada elde edilen bu askerî ve asimetrik üstünlük, 29 Eylül 1913 İstanbul Antlaşması ve ek protokolleriyle taçlandırılarak azınlık haklarından sınır mübadelesine, Lahey tahkiminden mülkiyet hukukuna kadar kapsayıcı bir hukuki kale inşa edilmiştir. Sonuç itibarıyla Bâb-ı Âli diplomasisi, hantal bürokratik vesayetin yarattığı felci icrai kararlılık ve asimetrik stratejilerle aşmış, Osmanlı Devleti’nin egemenlik haklarını uluslararası sistemde yeniden tescil ettirmiştir.[5]

Giriş

Osmanlı modernleşme tarihçiliği, 3 Kasım 1839’da Gülhane Parkı’nda okunan Tanzimat Fermanı’nı uzun yıllar yüzeysel bir Batılılaşma hareketi veya dış baskıların ürünü olan bir temenni metni olarak okuma eğiliminde olmuştur. Oysa metnin sosyo-ekonomik ve idari altyapısı incelendiğinde, Karlofça sonrası tıkanan Doğu Tipi Üretim Tarzı'nın (DTÜT) ve bozulan mali dengelerin Bâb-ı Âli bürokrasisine (Kalemiye) dikte ettirdiği rasyonel bir zorunluluk olduğu görülür. Tımardan iltizam sistemine geçiş ve devletin sıcak para ihtiyacıyla sıkça başvurduğu müsadere usulü, bürokratik elitin sermaye biriktirmesini ve kurumsal otonomi kazanmasını engellemekteydi. Bu bağlamda Gülhane Fermanı; soyut bir Avrupa hayranlığından ziyade, Bâb-ı Âli’nin kendi varlığını Sultan'ın mutlak ve arızi otoritesine karşı yasal güvenceye alma arayışıdır.

Gülhane Fermanı ile Padişah Sultan Abdülmecid’in Hırka-i Şerîfe Odası’nda ant içerek ("...cânib-i hümâyûnumuzdan hilâfına hareket vukû bulmayacağına ahd ü mîsâk olunup...") koyacağı kanunlara kendisinin de uyacağını taahhüt etmesi, Max Weber’in kavramsallaştırdığı patrimonyal hükümdar tipolojisinin kırıldığı andır. Padişah hukukun kaynağı olmaktan çıkıp, kendi koyduğu rasyonel-yasal çerçevenin nesnesi haline gelmiştir. Müsaderenin ilga edilmesi ve memurlara düzenli maaş bağlanması müesseseleri, patrimonyal ganimet/arızi gelir modelini bitirmiş; kamu imkanlarını şahsi mülkü saymayan, sabit maaşlı profesyonel bürokrasiye geçişin hukuki zeminini inşa etmiştir.

Babıali Triumvirliğinin Başlangıç Noktası Üzerine Bir Görüş

Tanzimat dönemi siyasi tarihçiliğinde Bâb-ı Âli vesayetini ve Üç Paşalar Triumvirliği'nin (Mustafa Reşid, Âli ve Fuad Paşalar) iktidarını doğrudan 1839 yılıyla başlatmak metodolojik bir yanılsamadır. 3 Kasım 1839'da Gülhane Parkı'nda okunan metin, Padişahın mutlak otoritesini sınırlandıran niyet ve ilke beyanı anlamında hukuki bir eşiktir; fakat devleti sevk ve idare eden iktidar aygıtının niteliği bakımından henüz rasyonel-yasal bürokrasinin zaferini temsil etmemektedir. 1839 yılında sadaret makamında bulunan Koca Hüsrev Paşa, II. Mahmud döneminden devralınan geleneksel-patrimonyal iktidar ağlarını elinde tutan ve şahsi sadakat ilişkileriyle yöneten Eski Rejim’in son büyük figürütür. Fermanı okuyan Mustafa Reşid Paşa ile Hüsrev Paşa arasındaki iktidar mücadelesi, Hüsrev Paşa’nın 1840 yılında azledilmesi ve Meclis-i Vâlâ-yı Ahkâm-ı Adliye’de rüşvet suçlamasıyla yargılanarak 1841'de sürgüne gönderilmesiyle sonuçlanmıştır. Bu yargılama ve tasfiye süreci, saray destekli patrimonyal sadaret vesayetinin belinin kırıldığı ve Bâb-ı Âli’nin rasyonel bürokrasi lehine yönetime el koyduğu gerçek politik milattır.

İkinci olarak, Bâb-ı Âli Triumviratı'nın devleti Padişah'tan devralıp iktidar tekelini Bâb-ı Âli'ye kaydırmasının uluslararası ve kurumsal tescili 1841 Londra Boğazlar Sözleşmesi ile gerçekleşmiştir. Mısır Krizini ve Boğazlar meselesini askerî/sultani yöntemlerle değil, Hariciye Nezareti merkezli rasyonel bir diplomasi masasında çözen Mustafa Reşid Paşa ve ekibi, iç politikada Padişah Sultan Abdülmecid’i yalnızca alınan kararları tasdik eden sembolik bir makama indirgemiştir. 1841 itibarıyla Hariciye Nezareti, devletin iç ve dış politikasını tek elden yürüten baskın kurum haline gelmiş; bürokratik elit, dış meşruiyetini Avrupa diplomasi düzenine (Jus Publicum Europaeum), iç meşruiyetini ise rasyonel-yasal idareye bağlayarak Padişahın vesayetinden tamamen özerkleşmiştir.

Son olarak, karar alma mekanizmalarının kurumsal yapısı 1841 yılında radikal bir dönüşüm geçirmiştir. 1839-1840 yıllarındaki hukuki düzenlemeler henüz patrimonyal Saray gölgesinde ve Hüsrev Paşa'nın bürokratik vesayetinde şekillenmişken; 1841'deki idari ve hukuki düzenlemelerle Meclis-i Vâlâ-yı Ahkâm-ı Adliye, sultani iradeden bağımsız hareket edebilen bir Bürokratik Senato niteliği kazanmıştır. Bu tarihten itibaren kanun tasarıları, idari nizamnameler ve yüksek devlet politikaları Saray'da veya Sadrazamın konağında değil; Bâb-ı Âli'nin bu özerk meclislerinde ve Hariciye kadrolarınca şekillendirilmiştir. Dolayısıyla 1839 yılı bir retorik ve niyet ilanı, 1841 yılı ise Bâb-ı Âli Triumviratı’nın dizginleri fiilen ve kurumsal olarak eline aldığı gerçek periyodizasyon miladıdır.

1840, 1851 ve 1858 Ceza Kanunnameleri

Bâb-ı Âli bürokrasisinin Tanzimat sonrasında yürüttüğü hukuk reformları, basit birer hukuki aktarım veya edilgen taklit hareketi değildir. Cezalandırma yetkisinin şahsi ile örfi idareden alınıp yazılı bürokratik normlara devredilmesi, Bâb-ı Âli'nin iktidarını meşrulaştıran ve devletin niteliğini dönüştüren üç aşamalı bir kodifikasyon süreciyle gerçekleşmiştir.

1840 Kanunnamesi (Kanun-ı Ceza-yı Hümayun), içeriği itibarıyla şer'i ve örfi hukukun unsurlarını bünyesinde barındırmaya devam etmekle birlikte, cezalandırma yetkisini doğrudan ve münhasıran devlette merkezileştirmiştir. Padişahın ve yerel idarecilerin keyfi siyaseten katl veya örfi ceza yetkilerini sınırlamış; bürokratik aklın ürettiği yazılı normu meşruiyetin birincil kaynağı olarak tesis etmiştir. Bu metin, Osmanlı hukuk düzeninde ceza yetkisinin kişilerden arındırılarak soyut bürokratik kurala bağlanması anlamında teorik sekülerleşmenin ilk adımıdır.

1840 ile 1858 metinleri arasında bir köprü işlevi gören 1851 Kanunnamesi (Kanun-ı Cedit), rasyonalist hukukun alanını toplumsal hayatın ince detaylarına, yani mikrososyolojik suçlara doğru genişletmiştir. Bu metin, doğal hukuk geleneğinin tarihsel olarak sahiplendiği ahlaki ve toplumsal düzenleme alanını, devletin rasyonalist bürokratik çerçevesine eklemlemiştir. Doğal hukuk zemini tasfiye edilmemiş, aksine yazılı bürokratik normların dolayımıyla devlet çatısı altında yeniden üretilmiştir.

1858 Ceza Kanunnamesi (Ceza Kanunname-i Hümayunu) ise Fransız Napoléon Ceza Kanunu’nun rasyonalist kodifikasyon biçimini esas almıştır. Ancak bu metin birebir bir tercüme değil; Napoléon rasyonalizminin Osmanlı'nın kozmopolit yapısına ve İslâm hukukunun, özellikle kısas ile diyet müesseselerinin gereklerine göre yapısal biçimde esnetildiği hibrit bir metindir. Garp ile Şark hukuku arasında sıkışmış görünen bu yapı, aslında Bâb-ı Âli’nin hukuku kendi şartlarına adapte etme kabiliyetini ve kurumsal pragmatizmini gösterir.

1840-1858 hattında ortaya konan bu hukuki külliyatın politik ve jeopolitik arka planı çift yönlü bir stratejiye dayanır. Bir yanda Avrupa Devletler Hukukuna (Jus Publicum Europaeum) eklemlenme gayresi yatar. Bâb-ı Âli, rasyonel ceza kanunnameleriyle Batı dünyasına medenî, kanunla yönetilen ve mülkiyet emniyetine sahip bir devlet imajı sunmuştur. Buradaki temel amaç, Karlofça'dan beri süregelen dış müdahale gerekçelerini, özellikle Gayrimüslim tebeanın hukuki statüsü ile kapitülasyon iddialarını hukuki rasyonalizasyon yoluyla kesmektir.

Diğer yanda ise Şerif Mardin'in Çevre analizinde somutlaşan toplumsal gerçeklik yer alır. Bu reformlar, radikal bir toplumsal kopuş yerine Doğu-Batı dengesini gözeten yumuşak bir geçişle uygulanmıştır. Eğer Atatürk İnkılapları'ndaki gibi radikal bir tasfiye hattı izlenseydi, Çevre olarak adlandırılan geleneksel toplumsal yapı ve taşra eliti şiddetli bir reaksiyon verecek; zayıflamış olan merkezî devlet iç isyanlarla boğuşurken Batılı devletlerin açık müdahalesine davetiye çıkarılacaktı. Dolayısıyla Bâb-ı Âli’nin kurduğu hibrit hukuk, devleti çöküşten koruyan rasyonel bir Jeopolitik Denge Hukukudur.

Ancak bu pragmatik denge, devlet bünyesinde kaçınılmaz bir sistemik ikilik (düalizm) doğurmuştur. Nizamiye ve Şer'iye mahkemelerinin, Mekteb-i Mülkiye ile Medrese’nin, Bâb-ı Âli bürokrasisi ile Saray’ın yan yana varlığını sürdürmesi; sistemin kendi içinde kaçınılmaz bir gerilim alanını beslemiş, modernleşme sürecinin sonraki safhalarındaki iktidar mücadelelerinin de zeminini hazırlamıştır.

Ali Paşa'nın Ölümü ve Re-patrimonyalizasyon

Âli Paşa'nın 1871 yılındaki ölümü, Bâb-ı Âli Triumviratı'nın kurduğu bürokratik vesayet rejiminin son çözülüş noktasını işaret eder. Tanzimat reformlarının yarattığı kurumsal ikilik ve iktidar bölünmesi, mutlakiyetçi Osmanlı siyasal kültüründe insani bir aktör olarak Sultan Abdülaziz'in iktidar tekelini yeniden Saray merkezinde toplama arzusunu tetiklemiştir. Âli Paşa'nın vefatıyla doğan otorite boşluğunu fırsat bilen Sultan, Mahmud Nedim Paşa'yı sadrazamlığa getirerek Bâb-ı Âli'nin özerkliğini tasfiye etmiş ve yönetimi tekrar şahsi iradeye bağlama hamlesini (re-patrimonyalizasyon) başlatmıştır.

Bu kırılma hattı, 1876 Kanun-ı Esasî tecrübesinin ardından II. Abdülhamid'in Yıldız Sarayı merkezli kurduğu yönetim modeliyle nihai noktasına ulaşmıştır. Ancak bu yeni dönem, Tanzimat öncesinin klasik patrimonyal yapısına basit bir dönüş değildir. Bâb-ı Âli'nin kurduğu modern bakanlıklar, rasyonel ceza kanunnameleri ve kurumsal kabuk tasfiye edilmemiş; aksine aynen korunarak sultani iradenin birer yürütme aygıtına dönüştürülmüştür.

Pan-İslamizm, hilafet söylemi ve hafiye teşkilatı gibi denetim mekanizmaları üzerinden meşrulaştırılan bu yeni yapı, geleneksel özü modern devlet mekanizmasının içine sızdıran bir Neopatrimonyal Sentezdir. Böylece 1841'de Bâb-ı Âli lehine kırılan patrimonyal otorite, 1871-1878 hattında modern bürokratik aygıtı yutarak kendi bekasını modern devlet formu altında tamamlamıştır.

Tanzimat ile başlayan ve 1871-1878 hattında neopatrimonyal bir kabukla mühürlenen bu bürokratik dönüşüm, yalnızca 19. yüzyıl Osmanlı siyasal hayatını şekillendirmekle kalmamış; 20. yüzyıl modern Türk devlet aygıtına da doğrudan sirayet eden köklü bir bürokratik hafıza bırakmıştır. Bâb-ı Âli’nin rasyonel-yasal norm yaratma çabası ve Mekteb-i Mülkiye ekseninde yetişen kadrolar, II. Abdülhamid döneminin sıkı denetim mekanizmalarından süzülerek İkinci Meşrutiyet ve nihayetinde Cumhuriyet’in kurucu elitlerini inşa etmiştir.

Ancak Tanzimat’ın Doğu ile Batı arasında pragmatik bir denge kurma kaygısıyla ürettiği kurumsal ve zihniyet düzeyindeki ikilik (düalizm), Cumhuriyet kadrolarının radikal sekülerleşme hamleleriyle radikal bir kopuşa zorlanmış; Şerif Mardin’in kavramsallaştırdığı Merkez-Çevre gerilimi çağdaş Türk siyasetinin de temel aksı haline gelmiştir. Sonuç itibarıyla Tanzimat, Şahsi İdareden Bürokratik Vesayete geçişin ilk ve en radikal laboratuvarı olarak modern Türk devlet geleneğinin genetik kodlarını belirlemiştir.

Ek 1: Tanzimat Fermanı (Gülhane Hatt-ı Hümayunu) Tam Metni ve Günümüz Türkçesine Çevirisi

I. Osmanlıca Orijinal Metin (Transkripsiyon)

BİSMİLLAHİRRAHMANİRRAHİM

Tebâreke ellezî bi-yedihi'l-mülk ve hüve alâ külli şey'in kadîr.

