Uygarlığın “beyaz” ırktan gelen ya da kafa yapısı “brakisefal” olan topluluklara özgü olduğu iddialarının yaygınlaştığı ve Türklerin “barbar” diye aşağılanmak istendiği bir dönemde, Türk kavminin üstün sayılan Âriler’den hiç de eksik bir yönü bulunmadığını kanıtlama çabaları, Arthur de Gobineau’nun eserinin yayımlanmasından kısa bir süre sonra Mustafa Celâlettin ve Ali Suavi ile başlamıştı. Yukarıda da değindiğimiz gibi Mustafa Celâlettin, 1870’te çıkan “Les Turcs anciens el modemes” adlı kitabında Türklerle Ariani kavimler arasındaki yakınlık üzerinde durmuştu. Ali Suavi ise Muhbir ve Ulûm gazetelerinde, Türklerin yalnızca asker bir kavim olmayıp dünya uygarlığına hizmet eden bir ırk olduğunu ve tarihteki kimi kavimlerin Türk aslından geldiklerini öne süren yazılar yazmıştı.

Mustafa Kemal kuşağı, Mustafa Celâlettin’in görüşlerinden kuşkusuz ki habersiz değildi. Ne var ki 1930’lara gelindiğinde, ırkçılık ve “üstün ırk” kavramları, kimi devletlerin ya da devlet başkanlarının izledikleri bir siyasaya da dönüşünce, Türklerin uygarlık yeteneğinden yoksun bir kavim olmadığını meydana çıkarmak, ırkçı görüşlerin yanlışlığını göstermekten çok, Türk ulusuna özgüven ve moral gücü sağlama yönünden zorunlu hale gelmişti. İşte Atatürk’ün, devrimci atılımları sürdürürken antropolojik ölçümlere de eğilmesi, bir siyasaya katılma ya da bir modayı izlemekten çok, Türkler hakkındaki ön yargılara ve suçlamalara, aynı yöntemle yanıt verme amacına yönelikti.

1930’lu yıllarda Atatürk’ün tarih araştırmalarına destek olmak amacıyla Türklerin antropolojik yapılarıyla ilgili bazı çalışmalar yaptırttığı ve 1932’de toplanan ilk Türk Tarih Kongresinde ırk sorununun, üzerinde durulan ana konulardan biri olduğu bilinmektedir. Gerçekten de söz konusu kongrede ırkçılık kuramları ve Türklerin antropolojik yapılarına ilişkin olarak Doktor Reşit Galip, Şevket Aziz Kansu ve Sadri Maksudi Arsal’ın bildirileri tartışılmıştı. Yusuf Akçura ise tarih yöntemi hakkındaki bildirisinin sonunda, ırkçı görüşlere ve Gobineau’nun Ârileri üstün sayan düşüncelerine değinerek, tartışmalardan çıkan sonucu şöyle özetlemişti:

“Bir haftadan beri huzurunuzda söz söyleyen arkadaşlarımız ispat ettiler ki, Avrupalıların hükmetmek amacını gözeterek ortaya attıkları ırk kuramının bilimsel bir kıymeti yoktur… Biz, bütün dünyada yaşayan insanları, Avrupalılar gibi ve onlar derecesinde hukuka sahip adam evlatları sayıyoruz.” (Birinci Türk Tarih Kongresi, Konferanslar-Münakaşalar, T.C.Maarif Vekâleti, s. 607)

Atatürk’ün bu konuda, üstün ırk kuramının esas kaynağı olan Gobineau’nun “Essai sur l’intgalitt des races humaines” adlı ünlü yapıtından başlayarak, Alfred Cort Haddon’un “Les races humaines”ine ve Eugéne Pittard’ın “Les races et l’histoire”ma gelinceye kadar birçok eseri okuduğu ve değerlendirdiği görülmektedir. Özel kitaplığında söz konusu kitaplara koyduğu işaretlerde dikkati çeken nokta, Atatürk’ün Gobineau’da bile Türkler hakkında verilen bilgiler üzerinde eğilmiş olmasıdır.