Benim vezîrim;

Cümleye ma'lûm olduğu üzere Devlet-i Aliyyemiz'in bidâyet-i zuhûrundan beri ahkâm-ı celîle-i Kur'âniyye ve kavânîn-i şer'iyyeye kemâliyle riâyet olunduğundan saltanat-ı seniyyemizin kuvvet ve miknet ve bi'lcümle tebe'asının refâh u ma'mûriyyeti rütbe-i gâyete vâsıl olmuş iken yüz elli sene vardır ki, gavâ'il-i müte'âkıbe ve esbâb-ı mütenevviaya mebnî ne şer-i şerîfe ve ne kavânîn-i münîfeye inkıyâd ü imtisâl olunmamak hasebiyle evvelki kuvvet ve ma'mûriyyet bilakis za'f u fakra mübeddel olmuş ve halbuki kavânîn-i şer'iyye tahtında idâre olunmayan memâlikin pâyedâr olamayacağı vâzıhâttan bulunmuş olup cülûs-ı hümâyûnumuz rûz-ı firûzumdan beri efkâr-ı hürriyet-âsâr-ı mülûkânemiz dahi mücerred i'mâr-ı memâlik ve enha ve terfih-i ahâlî ve fukarâ kazıyye-i nâfi'asına münhasır ve Memâliki Devlet-i Aliyyemiz'in mevki-i coğrafisine ve arâzî-i münbitesine ve halkın kâbiliyet ü isti'dâdlarına nazaran esbâb-ı lâzımesine teşebbüs olunduğu halde beş on sene zarfında bitevfikihî te'âlâ sûret-i matlûbe hâsıl olacağı zâhir olmakla avn ve inâyet-i Hazret-i Bârî'ye itimâd ve imdâd-ı rûhâniyet-i cenâb-ı Peygamberî'ye tevessül ve istinâd birle bundan böyle Devlet-i Aliye ve Memâlik-i Mahrûsemiz'in hüsn-i idâresi zımnında bazı kavânîn-i cedîde vaz' ve te'sîsi lâzım ü mühim görünerek işbu kavânîn-i mukteziyyenin mevâdd-ı esâsiyyesi dahi emniyet-i can ve mahfûziyyet-i ırz u nâmûs u mal ve tayîn-i vergi ve asâkir-i mukteziyyenin sûret-i celb ve müddet-i istihdâmı kazıyyelerinden ibâret olup şöyle ki, dünyada can ve ırz u nâmûsdan eʼazz bir şey olmadığından bir adam onları tehlikede gördükte hilkat-i zâtiye ve cibillet-i fıtriyesinde hıyânete meyl olmasa bile muhâfaza-i can ve nâmusu içün elbette bazı sûretlere teşebbüs edeceği ve bu dahi devlet ve memlekete muzır olageldiği müsellem olduğu misillü bilakis can u nâmûsundan emîn olduğu halde dahi sıdk u istikâmetten ayrılmayacağı ve işi gücü hemân devlet ve milletine hüsn-i hizmetten ibâret olacağı dahi bedîhî ve zâhirdir ve emniyet-i mâl kazıyyesinin fıkdânı halinde ise herkes ne devlet ve ne milletine ısınamayub ve ne i'mâr-ı mülke bakamayup dâima endişe ve ıztırabdan hâlî olamadığı misillü aksi takdîrinde yâni emvâl ü emlâkinden emniyet-i kâmilesi olduğu halde dahi hemân kendi işiyle ve tevsî-i dâire-i taayyüşüyle uğraşup ve kendisinde gün-begün devlet ve millet gayreti ve vatan muhabbeti artıp ona göre hüsn-i harekete çalışacağı şübheden âzâdedir ve tayîn-i vergi maddesi dahi çünkü bir devlet muhâfaza-i memâlikiyçün elbette asker ü leşkere ve sâir masârif-i mukteziyyeye muhtac olarak bu ise akça ile idâre olunacağı ve akça dahi tebeanın vergisiyle hâsıl olacağına binâen bunun bir hüsn-i sûretine bakılmak ehemm olup gerçi mukaddemlerde vâridât zannolunmuş olan yed-i vâhid beliyyesinden lehü'l-hamd Memâlik-i Mahrûsemiz ahâlisi bundan evvelce kurtulmuş ise de âlât-ı tahrībiyyeden olup hiçbir vakitte semere-i nâfiası görülemeyen iltizâmât usûl-i muzırrası el-yevm cârî olarak bu ise bir memleketin mesâlih-i siyâsiye ve umûr-ı mâliyesini bir adamın yed-i ihtiyârına ve belki pençe-i cebr u kahrına teslîm demek olarak ol dahi eger zâten bir iyice adam değilse hemân kendi çıkarına bakıp cemî-i harekât ü sekenâtı gadr u zulmden ibâret olmasıyla bad ez-în ahâlî-i memâlikten her ferdin emlâk ve kudretine göre vergi-i münâsib tâyin olunarak kimseden ziyâde şey alınmaması ve Devlet-i Aliyye'mizin bahran ve beren masârif-i askeriye ve sâiresi dahi kavânîn-i îcâbiyye ile tahdîd ü teybîn olunup ona göre icrâ olunması lâzımedendir ve asker maddesi dahi ber-minvâl-i muharrer mevâdd-ı mühimmeden olarak egerçi muhâfaza-i vatan için asker vermek ahâlinin farîza-i zimmeti ise de şimdiye kadar cârî olduğu vechile bir memleketin aded-i nüfûs-ı mevcûdesine bakılmayarak kiminden rütbe-i tahammülünden ziyâde ve kiminden noksan asker istenilmek hem nizâmsızlığı hem de zirâat ü ticâret mevâdd-ı nâfiasının ihlâlini mûcib olduğu misillü askerliğe gelenlerin ilâ-nihâyeti'l-ömr istihdamları dahi fütûru ve kat-ı tenâsühü müstelzim olmakta olmasıyla her memleketten lüzûmu takdîrinde taleb olunacak neferât-ı askeriye içün bazı usûl-i hasene ve dört yahud beş sene müddet istihdâm zımnında dahi bir tarîk-i münâvebe vaz u te'sîs olunması îcâb-ı haldendir.

Ve'l-hâsıl bu kavânîn-i nizâmiye hâsıl olmadıkça tahsîl-i kuvvet ve ma'mûriyyet ve âsâyiş ü istirâhat mümkün olmayup cümlesinin esası dahi mevâdd-ı meşrûhadan ibâret olduğundan fi-mâ-bad ashâb-ı cünhanın davâları kavânîn-i şer'iyye iktizâsınca alenen ber-vech-i tedkik görülüp hükm olunmadıkça kimse hakkında hafi vü celî idâm ü temsîm mu'âmelesi icrâsı câiz olmamak ve hiç kimse tarafından diğerinin ırz u nâmûsuna tasallut vukû'bulmamak ve herkes emvâl ü emlâkine kemâl-i serbestîyle mâlik ve mutasarrıf olarak ona bir tarafdan müdahale olunmamak ve farazâ birinin töhmet ve kabâhati vukû'unda onun veresesi ol töhmet ve kabahatten berî'üz-zimme olacaklarından onun malını müsâdere ile veresesi hukûk-ı irsiyyelerinden mahrum kılınmamak ve tebe'a-i saltanat-ı seniyyemizden olan ehl-i İslâm ve milel-i sâire bu müsâ'adât-ı şâhânemize bilâ-istisnâ mazhar olmak üzre cân ve ırz ve nâmus ve mâl maddelerinden hükm-i şerî iktizâsınca kâffe-i memâlik-i mahrûsemiz ahâlisine taraf-ı şâhânemizden emniyet-i kâmile verilmiş ve diğer hususlara dahi ittifak-ı ârâ ile karar verilmesi lâzım gelmiş olmağla Meclis-i Ahkâm-ı Adliye a'zâsı daha lüzûmu meretebe teksir olunarak ve vükelâ ve ricâl-i Devlet-i Aliyyemiz dahi bazı tâyin olunacak eyyâmda orada ictimâ ederek ve cümlesi efkâr u mütâla'âtını hiç çekinmeyüp serbestçe söyleyerek işbu emniyet-i cân ve mâla, ta'yîn-i vergi hususlarına dâir kavânîn-i mukteziye bir taraftan kararlaştırılıp ve Tanzîmât-ı askeriye maddesi dahi Bâb-ı Seraskerî dâr-ı şûrâsında söyleşilüp her bir kânun karargîr oldukca ilâ-mâşâallâhu teʼâlâ düstûru'l-amel tutulmak üzre bâlâsı hatt-ı hümâyûnumuz ile tasdik ve tevşîh olunmak için taraf-ı hümâyûnumuza arzolunsun ve işbu kavânîn-i şer'iyye mücerred dîn ü devlet ve mülk ü milleti ihyâ için vaz' olunacak olduğundan cânib-i hümâyûnumuzdan hilâfına hareket vukû bulmayacağına ahd ü mîsâk olunup Hırka-i Şerîfe Odası'nda cemî-i ulemâ ve vükelâ hazır oldukları halde kasem-i billâh dahi olunarak ulemâ ve vükelâ dahi tahlîf olunacağından ona göre ulemâ ve vüzerâdan ve'l-hâsıl her kim olur ise olsun kavânîn-i şer'iyyeye muhâlif hareket edenlerin kabahat-ı sâbitelerine göre te'dîbât-ı lâyıkalarının hiç rütbeye ve hatır ve gönüle bakılmayarak icrâsı zımnında mahsûsan cezâ kânunnâmesi dahi tanzîm ettirilsin ve cümle memûrînin el-hâletü hâzihî mikdar-ı vâfi ma'aşları olarak şâyed henüz olmayanları var ise onlar dahi tanzim olunacağından şer'an menfûr olup harâbiyyet-i mülkün sebeb-i a'zâmı olan rüşvet mâdde-i kerîhesinin fi-mâ-ba'd adem-i vukû'ı maddesinin dahi bir kânun-ı kavî ile tekîdine bakılsın ve keyfiyyât-ı meşrûha usûl-i atîkayı bütün bütün tağyîr ü tecdîd demek olacağından işbu irâde-i şâhânemiz Dersa'âdet ve bilcümle Memâlik-i Mahrûse'miz ahâlisine i'lân ve işâ'a olunacağı misillü düvel-i mütehâbbe dahi bu usûlün inşâallâhu te'âlâ ile'l-ebed bakâsına şâhid olmak üzre Dersa'âdetimiz'de mukîm bi'l-cümle süferâya dahi resmen bildirilsin. Hemân Rabbimiz teâlâ hazretleri cümlemizi muvaffak buyursun ve bu kavânîn-i müessesemin hilâfına hareket edenler Allâhu te’âlâ hazretlerinin la'netine mazhar olsunlar ve ile'l-ebed felâh bulmasınlar. (Âmîn)

Fî 26 Şaban 1255 (3 Kasım 1839)

II. Günümüz Türkçesine Sadeleştirilmiş Metin

RAHMAN VE RAHİM OLAN ALLAH'IN ADIYLA

Mülk elinde olan Allah yücedir ve O, her şeye kadirdir.

Benim Vezirim;

Herkesin bildiği üzere, Yüce Devletimizin kuruluşundan beri Kur'an'ın yüce hükümlerine ve şeriat kanunlarına tam olarak uyulduğundan, saltanatımızın gücü, büyüklüğü ve bütün tebamızın refahı ile kalkınması en üst dereceye ulaşmıştı. Ancak son yüz elli yıldır, birbirini izleyen sıkıntılar ve çeşitli sebepler yüzünden ne yüce şeriata ne de koyulan kanunlara uyulmadığından, önceki güç ve kalkınma yerini zayıflık ve fakirliğe bırakmıştır. Oysa şeriat kanunlarıyla yönetilmeyen ülkelerin varlığını sürdüremeyeceği açıktır.

Uğurlu tahta çıktığımız ilk günden beri, hürriyet anlayışıyla dolu düşüncelerimiz yalnızca ülkenin imarı, halkın ve fakirlerin refaha kavuşturulması amacına yöneliktir. Yüce Devletimizin coğrafi konumuna, verimli topraklarına ve halkın yeteneğine bakarak gerekli adımlar atıldığı takdirde, beş-on yıl içinde Allah'ın izniyle istenen sonucun elde edileceği açıktır. Bu sebeple Yüce Allah'ın yardımına güvenip Peygamberimizin ruhaniyetine sığınarak, bundan böyle Yüce Devletimizin ve ülkemizin iyi yönetilmesi için bazı yeni kanunların koyulması gerekli ve önemli görülmüştür.

Söz konusu kanunların esas maddeleri şunlardır:

1. Can emniyeti ile ırz, namus ve malın korunması,
2. Vergilerin adil bir şekilde belirlenmesi,
3. Asker alımının usule bağlanması ve hizmet süresinin tayin edilmesi.

Şöyle ki: Dünyada can, ırz ve namustan daha değerli bir şey yoktur. Bir insan bunları tehlikede gördüğünde, doğasında kötülük olmasa bile canını ve namusunu korumak için elbette her yola başvuracaktır. Bu durumun devlete ve memlekete zarar verdiği bilinen bir gerçektir. Aksine, canından ve namusundan emin olan bir kimsenin doğruluktan ayrılmayacağı, işinin gücünün devletine ve milletine hizmet etmek olacağı açıktır.

Mal güvenliği olmadığında ise kimse devletine ve milletine ısınamaz, ülkenin kalkınmasıyla ilgilenemez; daima endişe ve üzüntü içinde yaşar. Ancak malından ve mülkünden tam olarak emin olduğunda, kendi işiyle ve geçimini genişletmekle uğraşır; kendisinde günden güne devlet, millet gayreti ve vatan sevgisi artar.

Vergi konusuna gelince: Bir devlet, ülkesini korumak için elbette askere ve diğer masraflara muhtaçtır. Bu masraflar parayla, para da tebanın ödediği vergilerle karşılanır. Bu yüzden verginin adil bir usule bağlanması çok önemlidir. Daha önce tekel zararlarından halkımız kurtulmuş olsa da, yıkıcı araçlardan olan ve hiçbir yararı görülmeyen zararlı iltizam (vergi ihalesi) usulü hâlen sürmektedir. Bu usul, bir ülkenin siyasi ve mali işlerini tek bir adamın keyfine, hatta baskı ve zulmüne teslim etmek demektir. O kişi iyi biri değilse, kendi çıkarına bakıp bütün davranışlarında zulme başvuracaktır. Bundan böyle ülke halkından her bireyin mülküne ve gücüne göre uygun bir vergi belirlenmeli, kimseden fazlası alınmamalıdır. Devletimizin kara ve deniz askeri masrafları ile diğer harcamaları da kanunlarla sınırlandırılıp buna göre uygulanmalıdır.

Askerlik maddesi de yukarıda belirtildiği gibi önemli konulardandır. Vatanı korumak için asker vermek halkın borcu ise de, şimdiye kadar uygulandığı gibi bir şehrin nüfusuna bakılmaksızın kiminden gücünün üzerinde, kiminden az asker istenmesi kargaşaya; tarım ve ticaretin bozulmasına sebep olmaktadır. Ayrıca askere gelenlerin ömür boyu hizmette tutulması, bezginliğe ve nüfusun azalmasına yol açmaktadır. Bu sebeple her bölgeden gerektiğinde çağrılacak askerler için iyi bir usul konulmalı, dört veya beş yıllık hizmet süresi için bir nöbetleşe değişim sistemi kurulmalıdır.

Özetle, bu düzenleyici kanunlar çıkmadıkça güçlenmek, kalkınmak, huzur ve rahatlığa kavuşmak mümkün değildir. Bütün bu esasların uygulanması için:

• Bundan sonra suç işleyenlerin davaları şeriat kanunlarına göre açıkça incelenip hükme bağlanmadıkça kimse hakkında gizli veya açık idam ve zehirleme işlemi uygulanamayacaktır.
• Hiç kimse bir başkasının ırz ve namusuna saldıramayacaktır.
• Herkes malına ve mülküne tam bir serbestlikle sahip olacak, buna dışarıdan müdahale edilmeyecektir.
• Bir kişinin suçu olduğunda, mirasçıları o suçtan sorumsuz sayılacak; suçlunun malı müsadere edilerek (devletçe el konularak) mirasçılar haklarından mahrum bırakılmayacaktır.
• Müslüman olsun veya olmasın, bütün tebamız bu şahane kolaylıklardan istisnasız yararlanacaktır.

Can, ırz, namus ve mal konularında ülkemizin bütün halkına tarafımızdan tam bir güvence verilmiştir. Diğer hususlarda da oy birliğiyle karar verilmesi gerektiğinden, Meclis-i Ahkâm-ı Adliye (Adalet Meclisi) üyeleri gerektiği kadar artırılacaktır. Devlet adamlarımız ve bakanlarımız belirlenecek günlerde orada toplanarak fikirlerini çekinmeden, serbestçe söyleyeceklerdir. Can ve mal emniyeti ile vergi konularına dair gerekli kanunlar kararlaştırılacaktır. Askerlik düzenlemesi de Seraskerlik (Savaş Bakanlığı) Konseyi'nde konuşulacaktır.