Örneğin, etnik ayrılıkları ve etnik grupların karışmalarını sergilemeye çalışan Gobineau, sözü Oğuzlara ve Anadolu Selçuklularına getirerek, Altay Oğuzlarının Finli bir kavim olduklarının sanıldığını, İslâm çağında Türk kabilelerinin değişik adlar altında İran ve Küçük Asya’da yerleşmiş bulunduklarını, Selçukluların büyük ölçüde İslâm gruplarla karıştığını, Selçuklu Devleti sona ererken de Türk ırkının devamını sağlayan yeni “sürgün”ler verdiğini, Osmanlı diye anılan bazı kişilerde sarı ırka benzeyen çizgiler görülmekle birlikte, bunun doğrudan doğruya Fin kökenli olmaya değil de, Slav ya da Tatarlarla evlenmelere dayandığını öne sürmekteydi. (Atatürk’ün özel kitaplığındaki nüsha, Anıtkabir, No. 227, 1, 218-221)

Atatürk’ün bu bilgileri içeren satırlara koyduğu işaretler kuşkusuz ki Gobineau’nun görüşlerine katıldığı anlamına sahip olmayıp, bu iddialar üzerine eğilmek gereği duyduğunu göstermektedir. Çünkü Atatürk, aşağıda belirteceğimiz gibi, ırklar ve uygarlıklar konusunda Pittard’ın görüşlerini kabullenmiştir.

Mustafa Kemal’in bu kitapta kırmızı kalemle işaretlediği bir başka yer, bundan 5.000 yıl önce Turan adıyla tanınan eski yurtlarından çıkan sarı ırktan kavimlerin baskısıyla beyaz kavimlerin yer değiştirmek zorunda kaldıkları yolunda Gobineau’nun yazdıklarıdır (Anıtkabir, No. 227, I, 380 vd). Burada Atatürk için önem taşıyan noktanın, sarı ırkın beyaz ırkı daha batıya itmesi değil, yeryüzünde ilk uygarlıkların doğuşunda, Turandan yani Orta Asya’dan çıkan bir göç dalgasının rol oynamasıdır.

Bunların dışında Atatürk’ün, Gobineau’nun kitabında, M.Ö.II.yüzyılda Çin’in batısında yerleşen beyaz ırktan kavimler arasında Yüeçi ve Ou-soun’larında (Vusun) bulunduğunun (II, 262 vd), büyük çoğunluğu sarı ırktan olan Cengiz’in ordusunda beyazların da görüldüğünü (II, 304 vd) belirten yerleri işaretlemiş olması, Atatürk’ün her yerde Türk ve Türklükle ilgili bilgileri değerlendirmeye çalıştığını göstermektedir.

Atatürk’ün, Cambridge Üniversitesi Etnoloji Profesörü Haddon’un Fransızcaya “Les races humaines et leur repartition Geographique” diye çevrilen kitabında da, özellikle Anadolu’da gelişen kültürler ve bunları yaratan kavimler üzerinde durduğu anlaşılmaktadır. Bunlar arasında, daha Neolitik Çağ’da Anadolu’da doğan uygarlığın brakisefal bir Akdeniz tipinin eseri olduğu, bu uygarlığın Batı Asya’dan Avrupa’ya ve Mısır üzerinden Afrika’ya yayıldığı yolundaki kısım (Katalog No. 2077, Anıtkabir kitapları, 725, s. 187), ya da batıya göç eden Türklerin XI. Yüzyılda Anadolu’ya yerleşmelerinden sonra Türk deyiminin, Küçük Asya ve Avrupa’da salt Türk kökenli bir topluluk değil de, İslâmiyet’i kabullenmiş kavimleri de içeren bir kavram olarak görüldüğü (Katalog No. 2077, Anıtkabir kitapları, 725, s. 186) biçimindeki satırlar, Mustafa Kemal’in ilgisini çeken, dolayısıyla etkilendiği görüşler izlenimini vermektedir.