Hazırlanan her kanun kabul edildikten sonra, sonsuza kadar geçerli kalmak üzere üzerlerine hümayun hattımız (padişah imzası) yazılarak onaylanması için tarafımıza sunulacaktır.

Bu şeriat kanunları din, devlet, ülke ve milleti canlandırmak için koyulacağından, tarafımızdan aksine bir hareket yapılmayacağına söz verip ant içiyoruz. Hırka-i Şerif Odası'nda bütün ulema ve devlet adamlarının huzurunda Allah adına yemin edilecek, ulema ve devlet adamları da yemin ettirilecektir. Rütbesine veya makamına bakılmaksızın, kanunlara aykırı davranan kim olursa olsun cezasını çekmesi için özel bir Ceza Kanunu da çıkarılacaktır.

Bütün memurlara yeterli maaş bağlandığından (henüz bağlanmayanlar da düzenleneceğinden), dinen çirkin görülen ve ülkenin yıkımına yol açan rüşvet hastalığının bir daha ortaya çıkmaması için güçlü bir kanun yapılacaktır.

Bu sayılan hususlar eski usulleri tamamen değiştirmek ve yenilemek anlamına geldiğinden, bu kararlarımız İstanbul'a ve bütün memleketimize duyurulacaktır. Ayrıca dost devletlerin de bu sistemin sonsuza kadar sürmesine şahit olmaları için, İstanbul'daki bütün elçilere resmen bildirilecektir.

Cenab-ı Hak hepimizi muvaffak buyursun. Bu kurulan kanunların aksine hareket edenler Allah'ın lanetine uğrasınlar ve sonsuza dek kurtuluş bulmasınlar. (Amin)

26 Şaban 1255 (3 Kasım 1839)

Tanzimat Fermanı'nın Osmanlıca Metni 

BİBLİYOGRAFYA 

Aydın, M. Âkif. (2002). Türk Hukuk Tarihi. İstanbul: Beta Yayınları. 

Berkes, Niyazi. (2012). Türkiye'de Çağdaşlaşma. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları. 

Divitçioğlu, Sencer. (2003). Asya Tipi Üretim Tarzı ve Osmanlı Toplumu (ATÜT/DTÜT). İstanbul: Ceylan Yayınları. 

İnalcık, Halil. (1964). "Sened-i İttifak ve Gülhane Hatt-ı Hümâyûnu". Belleten, 28(112), 603-622. 

İnalcık, Halil. (1998). Osmanlı İmparatorluğu: Klasik Çağ (1300-1600). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları. 

Mardin, Şerif. (1973). "Center-Periphery Relations: A Key to Turkish Politics". Daedalus, 102(1), 169-190. 

Mardin, Şerif. (2010). Türk Modernleşmesi. İstanbul: İletişim Yayınları. 

Ortaylı, İlber. (2008). İmparatorluğun En Uzun Yüzyılı. İstanbul: Timaş Yayınları. 

Tanör, Bülent. (2010). Osmanlı-Türk Anayasal Gelişmeleri. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları. 

Weber, Max. (2019). Sosyoloji Yazıları (Çev. H. Parla). İstanbul: İletişim Yayınları. 

Demokrasi, on milyonlarca insanın kitle iletişim araçları ve belirli güç odakları tarafından manipüle edilip seçim sandığında kendisine sunulan sınırlı seçeneklerden hangisini seçeceğine karar vermesidir, başka bir şeyden ibaret değil. Haliyle insan da kendisinde bir yönetim gücü, bir seçme iradesi olduğunu zannedince içsel bir tatmin doğar ve demokrasinin en uygun yönetim biçimi olduğunu savunur. Oysa doğru ve ahlaki bir liyakat zemini üzerine inşa edilmezse, güçler ayrılığı ve denetim mekanizmaları işlemezse en az mutlak monarşiler kadar mantıksız bir yapıya bürünebilir. Ki demokrasi, doğası gereği popülizme ve aşırı derecede kötü kullanılmaya müsait bir yönetim biçimidir. İçerisinde birçok zıt kutup barındırır; genellikle bu zıt kutupların hürriyetinin bulunması yüzünden övülen bir yönetim biçimi olsa da bu durum kötüye kullanılma ihtimalini olağanüstü derecede yükseltir. Çünkü insanlar hakikate değil, inanmak isteyecekleri şeye inanacaklardır ve her insan aynı şeye inanmayacağından dolayı hangisi kulağına iyi, konforlu gelirse ona yönelme eğilimindedir. Bu durum toplumda derin bir kutuplaşma ve bölünme yaratır; bölünme şiddetlendikçe kargaşa artar, toplumsal doku ve barış yapısı bozulur. Bu kavganın sonunda kazanan sıradan insanlar değil, mevcut statükoyu elinde tutan sistem ve profesyonel siyasetçilerdir. Kitleler sağ ve sol suni ayrımlarıyla, ideolojik kamplaşmalarla birbirini hırpalarken, gücü ve sermayeyi elinde tutanların kazancı daima baki kalır. Halkı kendi çıkarlarına bir maşa gibi kullanırlar; siyasi elitler şah rolünü oynarken, geniş halk kitleleri piyon olmaktan öteye geçemez.

Siyasetçiler halkın cehaletinden, bilgi eksikliğinden ve duygusal reflekslerinden istifade edip yelkeni kitleler için fırtınalı denizlere, kendileri için ise güvenli ve müreffeh limanlara kırarlar. İşin acı tarafı, o fırtınaya gitmeye kendi rızasıyla ikna olan, manipüle edilmiş halktan başkası değildir. Sokrat’ın Platon’a demokrasinin yapısal açıklarından bahsettiği meşhur bir diyalog vardır. O mantığı modern bir uçak analojisiyle düşünelim: Bir uçaktasınız diyelim; kokpitte bir pilot, yardımcıları ve arkada yüzlerce yolcu var. Yolcular rotayı beğenmeyip şu taraftan gitsek hava daha güzel görünüyor, oradan gidelim diye oylama yapıyor. Pilot ise teknik donanımı, meteoroloji bilgisini ve doğru yolu bildiği için bu popülist öneriyi reddediyor. Şimdi siz uçağın güvenliğini ve kendi canınızı teknik ehline mi emanet ederdiniz, yoksa çoğunluğun anlık hissiyatına ve sıradan yolcuların reyine mi? İşte, eğitimsiz ve manipülasyona açık demokrasilerin özeti budur.

Eşitlik, adalet, demokrasi gibi yüce kavramlar, çoğu zaman insanı bir kukla gibi oynatmak, rızasını üretmek için kullanılan retorik araçlardır. Tarih boyunca eşitlik maskesinin egemen sınıflar tarafından nasıl esnetildiği, genişletilip daraltıldığı zaten yeterli bir ipucu veriyor. Bir zenginin oğlu ile bir fakirin oğlu yasa önünde gerçekten eşit midir? Birinin arkasında en iyi hukuk bürolarından, uzmanlardan oluşan koca bir avukatlar ordusu varken, diğerinin doğru düzgün bir giysisi, kendini ifade edecek bir mecali bile yoktur. Mağdur olanın yoksul bir genç olduğunu varsayalım; bu çocuk, paranın satın alabildiği o devasa hukuki koruma duvarı karşısında kendini nasıl savunacaktır? Hukuk, saygı, sevgi, liyakat ve nicesi, paraya ve güce göre esner, büzülür ve yıkılır. Bir zengin çocuğunun, bir fakir çocuğunu kasten yaraladığını ve mahkemede karşı karşıya geldiklerini varsayalım. Güçlü olanın arkasında resmen bir mekanizma çalışır: Maddi güçle yönlendirilen sahte deliller, nüfuzlu avukatlar, rüşvete veya makam baskısına boyun eğerek görevini suiistimal eden muhtelif yargı mensupları süreci baltalayabilir. Diğerinin ise tek avukatı ve şahidi, mahkeme salonunun soğukluğunda titreyen yırtık pırtık kıyafetleridir. Yasa önünde mutlak ve soyut bir eşitlik, sosyo-ekonomik adalet sağlanmadığı müddetçe imkansızdır; boş bir slogandan ibaret kalır. Şöyle düşünelim: Güç dengesi tam tersine dönse, bu sefer mülk sahipleri eşitsizlikten şikayet etmeye başlar. Teori en başında burada, yani pratik alanda çürür. Eğer gerçekten ahlaki, erdemli, sınıfsal çıkarlardan bağımsız hakiki bürokratlar ve yöneticiler yetiştirilebilirse hiç olmazsa adalet sağlanabilir. Ama çoğu zaman hukuk, güçlülerin çıkarlarını koruyan kanunların lafta kalmasından ibarettir.

Kendi görüşlerimi birer dogma olarak kabul etmemek adına, bu teze karşı antitezler üretmeyi bir zorunluluk olarak görüyorum. Örneğin demokrasinin alternatifi olarak teknotrasinin yürürlükte olduğunu varsayalım; yani ülkeyi uzmanlar, ekonomistler, mühendisler ve bilim insanları yönetsin. İlk bakışta rasyonel görünen bu sistem, zamanla o uzmanların kendi sınıfsal, akademik ve profesyonel çıkarlarını toplumun genel çıkarının üstünde tutmasıyla neticelenir. Bilgi bir hegemonya aracına dönüşür ve sistem adım adım soğuk, teknokratik bir diktatörlüğe evrilir. Veyahut sadece siyaset, ekonomi, genel kültür alanlarında belirli bir testi, entelektüel barajı geçenlerin oy kullanabildiği epistokrasi modelini ele alalım. Bu sefer de o sınavı hazırlayan, soruları belirleyen merkezi güç, kendi yandaşlarını ve kendi ideolojisini sistemden geçirecek mekanizmaları kuracaktır. Nitekim tarih boyunca bu ve benzeri niteliksel oy yöntemleri yoksulların, azınlıkların ve alt sınıf olarak görülen halkların siyasetten dışlanmasında, onların haklarının gasp edilmesinde birer silah olarak kullanılmıştır. Bu tez ve antitez sarmalından sonra varılacak nihai kanım şudur: İdeal devlet, donmuş ve dogmatik kurallara sıkışmış bir yapı değil, toplumsal ihtiyaçlara ve adalete göre esneyebilen, kendi hatalarını görebilen ve sürekli değişebilen devlettir.

Ancak bu siyasi tiyatronun ve hantal devlet aygıtının arkasında, onu besleyen ve yönlendiren çok daha büyük bir ekonomik motor çalışmaktadır: Kapitalizm. Demokrasinin tıkandığı, eşitliğin lafta kaldığı her noktanın altında, kapitalist üretim ilişkilerinin yarattığı şu yirmi temel kriz ve çelişki yatmaktadır.

Kapitalizm, tarihin o meşhur sonunu getirdiğini ilan ettiğinde herkes derin bir nefes almıştı. Ne de olsa artık büyük ideolojik kavgalar bitmiş, insanlık devasa alışveriş sepetleriyle o nihai huzura erecekti. Gelgelelim, bu ebedi barış yalanı kâr oranlarının düşme eğilimiyle ilk kez duvara tosladığında kimse ne olduğunu pek anlamadı. Sistem, her şeyi ama her şeyi satılık bir nesneye dönüştürme konusunda adeta şeytani bir dehaya sahip. Kutsal saydığınız ne varsa bir süre sonra barkodlanıp rafa koyulur. Marx’ın o çok sevdiği katı olan her şeyin buharlaşması durumu tam da budur işte. Bütün o ulvi değerler, borsanın açılış gonguyla birlikte nakit paranın soğuk sularında boğulur gider. Özgürlük masalını ele alalım. Sana binlerce çeşit diş macunu arasından seçim yapma özgürlüğü verilir ama iş çalışma şartlarına veya yaşam standartlarına gelince nedense o çok övülen seçenekler birden tükeniverir. Raf ömrü uzun olan şeyler özgürlükler değil, özenle tasarlanmış tüketim alışkanlıklarıdır. İnsan, kendi yarattığı nesnelerin kölesi olduğunu fark edemeyecek kadar meşgul bugünlerde. Meta fetişizmi dedikleri o garip büyü her yanımızı sarmış durumda. Sabah giydiğin ceket, bindiğin araba ya da elindeki kahve bardağı seninle konuşur sanki. Onlara atfettiğimiz o mistik değer, aslında bizim kendi çalınmış emeğimizden başka bir şey değil. Emeğimizi masaya koyup karşılığında aynaya bakarak kendimizi alkışlıyoruz. Bir de şu meşhur kriz meselesi var. Eskiden krizler kıtlıktan çıkardı; tarlada ekin biterdi, yağmur yağmazdı, aç kalırdın. Şimdi işler tam tersi bir deliliğe evrildi. Piyasada o kadar çok mal var ki, sırf bu bolluk yüzünden insanlar işsiz kalıp açlığa mahkum oluyor. Aşırı üretim krizi dedikleri bu komedi, sistemin kendi kuyruğunu yiyen obur bir yılan olduğunun en net kanıtıdır.

Fabrikaların depoları ağzına kadar doluyken sokaklarda insanların o ürünlere ulaşamaması ne tuhaf değil mi? Sorun malın olmaması değil, o malı alacak paranın senin cebinde bulunmamasıdır. Üretim kapasitesi göklere çıkarken satın alma gücünün yerlerde sürünmesi, kapitalizmin o meşhur rasyonel aklının şahikasıdır. Hakikaten muazzam bir akıl işliyor arka planda. İnsanların gerçek ihtiyaçları için değil, sırf kâr etmek için üretilen milyarlarca çöp var dünyada. İhtiyaç dediğimiz şeyin kendisi bile artık fabrikasyon bir ürün. Bir akıllı telefonun seni daha akıllı yapmayacağını gayet iyi bilirsin. Ancak reklam panoları sana aksini öyle bir fısıldar ki, cebindeki son kuruşu o cam parçasına yatırırken kendini radikal bir devrimin parçası sanırsın. Rekabet efsanesi ise sistemin en sevilen ninnilerinden biridir. Serbest piyasa denen o devasa ormanda herkesin eşit şartlarda yarışa başladığını iddia ederler. Oysa bazıları o yarışa özel jetle havalanarak başlarken, sen ayaklarındaki sınıfsal prangaları çözmekle meşgulsündür. Sonra da dönüp o tatlı dilleriyle sana yeterince çalışmadığını söylerler. Serbest rekabet eninde sonunda tekelciliği doğurur. Küçük balık büyük balığı falan yemez, büyük balık küçük balığı sadece meze yapar. Gidip o koca marketlerin raflarına bir bak. Yüzlerce farklı marka varmış gibi durur ama o ambalajların arkasına sızdığında, hepsinin sularının sadece üç beş dev holdingin havuzuna aktığını görürsün. İllüzyon ustalıkla tasarlanmıştır. Sistemin kalbinde yatan o bitmek bilmez kâr hırsı, yeryüzündeki her şeyi bir sömürü aracına çevirir. Doğa, bilançolarda sadece bedava bir hammadde deposu ve tahsis edilmiş sınırsız bir çöplüktür. İklim krizini çözmek için bile yeşil kapitalizm diye bir şey icat edip onu da satmaya kalkarlar. Dünyayı yakarken çıkan dumanı filtreleyip, o filtreyi de sana kâr marjıyla kakalarlar. Emeğin yabancılaşması dediğimiz şey sadece tozlu kitaplarda kalan bir felsefe terimi değil, sabahın köründe bindiğin o metrodaki boş bakışların ta kendisidir. İnsan kendi yarattığı ürüne, saatlerini harcadığı işine ve en nihayetinde bizzat kendisine yabancılaşır. Bir çarkın dişlisi bile sayılmazsın artık; sadece istedikleri an fişini çekebilecekleri basit bir maliyet kalemisin.

İşçi, ürettiği o devasa değerden sadece hayatta kalmasını ve ertesi gün tekrar üretim bandına dönmesini sağlayacak kadar kırıntı alır. Geri kalan o devasa artı-değer, patronun kasasına doğru sessizce süzülür. İşin en komik tarafı, patron bunu yaparken sana büyük bir lütufta bulunuyormuş gibi davranır. Seni çalıştırarak sana iş verdiğini iddia eder. Oysa o masadaki tüm değeri sıfırdan yaratan sensindir. Bir de şu parlak modern plaza hayatı var tabii. Mavi yakalıların sömürüsü yetmezmiş gibi beyaz yakalıları da birer excel tablosu kölesine çevirdiler. Unvanlar şatafatlıdır; havalı ingilizce terimler havada uçuşur. Ama ay sonu geldiğinde o şatafatlı unvanların yüksek kirayı ödemeye yetmediğini, cebindeki paranın alay ettiğin işçininkinden pek de farklı olmadığını acı bir şekilde fark edersin. Çalışma saatleri sözde düştü, teknoloji hayatımızı kolaylaştıracaktı hani? Eskiden insanlar haftada belirli bir saat çalışırken, şimdi akıllı telefonlar ve mailler sayesinde yedi gün yirmi dört saat patronun cebindesin. Teknolojik ilerleme sana daha fazla boş zaman kazandırmak yerine, seni daha verimli ve kesintisiz sömürmenin o zarif yollarını icat etti. İşsizlik, sistemin bir hatası veya eksikliği değil, tam tersine özenle koruduğu bir özelliğidir. O kapıda bekleyen yedek sanayi ordusu olmasa senin maaşını nasıl düşük tutacaklar? Sen içeride aman işimden olmayayım diye tir tir titrerken, dışarıda senin işini daha ucuza yapmaya dünden razı devasa bir kalabalık bekler. Bu işsiz kalma korkusu, sistemi ayakta tutan en sağlam çimentodur. Finans sektörü ise tamamen ayrı bir varoluşsal komedi sunar. Reel dünyada hiçbir değer üretmeden, sadece paradan para kazanmanın o akıl almaz büyücülüğü. Fabrikalar kapanır, tarlalar kurur ama borsalar rekor üstüne rekor kırar. Gerçek hayatta hiçbir fiziksel karşılığı olmayan o hayali değerler üzerinden milyarlarca dolar el değiştirir. Biz de hep beraber bu devasa sanal kumarhanenin çökeceği günü bekleriz.

Wall Street'teki o parlak çocuklar bilgisayar ekranlarında birkaç tuşa basarak bütün bir ülkenin ekonomisini tek hamlede yerle bir edebilir. Ürettikleri tek kalıcı şey periyodik krizdir. Ama o balon patladığında nedense bedelini o takım elbiseliler değil, maaşından kesinti yapılan, işinden atılan sıradan insanlar öder. Kazançlar her daim özeldir, zararlar ise nedense hep ustalıkla toplumsallaştırılır. Paranın doğası artık gerçeklikten o kadar koptu ki, sistem sadece kitlesel bir inanç ayinine dönüştü. Dünyanın öbür ucunda bir spekülatörün sabah kahvesini yudumlarken verdiği bir tuş kararı, senin akşam sofrandaki ekmeğin fiyatını değiştiriyor. Bu görünmez diktatörlüğün estetik adı serbest piyasadır. Kimse sana zorla bir şey yaptırmaz ama herkes görünmez bir kırbacın altında o muazzam hizaya girer. Eğitimi ele alalım mesela. Okullar, bireyleri özgürleştiren aydınlanma yuvaları falan değil, piyasanın anlık ihtiyaçlarına göre uysal iş gücü yetiştiren fabrikalardır. Sana nasıl bağımsız düşüneceğini değil, o raporları zamanında nasıl teslim edeceğini öğretirler. Sistem sorgulayan veya isyan eden insan istemez; çarkları döndürecek, kredi kartı ekstresini ödemek için her şeye boyun eğecek yetkin teknisyenler arar. Sağlık da bu metalaşma furyasından nasibini alır elbette. Hasta bir insan kapitalizm için tedavi edilmesi gereken bir özne değil, faturası kesilecek potansiyel bir müşteridir. Hastalık ne kadar kronikse müşteri o kadar sadıktır. Seni tamamen iyileştirmek yerine seni sürekli ilaca bağımlı kılan o dev sektör, kâr marjını bu sayede maksimize eder. Sağlık satılan bir hizmete dönüştüğünde, yaşamak cüzdanı kabarık olanlara has bir ayrıcalık olur.

Devletin sınıflar üstü ve tarafsız olduğu masalı da çok tutar. Devlet, sanki bütün o kavganın dışında yüce bir hakemmiş gibi davranır. Oysa o meşhur hukuk mekanizmaları, vergi yasaları ve gerektiğinde inen o polis copu, günün sonunda her zaman kutsal mülkiyeti korumak için oradadır. Sistem sıkıştığında devlet hemen devreye girer, batan bankaları halkın parasıyla kurtarır ama evine haciz gelen vatandaşa dönüp piyasanın acımasız kuralları der. Bir kriz anında büyük holdinglerin devasa vergi borçları tek bir gece yarısı kararnamesiyle siliniverir. Senin maaşından ise daha sen parayı eline almadan vergiyi tıkır tıkır keserler. Adalet heykeli gözü kapalı bir şekilde o meşhur teraziyi tutar ama nedense o terazi her zaman cüzdanı kalın olanın, arkası sağlam olanın tarafına doğru ağır basar. Hukuk, gücün ve paranın yazdığı bürokratik bir şiirden ibarettir aslında. Demokrasi ve kapitalizmin el ele yürüdüğü yalanı da ayrı bir trajedidir. Sandığa gidip o zarfı attığında sistemi kökünden değiştirebileceğine inandırılırsın. Oysa önündeki seçeneklerin sınırları çoktan o devasa holdingler, medya patronları ve lobiler tarafından çizilmiştir. Farklı ambalajlara sarılmış aynı ekonomik politikaları seçme özgürlüğüdür sana sunulan. Sermayenin görünmez vetosu her zaman halkın masum oyunu bozar. Küresel eşitsizlik ise bu yapının üzerine inşa edildiği devasa bir mezarlıktır. Merkez ülkelerin o şatafatlı refahı; çevrenin, güneyin, o isimsiz coğrafyaların iliklerine kadar sömürülmesiyle ayakta durur. Senin indirimden ucuza aldığın o renkli tişörtün maliyetini, dünyanın bir ucunda havasız atölyelerde günde on dört saat çalışan çocuklar öder. Birilerinin aydınlık cenneti, ötekilerin karanlık cehennemi üzerine kuruludur. Emperyalizm artık eskisi gibi haritalar çizip asker göndererek yapılmıyor. Uluslararası kredi kuruluşları, yapısal uyum programları ve devasa dış borçlandırmalar çok daha steril ve temiz bir işgali sağlıyor. Bir ülkeyi tankla tüfekle işgal etmelerine gerek kalmaz; onları dolarla ve yüksek faizle tek kurşun atmadan hizaya getirirler. Bağımsızlık dedikleri o bayrak sallama ritüelleri, küresel fonların kapısında kredi dilenirken anlamını çoktan yitirir. Medya bu modern sirkte harika bir illüzyonist rolü oynar. Sana ne düşünmen gerektiğini açıkça dayatmazlar belki ama ne hakkında düşünmen gerektiğini kusursuzca belirlerler. Sistemin temel çelişkileri, o derin gelir uçurumları hiçbir zaman ana haber bültenlerinde tartışılmaz. Onun yerine suni gündemler, ucuz magazinsel kavgalar ve korku senaryolarıyla zihnin sürekli bir uyuşukluk halinde tutulur.

Eğlence endüstrisi de o büyük kültürel uyuşturucudur işte. Bütün gün bedensel veya zihinsel olarak sömürüldükten sonra eve gelip bir ekrana bakarak beynini nadasa bırakırsın. Sana sunulan o pırıltılı popüler kültür ürünleri, aslında gerçeğin ne kadar acı ve çirkin olduğunu unutturmak için tasarlanmış renkli ağrı kesicilerdir. Gülersin, ağlarsın, izlersin ve ertesi sabah alarm çaldığında tekrar o çarkın içine girersin. Sistem, kendisine yönelen o haklı öfkeyi bile şık bir şekilde paketleyip satmayı başarır. En radikal devrimcinin silüetini tişörtlere basıp lüks mağazalarda yüksek kâr marjıyla satmak, kapitalizmin o arsız dehasının en estetik örneğidir. Sisteme başkaldıran müzik grupları bile günün sonunda milyarlarca dolarlık plak şirketlerinin en kârlı gelir kalemleri haline gelir. İsyan etmek bile barkodu olan ve raf ömrü bulunan ticari bir metadır artık. Sürekli büyüme takıntısı dünyanın sonunu getiriyor ama o koca geminin kaptan köşkünde kimsenin frene basmaya niyeti yok. Her mali çeyrekte bir öncekinden daha fazla büyümek, daha fazla yeryüzünü kazmak ve daha fazla satmak zorundalar. Sonsuz bir iştahla, sınırları belli olan bir gezegeni kemiren bu mantık, biyolojideki bir kanser hücresinin çalışma mantığıyla birebir aynıdır. Kanser de yerleştiği bedeni öldürene kadar amansızca büyür.

Bu devasa ve soğuk mekanizma içerisinde birey, kendi varoluşsal krizleriyle bir başına bırakılır. Yaşadığın o derin mutsuzluğun sistemsel bir sorun değil, tamamen senin kişisel yetersizliğin olduğuna ikna edilirsin. Eğer borç batağındaysan veya tükenmişlik sendromu yaşıyorsan sistemin yapısal bir çöküşü yoktur; sen o sabah beş uyanma rutinlerini yapmamış, kişisel gelişim kitaplarını yeterince içselleştirememişsindir.Başarı miti, sokaktaki yorgun insanı oyalayan en büyük ve en lezzetli havuçtur. Herkes günün birinde o yüzde birlik zengin kesime katılabileceği umuduyla koşturur. Milyoner olma hayali satan yılbaşı biletleri gibi, sistem de sana bir gün o büyük masada yerin olacağı yalanını satar durur. Ama o masadaki sandalyelerin sayısı hiçbir zaman değişmez ve sen sadece hayatın boyunca onlara garsonluk yaparsın.  Kadın emeği üzerindeki çifte sömürü bu yapının en ikiyüzlü yanlarından birini oluşturur. Hem evde ücretsiz yeniden üretim işini omuzlarlar hem de piyasada ucuz iş gücü olarak konumlandırılırlar. Sözde eşitlik ve güçlendirme naraları atılırken, sistem kadının o görünmez emeği üzerinden devasa bir ekonomik tasarruf sağlar. Kapitalizm, en ilerici göründüğü anlarda bile o eski ataerkil sistemle gayet uyumlu bir şekilde vals yapar.

Toplumsal dayanışma ağları bilinçli ve sistematik bir şekilde parçalanır. Bireysellik öylesine zehirli bir dozda pompalanır ki, yan komşunun işsiz kalması veya açlığı senin için sadece istatistiksel, soğuk bir veri haline gelir. Herkesin kendi paçasını kurtarması gerektiği felsefesi toplumsal genlerimize kazınır. Örgütlenmekten, yan yana durmaktan korkan yığınlar, o devasa sermayenin karşısında tek başlarına ve çırılçıplak kalırlar. Göçmen ve mülteci krizleri, bu küresel çürümenin en somut yansımalarından biridir. Sermaye dünyanın her yerinde sınırlar ötesine özgürce ve saniyeler içinde dolaşırken, o sermayenin dolaylı yarattığı krizlerden kaçan insanlar beton duvarlara ve jiletli tellere takılır. En ucuz, en güvencesiz emek olarak sömürülecekleri güne kadar o kapıların arkasında bekletilirler. Sınırlar sadece para için kalkmıştır, nefes alan insanlar için değil. Teknolojinin otomasyona doğru evrilmesi, insanlığın kurtuluşu olabilecekken piyasa mantığı içinde büyük bir tehdide dönüşür. Robotların senin üretim bandındaki yerini alması demek senin daha çok dinlenip sanata vakit ayırman anlamına gelmez; o senin doğrudan aç kalman anlamına gelir. Çünkü üretimi yapan o teknolojik araçlara sahip olanlar sen değilsindir. Makine verimliliği devasa oranda artırır ama o artan zenginlik hiçbir zaman senin maaş bordrona yansımaz. Zaman kavramımız bile tepeden tırnağa metalaşmıştır. Gündüz vakti patrona satılık bir emtia, gece ise ertesi günkü sömürüye fiziksel olarak hazırlanmak için verilmiş zorunlu bir dinlenme molasıdır. Hayatın ritmi mevsimlere veya doğaya göre değil, vardiya saatlerine ve mesai çizelgelerine göre ayarlanır. Boş zaman dediğin o kısa aralık bile aslında yeni baştan kurgulanmış bir tüketim zamanıdır. Sistemin dışına çıkıp hiçbir şey yapmadan sadece durmak, neredeyse suç işlemeye eşdeğer bir eylem gibi hissettirilir.

Ahlak ve erdem dediğimiz kavramlar, piyasanın acımasız kurallarına göre yeniden yazılır. Dolandırıcılık çok büyük ölçekte, yasal kılıflarla ve holdingler aracılığıyla yapıldığında bunun adı vizyoner girişimcilik olur. Küçücük bir hırsızlık yaparsan hapsi boylarsın ama milyonlarca insanın emeğini yasal boşluklarla çalarsan seni yılın iş insanı seçip dergilere kapak yaparlar. Sistemin ahlak terazisi, sadece o ağırlığı tartabilecek kadar kalın cüzdanlarla çalışır. Kentler, insanların bir arada huzurla yaşayacağı mekanlar olmaktan çıkıp tamamen ranta dayalı, nefes alınmayan beton yığınlarına dönüşür. O eski mahalle kültürü yerini yüksek güvenlikli, steril sitelere bırakır. İnsanlar birbirlerinden devasa duvarlarla, kameralarla ve güvenlik görevlileriyle ayrılır. Şehirler devasa birer anonim şirket gibi yönetilir; sokaklar birer reklam vitrini, vatandaş ise o koca alışveriş merkezinin içindeki sıradan bir müşteridir artık. Gelinen son noktada kapitalizm kendi yarattığı o muazzam çöplüğün ve krizlerin içinde debeleniyor. Durdurulamayan küresel ısınma, devasa gelir eşitsizlikleri, sürekli patlak veren finansal balonlar ve yükselen toplumsal öfke, bütün bunlar sistemin o örtülemez iç çelişkilerinin dışavurumudur. Kendi mezar kazıcılarını bizzat kendi elleriyle yaratmaya inatla devam ediyor; sadece o mezarın tam anlamıyla kazılması hepimizin beklediğinden biraz daha uzun sürüyor. Sonuçta her tarihsel sistemin, her sosyo-ekonomik yapının bir miladı vardır. Kapitalizm de ebedi bir doğa kanunu değil; bir gün tarih kitaplarında tıpkı kölelik veya feodalizm gibi insanlığın çok tuhaf, vahşi ve akıl dışı bir dönemi olarak okutulacak. O zamana kadar bu devasa komediyi izlemeye ve bu çarkın içinde kendimizi irili ufaklı yalanlarla avutmaya devam edeceğiz. Fakat o yaldızlı vitrin camlarının ardındaki derin çürüme, artık hiçbir parfümle saklanamayacak kadar keskin ve gerçek bir şekilde kokuyor.