Haddon’dan başka Atatürk’ün, Paris Antropoloji Okulu Etnoloji Profesörlerinden George Montandon’un, “La race, les races mise au poinl d’tthologie somatique” adlı eserini de incelediği ve Turanien ırk (Race Turanienne) bölümü üzerinde durduğu görülmektedir (Özel kütüphane katalogu, No. 2084, Anıtkabir, No. 716).

Bütün bunlarla birlikte, ırksal özellikler ve onun tarihsel olaylardaki rolü konusunda Atatürk’ün en çok Pittard’ın görüşlerine katıldığı bilinmektedir. Bunda Pittard’ın “ırkçı” bir bilim adamı olmayışı kadar Anadolu Neolitik kültürünü ve Balkanlardaki ve Anadoludaki Türklerin antropolojik özelliklerini araştıran bir uzman oluşunun da elbette ki büyük payı vardır. Nitekim Birinci Türk Tarih Kongesi Kurultayında ırklar ve uygarlıklar konusu üzerinde konuşulanlar en çok Pittard’ın görüşlerine yer vermişlerdi.

Atatürk’te 1937’deki İkinci Türk Tarih Kongesi Kurultayına katılan Pittard’ın “Les races et l’histoire. Introduction ethnologigue â l’histoire” adlı ana eserini çok dikkatle incelemiştir. Pittard’ın ırkları antropolojik bir kavram olarak değil de, Boule’a dayanarak, kan yakınlığı ve milliyet, dil, gelenekler gibi yapay sınıflandırmalara olanak veren doğal ayrılıkların belirlediği bir fiziksel türdeki devamlılık diye tanımlaması, Atatürk’çe benimsenmiş görünmektedir. Atatürk’ün söz konusu kitabın gerek ön sözünde gerekse metninde yer alan bu tanımı işaretleyip yanına dikkat anlamına gelen “d” harfini yazmış olması bunun kanıtıdır (Katalog No. 2088, Anıtkabir kitapları: 729, s. VIII, 4.).

Gobineau, Selçuklular ve Osmanlılar döneminde Türklerin diğer kavimlerle çok büyük ölçüde karıştıklarını öne sürerken, Pittard, Avrasya’nın güzel ırklarından biri olarak nitelendirdiği Türklere, evlenmeler dolayısıyla bir miktar yabancı kanın katılmasını, “büyük bir vazoya birkaç damla” olarak niteliyor ve Türklerin fiziksel tiplerini çizmeye çalışıyordu ki, Atatürk’ün bu bölüme ne denli ilgi duyduğu, sayfa kenarlarını ve satır altlarını sık sık çizmiş olmasından anlaşılmaktadır.

Öte yandan Pittard’da kişisel ilişki kurmuş olduğu Atatürk’ün bu konudaki düşüncelerini ve nelere önem verdiğini büyük bir açıklıkla anlatmaktadır:

“Atatürk’ün Anadolu uygarlığının en uzak kökenlerine ve insan ırkları arasında Türklerin işgal ettikleri yere ilişkin bulguları…

Birçok kez birlikte söz ettiğimiz sorunlar arasında, Neolitik uygarlığın dünyaya getirdiği büyük sosyal değişikliği hatırlatmak isterim… İnsanlık bundan büyüğünü yaşayamaz… Bu efsanevi olaylar Asya’da meydana geldi. Fakat bunun merkez alanının neresi olduğunu henüz bilmiyoruz. En eski Eti kültürü, yeni sosyal durumun başlangıcı hakkında bir imaj -hatta renkli bir imaj- vermektedir. Neolitik Anadolular coğrafya bakımından Avrupa topraklarına en yakın olanlar olduğundan yeni durumu onların yapmış olmaları olasıdır. O zamanın Avrupasının brakisefal nüfusları ancak bahsettiğimiz Asya ülkelerinden gelmiş olabilirler.