               BİR BAĞIMSIZLIK MÜCADELESİ OLARAK 19 MAYIS

                                            
                                           ÖNSÖZ

19 Mayıs, sadece Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ün Samsun’a ayak bastığı gün olarak nitelendirilmemelidir. 19 Mayıs, Türk milletinin, Çiçi Han’dan Ergenekon Destanı’na, Ergenekon Destanı’ndan Kürşad İsyanı’na, Kürşad İsyanı’ndan daha nice zulme boyun eğmememizin son ve en şanlı olanıdır. Aziz Türk Milleti, verdiği İstiklal Harbi içinde, düşmana yurdu dar etmiş, akabinde Başkomutanlık Meydan Muharebesi’nde, büyük bir zafer kazanılmıştır. İşte, tüm bu direnişin başlangıcıdır 19 Mayıs, Türk milletinin, yeniden doğduğu gündür 19 Mayıs. Bu olayın önemi şüphesiz tarihimizde çok büyüktür. İşbu yazıda, 19 Mayıs ele alınacaktır.

                                        
                          

Osmanlı İmparatorluğu, dünya içerisinde değişen meselelere ok yaydan çıkana kadar çoğunlukla önem göstermemiştir. Özellikle 17. Yüzyıl’ın ortasında, Köprülüler, Osmanlı’nın içindeki çürümeyi fark etmiş, sistemi tamir etmeye çalışan birer tamirci gibi davranmışlardır. Şüphesiz ki Köprülüler Devri’nin tarihimizde önemi büyüktür. Fakat bu süreci bir inkılap olarak değerlendirmek metodolojik olarak bir hatadır. Köprülüler, sistemi baştan aşağı değiştirmemiş, sadece kusurlu yapıları tamir etmişti. Bu tezi şöyle somutlaştırabiliriz: Bir balkon düşünün, her yerinde hamamböcekleri var. Köprülüler bu balkonu gördüğünde, hamamböceklerini yere fırlatmıştı, balkon da “şimdilik” temizlenmişti. Ancak Merzifonlu Kara Mustafa Paşa’nın Viyana Bozgunu’nun ardından gelen ne kadar kutsal oldukları meçhul Osmanlı-Kutsal İttifak Savaşları’nda, 16 yıllık amansız bir savaş yaşayan Osmanlı Devleti’nin omurgası bükülmüştür. Özellikle Salankamen Meydan Muharebesi’nde Fazıl Mustafa Paşa bir kurşun ile şehit düşmüş,  başlangıçta Osmanlılar lehine giden muharebe, sadrazamın şehitliğinin ardından tam bir bozgun ile sonuçlanmıştır. Haliyle sadrazamın şehit olması, Osmanlı askerlerinin moralinde büyük bir darbeye yol açmış, geriye kalan sekiz yılın başlarında Osmanlılar aleyhine büyük bir taarruz varken, Kaptan-ı Derya Mezzomorto Hüseyin Paşa ve o dönem bazı görevlere getirilmiş olan Köprülü Amcazade Hüseyin Paşa’nın, bu iki Hüseyin’in çabaları göze çarpmaktaydı. Ancak İttifak cephesinde, belki de tarihin gördüğü en büyük askeri dehalardan biri olan, Napolyon Bonapart’ın bile örnek aldığı Savoy Prensi Eugene vardı. II. Mustafa, Avusturya Seferlerinde ordusu yönetebilse de, Zenta Muharebesi’nde aldığı ağır bozgun, aynı zamanda sadrazam Elmas Mehmed Paşa’nın muharebe sırasında şehit düşmesi sonucunda 1699’a kalan iki yılda barış çabalarına girişilip, nihayetinde 1699’da Karlofça Barış Antlaşması’na imza atılarak, Osmanlı Avrupa karşısındaki ilk büyük toprak kaybını ve bozgununu yaşamıştır. Geri kalan yıllarda yine Avrupa devletleriyle girişilen savaşlar (Prut Savaşı’ndan Napolyon Bonapart’ın Mısır’ı işgaline ve geri çekilişine kadar olan savaşlar) Osmanlı’yı daha da yıpratmıştır. 19. Yüzyıl’da II. Mahmud, ülkeyi yenileme çabasına girişmiştir ve kısmen başarılı olmuştur. Genellikle Çar Petro ve II. Mahmud birbirlerine benzetilip karşılaştırılır. Fakat bu çok yaygın bir metodolojik hatadır. Öncelikle, aralarında neredeyse bir yüzyıl fark vardır. (Petro’nun tahta çıkışı: 1700, Mahmud’un tahta çıkışı: 1808) İkinci olarak, ikisinin vaziyetleri farklıdır. Petro’nun çarlığı boyarlar yüzünden tıkanık bir haldeyken, Osmanlı İmparatorluğu’nun vaziyeti köhneleşmiş medrese sistemi, tecrübesiz padişahlar, ilmiye sınıfında torpillerin artışı, teknolojik gelişmelerin takip edilmemesi, yeteneksiz devlet ricali, merkezi otoritenin zayıflığı, yeniçeri ocağının bozulması akçenin değer kaybı ve daha nice sebeple açıklanabilir. Rusya’nın ilerleyebileceği büyük bir bozkır vardı. II. Mahmud’un güneyi Kavalalı ile, doğusu Kaçarlar ile, kuzeyi Rus ile, batısı da Avrupalılar ile çevreliydi. Osmanlı Modernleşmesi sürecini değerlendirmeden bu olaylarla bağlantılı olan, Türk’ün şanlı kurtuluşunun başlangıcı olan 19 Mayıs’a geçmeyi düşünmek, metodolojik bir hata olacaktır. Temelsiz bir bina, çökmeye mahkûmdur. Buna İkinci Mahmud devrinden başlamayı uygun gördük.

Mahmud II döneminde yapılan modernleşme hareketleri, Osmanlı İmparatorluğu’nun yapısını önemli ölçüde değiştirmiştir. Örneğin Vaka-i Hayriye yani  Yeniçeri Ocağı’nın kaldırılması, ardından Asakir-i Mansure-i Muhammediye ordusunun kurulması, modern Türk Silahlı Kuvvetleri’nin temelini atmıştır. Geleneksel ordu sisteminden Avrupai ordu sistemine geçişte önemli bir adımdır.

Daha önce ufak çaplı avrupaileşme hareketleri görüldüyse de ilk defa büyük ölçülü avrupaileşme, Enver Ziya Karal’ın tabiriyle cesur bir reformcu olan Selim III’le başlamıştır. Kurulan Nizam-ı Cedid ordusu orduda avrupaileşmenin başlangıcı olmuş, ardından kısa süre sonra kaldırılsa da Mahmud II dönemindeki Asakir-i Mansure-i Muhammediye ordusuna zemin hazırlamıştır.

Her ne kadar Mahmud II Sekbân-ı Cedid ordusunu Asakir-i Mansure-i Muhammediye ordusundan yaklaşık 18 yıl önce cülusunun ilk yılında kursa da, bu ordu kısa süreli oldu. Daha sonra çeşitli yenilikler yapılmış ve günümüz Türk Silahlı Kuvvetleri’ne zemin hazırlamıştır.

Ayrıca, II. Mahmud döneminde Avrupa’ya ilk defa öğrenci gönderilmiş, bu da ileride Osmanlı İmparatorluğunda Jön Türkler adlı hürriyetçi sınıfın ortaya çıkmasına zemin hazırlamıştır. Burada garp tarzı eğitim gören talebeler Meşrutiyetçi sistemi benimsemiş ve Osmanlı İmparatorluğu’na bu sistemi getirmek istemiş, 1876’da kısmen muvaffak olmuşlardır. Fakat II. Meşrutiyet kadrosunun çekirdek isimlerine baktığımızda çoğunun Avrupa’da eğitim görmediği aşikardır. Nitekim, Meşrutiyet ve Hürriyet anlayışı Osmanlı İmparatorluğu’nda Hamidiye Devrinde gerek mecmualarla, gerek gazetelerle, gerek de cemiyetlerle yayıldı. 

Şüphesiz ki Avrupa’ya öğrenci gönderilmesi Mahmud II döneminde aniden gerçekleşmedi. Selim III devrinde Londra’ya elçi olarak gönderilen Yusuf Agâh Efendi’nin lisan eğitimi almaları için (bilhassa Fransızca) Mehmed Derviş Efendi ile Mehmed Tahir Efendi aracılığıyla Avrupa’ya talebe yollama meselesinin temeli atılmıştır.  Fransa Büyükelçisinin yardımıyla dil eğitimi görmesi için Fransa’ya gönderilen İshak Efendi de örnek gösterilebilir. İlk talebelerden biri de 1820’de Fransa’ya gönderilen, Cezayir ulemasından Hamdan Efendi’nin oğlu Seyid Ali (Müşir Ali Rıza Paşa) idi.

Talebe gönderimi ise resmi olarak 1830’da Mahmud II döneminde Yeniçeri Ocağı’nın kaldırılmasınıdan sonra kurulan Asakir-i Mansure-i Muhammediye ordusuna subay yetiştirmek gayesiyle, Hüseyin, Abdüllatif, Mehmed Reşid, Ahmed ve Edhem (sonradan sadrazam olan Edhem Paşa) isimli 5 öğrenci Avrupa’ya gönderildi. Avrupa’ya gönderilen talebelerde daha çok paşazâde ve sefir çocukları, (Örneğin: 1834-1837 arasında Paris’teki St. Louis İdadisi’nde okuyan, Paris Sefiri Mustafa Reşid Paşa’nın mütercim Ruhiddin Efendi’nin oğlu olan, geleceğin sadrazamlarından Ahmed Vefik Paşa, Enderun talebeleri ile Harbiye, Bahriye ve Tıbbiye’den mezun öğrenciler seçilmiştir. Velhasıl, Avrupa’ya talebe gönderilmesi, hem Osmanlı İmparatorluğu’na aydın insanlar yetirtişmiş, hem de hürriyetçilik  ve meşrutiyetçiliğin Osmanlı’da yayılmasına katkı sağlamıştır. Bu da Modern Türkiye Cumburiyeti’nin temelini atmıştır.

Hürriyetçiliğe gelecek olursak, Hürriyetçilik akımı İmparatorluğun sosyo-politik yapısını değiştirmiştir. Fransa ve İngiltere’deki özgürlükçü düşünceler, Osmanlı İmparatorluğu’na hürriyetçilik adıyla yansımıştır. Namık Kemal, Ali Suavi ve Ziya Paşa gibi isimler bu akımın bilinen temsilcilerindendir. Nihayetinde 1876’da I. Meşrutiyet ilan edildi. Osmanlı’nın ilk anayasası olan Kanun-i Esasi yürürlüğe girdi. Fakat Sultan Hamid 13 Şubat 1878’de meclisi süresiz tatil edince hürriyetçilik yeniden ilan edilmek için 31 yıl beklemek zorunda kaldı. Ayrıca, Avrupa’ya gönderilen talebeler geri döndükten sonra bu beraberinde getirdikleri fikirler  Osmanlı’da ilk defa ciddi meselelerin tartışılmaya başlanmasına sebep oldu.

Örneğin, anayasal düzen, parlamento ve vatandaşlık hakları gibi konular ciddi olarak tartışılmaya başlandı. Kul sisteminin bu dönemde vatandaşlık fikrine yerini bırakması da Modern Türkiye’yi anlamak için lazım olan bir noktadır. Tanzimat Fermanı (1839) ve Islahat Fermanı (1856) kuldan vatandaşa geçişin hukuki ve zihni ilk adımları olarak kabul edilebilir

19 Mayıs’ın Önemi

II. Mahmud devrinde temelleri atılan modern askeri ve mülki mektepler (Mekteb-i Harbiye, Mekteb-i Tıbbiye ve Mekteb-i Mülkiye), Osmanlı İmparatorluğu’nu kurtarmak amacıyla kurulmuş olsalar da, ironik bir şekilde imparatorluğun küllerinden yeni bir devlet çıkaracak olan entelektüel ve askeri kadroyu yetiştirmişlerdir. Garp tarzı eğitim alan, Fransızca kaynaklardan dünyadaki milliyetçilik ve hürriyet akımlarını takip eden bu yeni nesil zabitan sınıfı, sadece cephede savaşan askerler değil; aynı zamanda sosyo-politik meselelere kafa yoran birer aydın kimliği kazanmışlardır.

Nitekim 20. Yüzyıl’ın başı, bu kadronun teoriden pratiğe geçtiği amansız bir imtihan sahası olmuştur. Trablusgarp’ta gayrinizami harp usullerini öğrenen, Balkan Bozgunu’nda kurumsal çürümenin acı faturasını doğrudan cephede gören ve I. Dünya Savaşı’nın Çanakkale, Kut'ül Amare, Kafkasya ve Filistin gibi çetin cephelerinde pişen bu askeri kadro, modern askeri strateji ile Türk milletinin tarihsel mukavemet gücünü bünyesinde birleştirmiştir. İşte bu kadronun lideri olan Anafartalar Kahramanı Mustafa Kemal Paşa, 19 Mayıs 1919’da Samsun’a ayak bastığında, arkasında II. Mahmud’dan beri süregelen iki asırlık modernleşme birikimi, önünde ise Mondros Mütarekesi ile tamamen savunmasız bırakılmak istenen bir vatan durmaktaydı.

Mustafa Kemal Paşa’nın İstanbul’dan Samsun’a çıkışı, sıradan bir askeri görevlendirmenin çok ötesinde stratejik bir dehanın ürünüdür. Karadeniz bölgesindeki Türk mukavemetini bastırmak ve İtilaf Devletleri’nin bölgeyi işgal etmesine zemin hazırlayan Pontus çetelerinin faaliyetlerine karşı yerel halkı silahsızlandırmak amacıyla, kendisine geniş yetkilerle Dokuzuncu Ordu Müfettişliği görevi verilmiştir. Bu yetki, sadece askeri birliklere değil, bölgedeki mülki amirlere de emir verme selahiyetini kapsamaktaydı.

Ancak Mustafa Kemal Paşa, saltanat ricalinin ve işgal devletlerinin kendisinden beklediği vazifeyi tersine çevirmiştir. İstanbul Hükümeti’nin yürüttüğü teslimiyetçi politikayı ve İngiliz muhipliği gibi mandacı çözümleri reddederek, kendisine verilen resmi yetkiyi millî direnişi teşkilatlandırmak amacıyla bir enstrüman olarak kullanmıştır. 19 Mayıs 1919 Pazartesi günü Bandırma Vapuru’ndan Samsun topraklarına basılan o ilk adım; teslimiyet meclislerinin, sömürgeci planların ve tarihe gömülmek istenen bir milletin kaderini değiştirecek olan ihtilal sürecinin fiili başlangıcı olmuştur.

Samsun’un ardından süratle Havza’ya geçen Mustafa Kemal Paşa, yayımladığı Havza Genelgesi (28 Mayıs 1919) ile işgallere karşı ilk kitlesel mitinglerin yapılmasını sağlamış ve dağınık haldeki yerel direniş odaklarını (Müdafaa-i Hukuk cemiyetlerini) ortak bir ülkü etrafında birleştirmeye başlamıştır. Hemen akabinde kaleme alınan Amasya Genelgesi (22 Haziran 1919) ise Türk inkılap tarihinin en radikal ve metodolojik metinlerinden biridir.

Genelgede yer alan şu iki madde, yazının başında vurgulanan kul sisteminden vatandaşlığa geçiş sürecinin ihtilal manifestosudur:

"Vatanın bütünlüğü, milletin bağımsızlığı tehlikededir." (Gerekçe)

"Milletin bağımsızlığını, yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır." (Yöntem)

Bu ifadeler, Osmanlı siyasal düşüncesinde o güne kadar görülmemiş bir paradigma kırılmasıdır. Devletin ve vatanın kurtuluşu artık hükümdarın iradesine değil, doğrudan doğruya milletin azim ve kararına bırakılmıştır. Bu durum, monarşik egemenlikten millî egemenliğe geçişin, yani cumhuriyet fikrinin ilk resmi habercisidir. 19 Mayıs’ta Samsun’da yakılan meşale; Erzurum ve Sivas Kongreleri ile hukuki bir çerçeveye oturtulmuş, 23 Nisan 1920’de Ankara’da Büyük Millet Meclisi’nin açılmasıyla da kurumsallaşmıştır.

Sonuç

19 Mayıs 1919, bir imparatorluğun çöküş sürecinde kaybolup gitmek üzere olan bir milletin, tarih sahnesinde yeniden ayağa kalkış hırçınlığıdır. Osmanlı modernleşmesinin sağladığı askeri-entelektüel altyapı olmasaydı, bu direnişi sevk ve idare edecek kurmay zekâ eksik kalırdı; Türk milletinin tarihsel genetiğindeki bağımsızlık karakteri olmasaydı, hiçbir kurmay zekâ topyekûn bir halk hareketini örgütleyemezdi.

Bu yönüyle 19 Mayıs; Çiçi Han’ın bağımsızlık nidasının, Kürşad’ın saray baskınındaki amansız cesaretinin ve Ergenekon’da demir dağı eriten o kolektif iradenin 20. Yüzyıl şarlarında Mustafa Kemal Atatürk’ün dehasıyla yeniden vücut bulmuş halidir. Türk milleti, 19 Mayıs’ta sadece düşman işgaline karşı değil, kendi makûs talihine karşı da amansız bir başkaldırı başlatmış ve bu başkaldırıyı modern, tam bağımsız bir hukuk devleti olan Türkiye Cumhuriyeti ile taçlandırmıştır. Temelsiz binaların çökmeye mahkûm olduğu tarihi bir hakikatse, Türkiye Cumhuriyeti’nin temeli de 19 Mayıs’ta Samsun’da atılan o çelikten iradedir.

                                                                          ÖNSÖZ

Türkiye’nin ilk arkeoloğu Osman Hamdi Bey, aynı zamanda ilk müzecisi, İskender Lahdi, Tabnit Lahdi gibi önemli arkeolojik bulguların kaşifi ve Kaplumbağa Terbiyecisi’nin ressamı. Modern Türk Entelijansiyası Tarihi’nde büyük önem arz eden Osman Hamdi Bey’i anlamak, tarihimizdeki öğrenilmeyen ya da yüzeysel öğretilen bilgileri gün yüzüne çıkarmayı sağlayacağı için önemi büyüktür. Bu incelemede kısaca Osman Hamdi Bey’i, hayatını, eğitimini, ölümünü, biyografik inceleme tarzında ele alacağız. Okura tarihimizin önemli şahsiyetlerinden olan Osman Hamdi Bey’in hayatını kaleme alacak bu makaleyi okura sunmaktan minnet duyarım

-Emir Ali Anter, 2026

Hayatı

Osman Hamdi Bey, 30 Aralık 1842 tarihinde, İstanbul’da doğmuştur. Babası, Abdülmecid devrinde 11 ay 7 gün sadrazamlık, İkinci Mahmud devrinde ise iki defa sadrazamlık yapmış Koca Mehmed Hüsrev Paşa’nın evlatlıklarından Rum asıllı İbrahim Ethem Paşa’dır. İlkokula Beşiktaş’ta başladı, akabinde 1856’da  Mekteb-i Maarif-i Adliye’ye kaydoldu. 1857’de hukuk tahsili almak için Paris’e gönderilen Osman Hamdi, aynı zamanda Paris Güzel Sanatlar Yüksek Okulu’nda resim dersleri aldı ve arkeoloji ile de ilgilendi. Sanata olan ilgisi hukuka olan ilgisine ağır basınca o dönemin ünlü ressamları olan Jean Leon Gérôme ve Boulanger’in atölyelerinde çalıştı. 1858’te gittiği Sırbistan ve Viyana’da müzeler ve resim sergileriyle alakalı incelemeler yaptı. 1867’de Süleyman Seyyid ve Ahmet Şeker Paşa ile birlikte 2. Paris Milletlerarası Resim Sergisi’ne katılıp ödül aldı. 1869’da o sıralarda Bağdat’ta bulunan Ahmed Mithat Efendi’nin yanına gidip onu Batı kültürüyle ilgili fikirlerini anlatma fırsatı buldu. İki yıl burada kaldıktan sonra 1871’de İstanbul’a döndü. Ardından 93 Harbi’ne kadar birkaç memuriyeti görevi yürüten Osman Hamdi, savaş sonunda memuriyetten ayrıldı. Yoğun bir şekilde resimle uğraşıyordu. 1877’de Maarif Nezareti’ne bağlı olan 8 kişiden oluşan müze komisyonunun bir üyesiydi. 1881’de Müze-i Hûmayun Başkanı Philipp Anthon Dethier’in ölümü üzerine komisyonun başına geçmesiyle Türk Müzeciliği’nde yeni bir devir açıldı. Müze-i Humâyun, onun çabalarıyla İstanbul Arkeoloji Müzeleri’ne evrildi. 1882’de müze için yeni bir bina inşa etme işine girdi. İlk kısmı 1891’de, ikincisi 1903’de, üçüncüsü ise 1907’da açıldı. İskender Lahdi, Ağlayan Kadınlar Lahdi, Tabnit Lahdi, Likya Lahdi gibi arkeolojik açıdan büyük önem arz eden bulgular keşfetti. Sanayi-i Nefise Mektebini kurdu (günümüz Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi) ve ilk başkanı oldu. 1884’de eski eserlerin yurt dışına çıkarılmasını engelleyen ve onları devlet malı olarak kabul eden Asar-ı Atika Nizamnamesi’ni çıkardı ve uygulamaya kurdu. Bu nizamname 1973’e kadar Türkiye’deki tek eski eser yasası olarak önemini korumuştur. Bir süre Kadıköy Belediye Başkanlığı yapmıştır. 1910’da İstanbul’da ölmüştür.

Eğitim Devrimi

Osman Hamdi Bey’in Türk kültür tarihindeki asıl büyük inkılaplarından biri, hiç şüphesiz Batılı anlamda sanat eğitimi veren ilk kurum olan Sanayi-i Nefise Mektebi’ni tesis etmesidir. 1882 yılında temelleri atılan ve bugün Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi olarak varlığını sürdüren bu müessese, sadece bir okul değil, aynı zamanda Osmanlı entelijansiyasının estetik algısını dönüştüren bir merkez olmuştur. Paris’teki École des Beaux-Arts modelini İstanbul’a taşıyan Osman Hamdi, resim, heykel ve mimari gibi alanlarda yetkin sanatçıların yetişmesi için modern bir müfredat oluşturmuş; böylece sanatın zanaat ile estetik disiplin arasındaki o ince çizgide profesyonelleşmesini sağlamıştır.

Mektebin kuruluşu, Osman Hamdi’nin sadece bir idareci değil, aynı zamanda vizyoner bir eğitimci olduğunu kanıtlar niteliktedir. O dönemde heykel sanatı üzerindeki toplumsal çekincelere rağmen, okulun bünyesinde heykel bölümünü açarak bu alandaki tabuları akademik bir zeminle kırmıştır. Müze-i Hümâyun’un hemen yanı başında konumlanan bu okul, öğrencilerin teorik bilgiyi müzedeki antik eserleri inceleyerek pratiğe dökmesine imkan tanımıştır. Bu durum, Osman Hamdi’nin eğitimi teoriden ibaret görmeyip, onu arkeoloji ve tarihle harmanlayan bütüncül yaklaşımının en somut göstergesidir.

Eğitim devriminin bir diğer sacayağı ise Asar-ı Atika Nizamnamesi ile eşgüdümlü yürütülen bilinçlendirme faaliyetleridir. Osman Hamdi, sadece okul sınırları içerisinde kalmamış, arkeolojik kazılarda görev alacak kadroların yerli imkanlarla yetişmesi için büyük çaba sarf etmiştir. Bu hamleyle, Osmanlı topraklarındaki kültürel mirasın korunmasını dış kaynaklı uzmanların inisiyatifinden kurtararak, milli bir koruma bilincinin akademik temellerini atmıştır. Onun gözünde eğitim, bir milletin geçmişine sahip çıkma iradesinin en güçlü enstrümanıdır.

Netice itibarıyla Osman Hamdi Bey, Sanayi-i Nefise Mektebi ile Türk sanatında mektepli dönemini başlatmış ve bu kurumun ilk müdürü olarak pedagojik bir otorite kurmuştur. Onun eğitim anlayışı, salt teknik bir öğretiden ziyade, Batı’nın metodolojisini Doğu’nun ruhuyla birleştiren bir sentezdir. Ölümüne kadar bu kurumun başında kalarak, Türk resim ve heykel sanatının öncü isimlerine hocalık etmiş ve modern Türk sanat tarihinin köşe taşlarını bizzat kendi elleriyle döşemiştir.

Sayda Kazıları

1887 yılı, Türk arkeoloji tarihi için sadece bir keşif yılı değil, aynı zamanda bir rüştünü ispat etme dönemidir. Sayda’da (bugünkü Lübnan sınırları içinde) bir vatandaşın kendi arazisinde taş ocağı işletmek üzere aldığı izin, tarihin akışını değiştirecek bir kapıyı aralamıştır. Arazide mezar olması muhtemel derin bir kuyunun fark edilmesi ve durumun süratle Payitaht’a bildirilmesi üzerine, Sultan II. Abdülhamid bizzat Osman Hamdi Bey’i bu meçhul kuyuyu tetkik etmekle görevlendirmiştir. Osman Hamdi Bey, Sayda’ya vardığında sadece bir kuyuyla değil, antik dünyanın en görkemli nekropollerinden (mezarlık alanlarından) biriyle karşılaşmıştır.

Zorlu tabiat şartlarına ve teknik imkansızlıklara rağmen yürütülen titiz çalışmalar neticesinde, bu nekropolden tam 18 adet paha biçilemez lahit gün yüzüne çıkarılmıştır. Bu bulguların bilim dünyasındaki yankısı o kadar büyük olmuştur ki, o güne dek Osmanlı’nın kültürel mirası koruma yetisini sorgulayan Batılı arkeologlar, Osman Hamdi Bey’in metodolojik başarısı karşısında sessiz kalmak mecburiyetinde kalmışlardır. Bu devasa lahitlerden 11 tanesi, özel düzeneklerle gemilere yüklenerek büyük bir lojistik operasyonla İstanbul’a nakledilmiştir. Bu keşifler, ileride açılacak olan İstanbul Arkeoloji Müzeleri’nin de ana gövdesini oluşturacaktır.

Keşfedilen Başlıca Eserler

Bu kazının en kıymetli meyvesi hiç şüphesiz İskender Lahdi'dir. İsmini üzerinde taşıdığı Büyük İskender’in Perslerle yaptığı savaşları betimleyen muazzam kabartmalardan alan bu eser, Helenistik dönem sanatının zirve noktası kabul edilir. Öyle ki, kabartmalardaki boya izleri keşfedildiği günkü tazeliğini korumaktaydı. Bir diğer önemli bulgu olan Tabnit Lahdi, Fenike Kralı Tabnit’e aittir ve üzerindeki Mısır hiyeroglifleri ile Fenike alfabesiyle yazılmış kitabeler, dönemin diplomatik ve kültürel geçişkenliğini gözler önüne serer.

Kazının estetik derinliğini yansıtan Ağlayan Kadınlar Lahdi ise, her bir sütun arasında farklı yas tutma pozisyonunda tasvir edilen 18 kadın figürüyle adeta taşa kazınmış bir hüzün senfonisidir. Bunların yanı sıra, sanat tarihindeki üslup çeşitliliğini temsil eden Likya Lahdi ve Doğu ile Batı sentezini yansıtan Satrap Lahdi gibi eserler de Sayda Kazıları'nın dünya mirasına sunduğu eşsiz parçalar arasındadır. Osman Hamdi Bey, bu eserleri sadece topraktan çıkarmakla kalmamış; onları modern Türk  müzeciliğinin sarayı olan İstanbul Arkeoloji Müzeleri’nde ebedi istirahatgahlarına kavuşturarak tarihimize sarsılmaz bir kültürel kale inşa etmiştir.

Türk Resim Sanatında Mühim Bir Devrim

Osman Hamdi Bey, Batı’da aldığı akademik resim eğitimini Doğu’nun ruhuyla sentezleyen, Türk resim sanatının modernleşme sürecindeki en radikal figürüdür. Onu çağdaşlarından ayıran en temel vasıf, Türk resminde figürü bir kompozisyon öğesi olarak kullanan ilk sanatçı olmasıdır. O döneme dek Türk resmi daha çok manzara ve cansız doğa (natürmort) üzerine yoğunlaşmışken; Osman Hamdi, insanı merkeze alan, hikayesi olan ve derinlikli sahneler kurgulamıştır. Eserlerindeki titiz işçilik ve adeta bir fotoğraf karesini andıran ayrıntılı üslubu, onun Paris’teki hocaları Jean-Léon Gérôme ve Boulanger’den tevarüs eden akademik disiplininin bir yansımasıdır.

Sanatçının çalışma metodolojisi de dönemi için oldukça yenilikçidir. Osman Hamdi, eserlerini inşa ederken fotoğraflardan ve kareleme yönteminden yararlanmış; açık hava ressamlığının (en plein air) aksine, kontrollü ve lojistik imkanları yüksek olan atölye ortamını tercih etmiştir. Bu atölye disiplini içinde, zaman zaman kendi eserlerinde kendisini model olarak kullanması, sanatçının kendi kurguladığı dünyayla kurduğu derin bağın bir tezahürüdür. Kendisini bazen bir derviş, bazen bir silah taciri, bazen de düşünen bir entelektüel kılığında resmederek; aslında Osmanlı insanının idealize edilmiş portresini çizmiştir.

Sanatı Hakkında Birkaç Analiz

Osman Hamdi’nin tuvalleri, sadece birer görüntü değil, aynı zamanda titizlikle seçilmiş birer nesneler manzumesidir. O, oryantalist bir sanatçı olmasına rağmen, Batılı meslektaşlarının aksine Doğu’yu dışarıdan bir gözle değil, bizzat içeriden, bir Osmanlı aydını olarak resmetmiştir. Bu durum ona sahnelerini yakından gözlemleme ve en ince ayrıntısına kadar doğru yansıtma avantajı sağlamıştır. Resimlerinde sıkça karşılaştığımız; kandiller, rahleler, Kur’an mahfazaları, kitaplar ve çeşitli boyutlardaki şamdanlar, onun medeniyet tasavvurunun sessiz tanıklarıdır. Halılar, işlemeli örtüler ve metal tabaklardaki doku hassasiyeti, izleyiciyi resmin içine çeken bir gerçeklik sunar.

Aynı zamanda silahlar, müzik aletleri, buhurdanlar ve tütsü dumanı gibi öğelerle sahnelerine mistik ve kültürel bir atmosfer kazandırır. Hayvan figürlerine (köpekler ve kuşlar) ve bitki örtüsüne (çiçekler ve vazolar) yer vererek kompozisyonlarını zenginleştirirken; arkeolog kimliğinin bir yansıması olarak lahitleri ve mezar içlerini de tuvaline taşımıştır. Figüratif tercihlerinde ise genellikle kendi aile dairesinden şaşmamış; eşi, çocukları ve yakın çevresi, onun kurgusal dünyasının başrol oyuncuları olmuşlardır. Bu yaklaşım, onun resimlerine hem profesyonel bir vakar hem de mahrem bir samimiyet katmaktadır.

Sonuç 

Netice itibarıyla Osman Hamdi Bey, sadece bir ressam, bir arkeolog yahut bir bürokrat değil; çökmekte olan bir imparatorluğun küllerinden modern bir kültürel kimlik inşa etmeye çalışan çok yönlü bir hezarfendir. Onun liderliğinde hayat bulan Asar-ı Atika Nizamnamesi ve Müze-i Hümâyun, Türk müzeciliğini eser toplama evresinden bilimsel koruma ve sergileme evresine taşımıştır. Bugün İstanbul Arkeoloji Müzeleri’nin koridorlarında yürüyen her araştırmacı, aslında Osman Hamdi Bey’in Batılı metodolojiyi Doğu’nun tarihsel zenginliğiyle nasıl harmanladığının canlı şahididir.

Onun sanat sahasındaki mirası ise sadece tuval üzerindeki fırça darbelerinden ibaret değildir. Sanayi-i Nefise Mektebi’ni kurarak Türk sanatında akademik disiplini başlatması, kendisinden sonra gelecek nesillerin yolunu aydınlatmıştır. Bir ressam olarak oryantalizmi içeriden bir gözle yeniden yorumlaması, Doğu insanını pasif bir obje olmaktan çıkarıp düşünen ve sorgulayan bir özneye dönüştürmüştür. Bu yönüyle Osman Hamdi, Türk entelijansiyası için sadece bir öncü değil, aynı zamanda kültürel bir özgüvenin de temsilcisidir.

Tarihimizin bu müstesna şahsiyetini anlamak, bugün sahip olduğumuz pek çok kurumun ve hukuki düzenlemenin köklerine inmek demektir. 1910 yılında aramızdan ayrılmış olsa da, kurduğu mekteplerden mezun olan sanatçılar ve koruduğu lahitlerle yaşamaya devam etmektedir. Bu makalede ele aldığımız hayatı ve eserleri, onun öğrenilmeyen gerçekleri gün yüzüne çıkarma idealinin ne kadar büyük bir gayretle örüldüğünü ispatlar niteliktedir. Onun bıraktığı meşale, bugün hala Türk kültür ve sanat hayatının en karanlık köşelerini aydınlatmaya devam etmektedir.

Bazı Eserleri:
Kaplumbağa Terbiyecisi
Silah Taciri
Mihrap
Arzuhalci
Mimozalı Kadın
Kur’an Okuyan Kız
İki Müzisyen Kız
Şehzade Türbesinde Derviş
Naile Hanım Portresi
Türbe Ziyaretinde İki Genç Kız
Kur’an Okuyan Hoca
Kahve Ocağı
Halı Satıcısı
Ab-ı Hayat Çeşmesi
Feraceli Kadınlar
İlahiyatçı
Okuyan Genç Emir
Pembe Başlıklı Kız
Gebze'den Manzara
Eskihisar'da Feraceli Kadınlar
Cami Kapısında
Yeşil Cami Önü
Rahlede Okuyan Genç
Köpekli Adam
Şatoda Kadın
Sakallı Adam Portresi
Türbe Kapısı Önünde Kadınlar
Haremden
Gezintide Kadınlar
Yaşlı Adam Portresi

-Emir Ali Anter, 2026.

                                                             
1: Şah İsmail Kürt Müydü?

Hayır, Şah İsmail’in Kürt olduğu iddiası tarihsel bağlamdan kopuk ve metodolojik olarak hatalıdır. Bu iddiayı savunanların en büyük dayanağı, Safeviye tarikatının kökenini Firuz Şah Zerrin-Külah’a kadar götüren şecerelerdir. Ancak burada gözden kaçırılan devasa bir zaman ve kültür boşluğu vardır. Firuz Şah’ın 900-1000 yılları arasında yaşadığı (Şeyh Safiyüddin’in 7. kuşaktan dedesi olduğu) kabul edilirse, Şah İsmail ile bu köken arasında 400 yıldan uzun bir süre bulunmaktadır. Tarihsel süreçte ailelerin etnik kimliği sabit bir donuklukta kalmaz; aradan geçen bu dört asırlık sürede hanedan, bölgedeki Türkmen nüfusuyla evlilikler yoluyla kaynaşmış, dil ve kültür bakımından tamamen Türkleşmiştir.
Şah İsmail’in biyolojik mirası incelendiğinde karşımıza son derece kozmopolit bir yapı çıkar. Anne tarafı, Akkoyunlu Hükümdarı Uzun Hasan’ın kızı Alemşah Begüm’e dayanır ki bu, Şah İsmail’i Oğuzların Bayındır boyunun doğal bir mirasçısı yapar. Alemşah Begüm’ün annesi Despina Hatun’un Rum olması ise bu genetik havuzun ne kadar geniş olduğunu gösterir. Dolayısıyla biyolojik düzlemde Kürt, Rum ve Türk genlerinin birleşimi söz konusu olsa da, tarih bilimi şahsiyetleri genetik kodlarıyla değil, aidiyet bilinciyle tanımlar.
Şah İsmail, kendini tereddütsüz bir şekilde Türk olarak tanımlamış ve bu kimliği devletinin temel taşı yapmıştır. Bunun en somut kanıtı, bizzat kaleme aldığı Türkçe Divan’ıdır. Hatayî mahlasıyla yazdığı şiirlerde en duru Azerbaycan Türkçesini kullanan bir hükümdarın, edebiyatını ve ideolojisini bu dil üzerine inşa etmesi tesadüf değildir. Kendi dilini ve ruhunu Türkçe ile ifade eden bir lideri, 400 yıl önceki bir ata üzerinden başka bir etnik kimliğe hapsetmeye çalışmak, yaşayan tarihi görmezden gelmektir.
Son olarak, Şah İsmail’i iktidara taşıyan Kızılbaş ordusunun sosyolojik yapısı bu tartışmaya son noktayı koymaktadır. Ustaclu, Şamlu, Rumlu ve Tekelü gibi Anadolu kökenli saf Türkmen boylarının, kendileriyle aynı dili konuşmayan veya kendilerinden olmayan bir yabancı liderin peşinden gitmesi, o dönemin kabile asabiyeti ve toplumsal yapısı gereği mümkün değildir. Şah İsmail, bu boylarla hem kültürel hem de siyasi bir doku uyuşması içindedir. Özetle; biyolojik kökeni ne kadar çeşitli olursa olsun, Şah İsmail siyasi eylemleri, edebi üretimi ve toplumsal tabanıyla bir Türk hükümdarıdır.
2:İnalcık Akşemseddin’e Şaman Mı Dedi?

Ahmet Şimşirgil’in, Halil İnalcık’ın vefatının ardından gündeme getirdiği bu iddia, bilimsel bir eleştiriden ziyade kelimeler üzerinden yapılan bir algı operasyonudur. Şimşirgil, İnalcık’ın Akşemseddin Hazretleri’ne doğrudan Şaman dediğini ileri sürerek, kitlelerin dini hassasiyetlerini kaşımakta ve büyük bir tarihçiyi itibarsızlaştırmaya çalışmaktadır. Oysa meselenin aslı, İnalcık’ın şahıs üzerine değil, kültürel süreklilik üzerine yaptığı akademik bir tespittir.
İnalcık, Akşemseddin’in tıp ve şifacılık yönünü incelerken; II. Murad’ın haremindeki bir hastanın (kızı veya hanımı) saray hekimleri tarafından iyileştirilemediği bir vakayı anlatır. Akşemseddin’in doğadan topladığı bitkilerle ve uyguladığı özgün metotlarla bu hastayı iyileştirmesini, İnalcık bir sosyokültürel fenomen olarak değerlendirir. Buradaki Şamanizm vurgusu, Akşemseddin’in inancına yönelik bir itham değil; İslamiyet öncesi Türk kültüründeki Kam (Şaman) figürünün şifacılık ve doğa bilgeliği geleneklerinin, Anadolu evliya ve derviş tipolojisinde nasıl form değiştirerek devam ettiğine dair bir analizdir.
Bu durum, tarih biliminde kültürel senkretizm veya geleneğin intikali olarak adlandırılır. İnalcık, Akşemseddin’in İslami kimliğini reddetmez; aksine onun toplumsal karşılığının köklerini Türk tarihindeki kadim bilgi birikimiyle ilişkilendirir. Şimşirgil’in bu derinlikli sosyolojik yorumu evliyaya şaman dedi sığlığına indirgemesi, onun metodolojik olarak ne kadar zayıf bir zeminde durduğunun ve akademik polemikleri nasıl popülist bir zemine çektiğinin açık bir kanıtıdır.
Netice itibarıyla; Halil İnalcık bir tarihçi olarak olguya bakar, Şimşirgil ise bir retorik ustası olarak duyguya hitap eder. İnalcık’ın Akşemseddin yorumu, Türk kültür tarihinin sürekliliğini anlamaya yönelik bilimsel bir katkıyken; Şimşirgil’in bu konudaki çıkışları, bilimsel bir tartışma üretmekten ziyade sadece gürültü koparmaya yöneliktir.

 
3: Abdülhamid Hakkındaki Gereksiz Yüceltmeler
Ahmet Şimşirgil’in tarih anlatısında en çok başvurduğu ve kitleleri konsolide etmek amacıyla kullandığı II. Abdülhamid dönemi, bilimsel bir incelemeden ziyade adeta bir menkıbeler silsilesi olarak sunulmaktadır. Şimşirgil, Abdülhamid’i hatasız, her hamlesi mutlak bir dehanın ürünü olan ve her başarısızlığı sadece dış güçlerin komplosuyla açıklanan bir figür olarak resmeder. Bu yaklaşım, tarih biliminin en temel kuralı olan şahsiyetleri insani özellikleriyle, hatalarıyla ve sevaplarıyla değerlendirme ilkesini açıkça zedelemektedir.
Abdülhamid dönemi, Osmanlı İmparatorluğu’nun en sancılı ve en zor yüzyıllarından biridir. Bu dönemi sadece bir başarı hikayesi olarak yücelterek anlatmak, o dönemin gerçek trajedilerini ve yönetim zafiyetlerini kasten örtbas etmek anlamına gelir. Şimşirgil’in iddia ettiğinin aksine, otuz üç yıllık bu devir sadece eğitim ve bürokrasideki reformlardan ibaret değildir. Tarihsel hakikat, bu reformların yanında stratejik toprak kayıplarını ve donanmanın Haliç’e hapsedilerek işlevsiz bırakılması gerçeğiyle de yüzleşmeyi gerektirir.
Bir hükümdarı sevmek veya ona saygı duymak, onun yaptığı stratejik hataları hikmetinden sual olunmaz birer deha örneği gibi sunmayı meşru kılmaz. Şimşirgil, Abdülhamid’in izlediği denge siyasetini anlatırken bu siyasetin neden olduğu içe kapanmayı ve entelektüel hayat üzerindeki baskıcı sansür mekanizmasını tamamen görmezden gelir. Oysa ki bir tarihçinin görevi, devletin bekası için alınan sert tedbirlerin toplumsal ve kültürel maliyetini de objektif bir şekilde ortaya koymaktır.
Şimşirgil’in kullandığı Ulu Hakan retoriği, Abdülhamid’i tarihsel bir kişilikten çıkarıp modern bir siyasi sembole dönüştürmektedir. Bu durum, tarihsel bir figürün gerçek siyasi mirasının analiz edilmesini engeller. Gerçek tarihçilik, Abdülhamid’in Pan-İslamizm politikasının hangi noktalarda bölge gerçekleriyle örtüştüğünü, hangi noktalarda ise hayali bir beklentiden öteye gidemediğini tartışmayı zorunlu kılar. Ancak Şimşirgil, bu tür bir analize girmek yerine sadece duygusal bir savunma kalkanı inşa eder.
Eserlerinde sergilediği bu aşırı yüceltmeci dil, genç nesillere tarihsel bir perspektif sunmaktan ziyade bir kahramanlık mitosu pazarlamaktan başka bir işe yaramaz. Bu tür bir anlatım, okuyucunun olaylara eleştirel bir gözle bakma yetisini köreltir ve tarihi sadece bir nostalji sığınağına çevirir. Tarih biliminin amacı geçmişi bir övgü ya da yergi sahası olarak kullanmak değil, neden sonuç ilişkisi içerisinde olayları tüm çıplaklığıyla kavramaktır.
Abdülhamid döneminde kaybedilen Kıbrıs, Tunus ve Mısır gibi hayati bölgelerin sorumluluğunu sadece dönemin paşalarına veya dış mihraklara yüklemek, merkeziyetçi bir yönetim anlayışını benimseyen padişahın otoritesini yok saymaktır. Şimşirgil, tüm yetkiyi elinde toplayan bir hükümdarın başarısızlıklardan muaf tutulmasını sağlayarak mantıksal bir çelişki yaratır. Eğer bir lider tüm başarıların tek mimarıysa, o dönemde yaşanan stratejik gerilemelerin de en büyük sorumlusudur.
Ayrıca Şimşirgil’in Abdülhamid’i her şeyi önceden gören ve asla yanılmayan bir yarı tanrı gibi sunması, onun insani yönünü ve o dönemin gerçek bürokratik çatışmalarını gölgelemektedir. Bir devlet adamını kutsallaştırmak, aslında onun gerçekte verdiği zorlu mücadeleyi ve aldığı riskleri basitleştirmektir. Abdülhamid’i efsanelerden arındırıp gerçek bir padişah ve bir insan olarak değerlendirmek, hem ona hem de tarihe olan gerçek saygının bir ifadesidir.
Sonuç olarak, Ahmet Şimşirgil’in bu gereği olmayan yüceltmeleri, metodolojik bir körlüğün ve popülist bir tarih anlayışının tezahürüdür. Tarih bir alkışlama sahası değil, anlama ve ders çıkarma disiplinidir. Abdülhamid dönemini ideolojik bir kalkan olarak kullanmak yerine, o dönemin idari, askeri ve sosyolojik gerçeklerini tarafsız bir şekilde incelemek gerçek bir müverrihin asli görevi olmalıdır. Bu inceleme, duygusal manipülasyonların karşısında bilimsel verinin üstünlüğünü savunmak için bir zorunluluktur.

                                      BİBLİYOGRAFYA

ABBASLI, Mirza. (1976). "Safevîlerin Kökenine Dair". Belleten, Cilt: XL, Sayı: 158, Ankara: TTK Yayınları, ss. 287-329.
AKDAĞ, Mustafa. (1975). Türkiye'nin İktisadi ve İçtimai Tarihi. İstanbul: Cem Yayınevi.
GEORGEON, François. (2006). Sultan Abdülhamid. (Çev. Ali Berktay). İstanbul: Homer Kitabevi.
GÜNDÜZ, Tufan. (2015). Son Kızılbaş Şah İsmail. İstanbul: Yeditepe Yayınevi.
İNALCIK, Halil. (2003). Osmanlı İmparatorluğu: Klasik Çağ (1300-1600). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
İNALCIK, Halil. (2015). Akşemseddin ve İstanbul'un Fethi. İstanbul: İş Bankası Kültür Yayınları.
MACİT, Muhsin. (2015). "Şah İsmail’in Eserleri ve Şairliği Üzerine". Yeni Türkiye (Kafkaslar Özel Sayısı-II), Sayı: 72, Ankara: Yeni Türkiye Stratejik Araştırma Merkezi, ss. 603-610.
MUSALI, Namıg. (2018). "I. Şah İsmail’in İdarî-Askerî ve İctimaî-İktisadî Politikaları Üzerine Bazı Notlar ve Değerlendirmeler". Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi, Cilt: V, Sayı: 14, ss. 1-46.
ORTAYLI, İlber. (1983). İmparatorluğun En Uzun Yüzyılı. İstanbul: Hil Yayınları.
ÖZDEMİR, Ali Rıza. (2021). "Şeyh Safiyyüddin-Erdebilî’nin Etnik Kökeni ve İnancı Hakkında Bazı Değerlendirmeler". Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, Sayı: 100, ss. 235-252.
SÜMER, Faruk. (1976). Safevi Devletinin Kuruluşu ve Gelişmesinde Anadolu Türklerinin Rolü. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
TUYSUZ, Ş. Cem & YILMAZ, Şahin. (2019). "Safevi Devleti Kurulmadan Önce Erdebil Dergâhı Şeyhlerinin Siyasi Faaliyetleri (Şeyhlikten Şahlığa)". Tarih ve Gelecek Dergisi, Cilt: V, Sayı: 3, ss. 724-753.

 İsmail Gaspıralı, mahallî bir müslüman mektebinde başladığı öğrenimini Akmescid Erkek Gimnazyumu’nda sürdürdü. Buradan da mezun olduktan sonra, ilk olarak Voronej’deki bir askeri okula, daha sonra ise Moskova Harp Okulu’na girdi. Moskova’daki tahsil yıllarında Rus aydınlarını ve fikir hayatını yakından tanıdı. Her ne kadar tanıştığı Rus aydınlarına saygı duysa da, okuldaki Panslavist hava onu rahatsız etti ve Rus İmparatorluğu’nun içindeki Türkleri uyandırmayı düşüncesi oluşmaya başladı. 

İsmail Gaspıralı Odesa’da yakalanarak askerî öğrencilik hayatı sona erdikten sonra 1868’de Bahçesaray’a dönerek Zincirli Medrese’de Rusça muallimi oldu, 1872’de Paris’e gidip Turgenyev’in asistanlığını yaptı, 1874’te Osmanlı zabiti olma hayaliyle İstanbul’a gitti ancak kabul edilmeyince Kırım’a döndü; 1878’de Bahçesaray belediye başkan yardımcısı, ertesi yıl belediye başkanı oldu ve 1881’de Russkoe Musulmanstvo adlı yazı dizisini yayımladı; 1883’te Bahçesaray’da çıkardığı Tercüman gazetesi kısa sürede Rusya’daki Müslüman Türklerin ortak sesi haline geldi; 1884’te açtığı mektepte “usûl-i savtiyye” ile kırk günde okuma yazma öğreterek başlattığı eğitim reformu “usûl-i cedîd” adıyla hızla yayıldı ve 1914’e gelindiğinde yaklaşık 5000 mektebe ulaştı, ayrıca 1893’te ilk kız mektebini açtırarak kadın eğitimi konusunda da öncülük yaptı; 1905’teki serbestlik ortamında Müslümanları teşkilatlandırarak kurultaylara başkanlık etti ve 1906’da kurulan İttifâk-ı Müslimîn partisinin programı büyük ölçüde onun fikirlerine dayandı; hem Tercüman gazetesi hem de usûl-i cedîd mektepleriyle Rusya’daki Müslüman Türklerin millî uyanışında öncü olan Gaspıralı, Türkçülük ve İslâmcılık hareketlerinin gelişiminde belirleyici bir rol oynadı.

Dilde Fikirde İşte Birlik Üzerine

İsmail Gaspıralı’nın bu cümlesi, dünya üzerindeki tüm Türklerin tek bir parça, tek bir vücut haline gelmesi isteğini ifade etmektedir. O, Türkler’e farklı farklı adlar verilmesinin (örn. Altay, Azeri, Başkurt, Özbek, Kırgız, Tatar, Karakalpak, Gagavuz, Türkmen vs.) Türk milletini çökertmeye yönelik planların ilk aşaması olduğunu, ardından Türklerin adım adım yok edileceğini daha genç yaşta iken anlamıştı. Daha Tercüman Gazetesi’ni çıkarmadan önce çıkardığı Tonguç’ta, bütün Türklerin ortak bir Türkçe konuşması meselesini gündeme getirerek tüm Türkler tarafından anlaşılabilecek bir Türkçe kullanmıştır.  İsmail Gaspıralı, Tonguç’un mukaddimesinde, (giriş) bu hususta şunları söyler:

“Milletimizin eseri olan lisanımız, edebî olarak işlenmemiş ise de, eğitime ve kaidelere uyabilecek bir dildir. Gayet nâzik Tatar türkülerinden, Nogay cönklerinden, Kırgız ve Türkmen cırlarından anlaşılır ki, eğer dilimiz usta bulup, kelime alınıp işlenirse, şimdikine göre çok daha fazla parlak ve kullanışlı olur.”

“Yirmibeş seneden beri dediğim, yazdığım, çalıştığım budur. Çare açmak, yol açmak, başka bir şey değildir. Çünkü, kavi, necip, ömürlü, sabırlı ve cesaretli olan Türk milletinin perakende düşüp, Sedd-i Çin’den Akdeniz’e kadar yayıldığı hâlde, nüfuzsuz, sessiz kaldığı lisansızlığından, yani lisân-ı umumî (ortak dil)ye sahip olmadığından ileri gelmiştir. Bu inanışla ömrettim (yaşadım), bu inanışla mezara gireceğim. (Ahmet Bican Ercilasun, “İsmail Gaspıralı’nın Fikirleri”, Türk Dünyası Üzerine İncelemeler, Akçağ Yay., Ankara 1992, s. 358.)

Nitekim, Ziya Gökalp onun ve onun çıkardığı Tercüman Gazetesi için şu tabiri kullanmıştır: “Bunlardan ikincisi İsmail Gasprinskiy idir ki -ilki Mirza Fethali Ahundof’tur, Gökalp burada Rusya’daki iki büyük Türkçü’den bahseder.-  Türkçülükteki şiarı (yolu) “Dilde Fikirde İşte Birlik” idi. Tercüman Gazetesi’ni Şimal (Kuzey) Türkleri anladığı kadar Şark (Doğu) ve Garp (Batı) Türkleri de anlardı.” (Ziya Gökalp, Türkçülüğün Esasları, 4. Baskı, Ataç Yayınları, sayfa 19.)

İsmail Gaspıralı için "Dilde Birlik" muazzam bir binanın temeliydi; ancak bu binanın ruhu ve çatısı "Fikirde Birlik" ilkesiyle yükselecekti. Gaspıralı, Türk dünyasının sadece aynı kelimelerle konuşmasını değil, aynı meselelere kafa yormasını ve aynı hedeflere kilitlenmesini istiyordur. Ona göre fikirde birlik; Kaşgar’daki bir Türk’ün derdiyle Kırım’daki bir Türk’ün sancısının bir olması, ortak bir istikbal hayalinin kurulmasıdır. Bu, Türk dünyasının tarihsel uykusundan uyanıp, modern dünyaya karşı ortak bir zihinsel savunma hattı kurması anlamına geliyordu.

Gaspıralı bu aşamada, Türklerin içine düştüğü o ağır ataleti ve köhneleşmiş düşünce kalıplarını kırmak için "tecdid" (yenilenme) fikrini ortaya atmıştır. Fikirde birliğin temeli, boyculuk ve aşiretçilik gibi mikro kimliklerin ötesine geçerek "ortak bir Türk üst kimliği" bilincine ulaşmaktır. Gaspıralı’ya göre, parçalanmışlık sadece siyasi bir zayıflık değil, aynı zamanda zihinsel bir esarettir. Bu esaretten kurtulmanın yolu ise İslam’ın özü ile modern bilimi barıştıran, "eskiye sadakat, yeniliğe açıklık" formülüyle harmanlanmış bir aydınlanmadır.

Tercüman gazetesindeki makalelerinde Gaspıralı, adeta bir fikir cerrahı gibi çalışarak Türk aydınlarına geniş bir vizyon aşılamıştır. Japonya’nın modernleşme başarısından Avrupa’daki sanayi devrimine kadar pek çok konuyu işleyerek, Türk dünyasının neden geri kaldığını ve nasıl yükselmesi gerektiğini anlatmıştır. Onun fikirde birlik anlayışı, sadece romantik bir hayal değil; rasyonel, eğitim odaklı ve ilerlemeci bir ideolojidir. Bu zihinsel devrim, Ziya Gökalp’in daha sonra sistemleştireceği "Türkleşmek, İslamlaşmak, Muasırlaşmak" sacayağının da ilk ve en saf halini oluşturur.

Bu fikirsel uyanışın en büyük meyvesi, birbirinden binlerce kilometre uzaktaki Türk delegelerin 1905’ten itibaren tek bir masa etrafında toplanabilmiş olmasıdır. Fikirde birlik sağlandığında; artık herkes aynı hürriyet hayalini kuruyor, aynı eğitim modelini (Usûl-i Cedîd) savunuyor ve Rusya içindeki Türk varlığını korumak için ortak bir duruş sergiliyordu. Gaspıralı’nın bu hamlesi, Türk dünyasını etnik parçalara bölmeye çalışan politikalara karşı verilmiş en büyük stratejik cevaptır. Fikirde birlik, Türk milletinin bin yıl sonra yeniden aynı "Kızıl Elma"ya bakmasını sağlamıştır.

İsmail Gaspıralı’nın idealler silsilesinde "Dilde Birlik" başlangıç, "Fikirde Birlik" ruh ise, "İşte Birlik" bu yapının vücut bulmuş halidir. Gaspıralı, sadece teorik tartışmalarla bir milletin kurtulamayacağını çok iyi biliyordu. Ona göre Türk dünyası; ticarette, ekonomide, sosyal yardımlaşmada ve siyasi eylemde tek bir vücut gibi hareket etmeliydi. "İşte Birlik", Kırım’daki bir tüccarın Türkistan’daki bir pamuk üreticisiyle ortaklık kurması, Kazan’daki bir zenginin Balkanlar’daki bir okulun inşasına yardım etmesi ve Türklerin birbirinin ürettiği malı, fikri ve emeği öncelikle tercih etmesi demekti.

Bu ilkenin sahadaki en büyük örneği, Gaspıralı’nın bizzat yürüttüğü hayır cemiyetleri ve eğitim fonlarıdır. Gaspıralı, "İşte Birlik" anlayışıyla zengin Türk iş adamlarını (özellikle Bakü petrollerinin sahiplerini ve Kazanlı tüccarları) eğitim seferberliğine dahil etmiştir. Onun vizyonu sayesinde, Türk dünyasının bir ucunda toplanan yardımlar, diğer ucundaki bir yetimhanenin veya gazetenin finansmanı olmuştur. Bu durum, Türk dünyasında ilk kez modern anlamda bir "milli sermaye" ve "kurumsal dayanışma" bilincinin doğmasını sağlamıştır. Gaspıralı için gerçek birlik, bir Türk’ün başarısının tüm Türklerin hanesine yazıldığı somut bir ortaklık rejimidir.

Siyasi alanda "İşte Birlik", Türklerin Rusya Duması'nda (Meclis) tek bir grup olarak hareket etmesiyle tezahür etmiştir. 1905 devrimi sonrasında Gaspıralı'nın önderliğinde kurulan "İttifâk-ı Müslimîn", farklı bölgelerden gelen Türk milletvekillerinin ortak bir program etrafında birleşmesini sağlamıştır. Bu, Türk tarihinin modern dönemdeki ilk büyük siyasi "iş birliği" hamlesidir. Artık talepler kişisel veya bölgesel değil; milli ve ortak bir iradenin sonucu olarak dile getirilmektedir. Gaspıralı, "İş" kategorisine siyaseti de dahil ederek, eylemsiz bir fikrin ölü doğacağını tüm dünyaya kanıtlamıştır.

Sonuç olarak "Dilde, Fikirde, İşte Birlik" formülü, İsmail Gaspıralı’nın parçalanmış bir millete sunduğu toplam kurtuluş reçetesidir. Bu üçleme tamamlandığında, Türk dünyası sadece bir "kültürel topluluk" olmaktan çıkıp, küresel ölçekte söz sahibi bir "güç odağı" haline gelmiştir. Bugünün Türk Devletleri Teşkilatı gibi yapılar, aslında Gaspıralı’nın yüzyıl önce temelini attığı bu "İşte Birlik" vizyonunun modern meyveleridir. Gaspıralı’nın Bahçesaray’da yaktığı o küçük meşale, eyleme döküldüğü her noktada bir güneş gibi parlamış ve Türk dünyasının karanlık talihini aydınlatmıştır.

 Gaspıralı'nın temsilini gösteren bir resim.

                BİBLİYOGRAFYA

·        Ablayev, E. (1991). İsmail Gasprinskiy-gumanist, prosvetitel, pedagog. Taşkent.

·        Akbayar, N. “Gaspıralı İsmail Bey”, TDEA, III, 288-289.

·        Burbiel, G. (1950). Die Sprache Isma’il Bey Gaspyralys (Doktora tezi). Universität Hamburg.

·        Caferoğlu, A. (1964). İsmail Gaspıralı: Ölümünün 50. Yıldönümü Münasebetiyle Bir Etüd. İstanbul.

·        Çervonnaya, S. M. (1992). “İdeya natsionalnogo soglasiya v soçineniyah İsmaila Gasprinskogo”, Oteçestvennaya İstoriya, sy. 2, Moskova, s. 24-42.

·        Devlet, N. (1988). İsmail Bey (Gaspıralı). Ankara.

·        Ercilasun, A. B. (1992). "İsmail Gaspıralı’nın Fikirleri”, Türk Dünyası Üzerine İncelemeler. Ankara: Akçağ Yayınları, s. 358.

·        Fisher, A. W. (1988). “Ismail Gaspirali, Model Leader for Asia”, Tatars of the Crimea (ed. E. Allworth), Durham, s. 11-26.

·        Gafarov, S. (1989-1991). “İsmail Bey Gasprinskiy. Ayatı ve Faaliyeti”, Yıldız Dergisi, Taşkent.

·        Gankeviç, V. Y. (1994). İsmail Gasprinskiy (1851-1914). Sbornik dokumentov i materialov. Herson.

·        Gökalp, Z. Türkçülüğün Esasları (4. Baskı). İstanbul: Ataç Yayınları, s. 19.

·        Kasımov, B. (1992). İsmailbek Gaspralı. Taşkent.

·        Kırımlı, H. (1990). National Movements and National Identity among the Crimean Tatars: 1905-1916 (Doktora tezi). University of Wisconsin-Madison.

·        Kırımer, C. S. (1934). Gaspıralı İsmail Bey. İstanbul.

·        Klimoviç, L. İ. (1987). “Maarif Hizmetinde”, Yıldız, sy. 6, Taşkent, s. 75-86.

·        Kramer, M. (1986). Islam Assembled. The Advent of the Muslim Congresses. New York.

·        Kuttner, T. (1974). “Russian Jadidism and the Islamic World. Ismail Gasprinskii in Kahire-1908”, Cahiers du monde russe et soviétique, XVI/3-4, Paris, s. 383-424.

·        Lazzerini, E. J. (1973). Ismail Bey Gasprinskii and Muslim Modernism in Russia, 1878-1914 (Doktora tezi). University of Washington.

·        Lazzerini, E. J. (1975). “Gadidism at the Turn of the Twentieth Century: A View from Within”, Cahiers du monde russe et soviétique, XVI/2, Paris, s. 245-277.

·        Lazzerini, E. J. (1984). “From Bakhchisarai to Bukhara in 1893: Ismail Bey Gasprinskii’s Journey to Central Asia”, CAS, III/4, s. 77-89.

·        Lazzerini, E. J. (1988). “Ismail Bey Gasprinskii (Gaspirali): the Discourse of Modernism and the Russians”, Tatars of the Crimea (ed. E. Allworth), Durham, s. 149-169.

·        Lazzerini, E. J. (1995). “Gasprinskii, Ismail Bey”, The Oxford Encyclopedia of The Modern Islamic World, New York, II, 52-53.

·        Mende, G. V. (1934). “Ismail Bey Gasprinski zur nationalen Bewegung der Russlandtürken”, Osteuropa, X, Berlin, s. 39-44.

·        Saray, M. (1987). Türk Dünyasında Eğitim Reformu ve Gaspıralı İsmail Bey (1851-1914). Ankara.

·        Saray, M. (1993). Gaspıralı İsmail Bey’den Atatürk’e Türk Dünyasında Dil ve Kültür Birliği. İstanbul.

·        Togan, Z. V. “Gaspralı (Gasprinski) Ismāʿīl”, EI2 (İng.), II, 979-980.

·        Toker, M. "İsmail Gaspıralı ve 'Dilde Birlik' Fikri Üzerine". İstanbul [1918].