Başlıca rollerden birini eski Türkiye’nin oynamış olmasını olanaklı kılan bu genişlikteki bir sorunun Atatürk’ün gözü önünde eşsiz bir parlaklıkla belirmiş olmasını anlıyoruz.” (Eugéne Pittard, Atatürk’ün Hatırasını Tanzim, Belleten, 10 (1939), s. 187 vd.)

Bütün bunlar, Atatürk’ün ırklar ve bunların tarihteki etkinlikleri konusunda ırkçılığı ve üstünlük iddialarına saplanmaksızın, bir yandan Türklerin tarih boyuınca uygarlık alanındaki yerlerini ortaya çıkartacak, öte yandan da Türkleri küçültücü iddia ve önyargıların yersizliğini kanıtlayacak bir çerçeve içinde kaldığını, Gobineau’dan tepki duyaraktan, Pittard’ın da görüşlerinden yararlanarak etkilendiğini göstermektedir.

Meşrutiyeti ikinci kez ilan ettikleri halde Türkler “Osmanlıcılık” fikrine yapışıp kalmışlardır. Kimseyi tatmin etmeyen Osmanlıcılık milli bir ideal olacak güçte ve nitelikte değildi. Osmanlılar “hâkimiyet-i siyasiye” yoluyla kendilerine bağlı sandıkları milletleri çoktan kaybetmişlerdi. Ama yine de ısrarla bu ilkeye bağlıydılar. Kapitülasyonların yanında bu da ayrı bir baskı sistemi kuruyordu.

Bu bağ Balkan Harbi’yle koptu. İttihat ve Terakki’nin “Türkçülük” akımı bu savaşın dumanları içinde sanki fışkırdı. “Ben varım!” diyemeyen Türkler bu sözleri Balkan Harbi sonunda söyleyebildiler ve milletleşme platformuna erişebildiler. Milliyetçilik akımı artık bir iç dinamik niteliği kazanmıştı. Balkan Harbi’nin Türk milliyetçiliğine etkisi Türkçüler tarafından olumlu bir gelişme olarak karşılanmıştır. İttihat ve Terakki ile muhaliflerinin geçiçi de olsa milliyetçi bir uyanış çevresinde birleşme tecrübesi Müdafaâ-i Milliye Cemiyeti’nin kurulmasında görülmüştür. Kısa sürmekle beraber, Balkan Harbi, Gökalp’in deyimiyle, bir milli mefkûre’nin (ulusal ideal) somutlaşma koşullarını hazırlamıştır ve ülkenin Türk aydınlarını adeta oy birliğine yaklaştırmıştır. Çünkü Trablusgarp Savaşı’nın bittiği anda büyük devletlerin de yardımıyla Balkanların Türklere saldırması Ehl-i Salip (Haçlılar) ruhunun 20. Yüzyıl başındaki ortaya çıkışı sayılmıştır. Fakat fikir akımları arasında milliyetçiliği en fazla geliştiren ve iktidar partisinin ideolojisi yapan İttihatçılar olmuştur.

Milliyetçilik İttihatçı anlam ve yorumuyla Türkçülük adını alacaktır ve muhalifleri bu anlayışta Ziya Gökalp’ten ve onun yorumlarından milliyetçiliği ayırmaya çalışacaklardır. Fakat İttihatçı Türkçülük cereyanını bu fikir karışıklıklarından ve kavram kargaşasından Ziya Gökalp Bey kurtarmak isteyecektir. Öteki yorumların tersine Durkheim sosyolojisi’nin uyarlamaları ön plana geçirilecektir ve gelişmelerin hareket noktası olacaktır. Türkçülük’ten başka hiçbir fikir akımında bir “ideolog üstad”ın var olduğu söylenemez.

Aslında, imparatorluk ülkesinde çeşitli milliyetçilik akımları, sürekli çatışma halindeydiler. Bunlar arasında, Türkçülük bütün şimşekleri üzerine çekmiştir ve “Jön Türklerin zoraki Türkleştirme” politikası tüm eleştirilerin hedefi olacaktır.

Osmanlı yönetiminin (İTC) bu milliyetçiliği (Türkçü) görünümü başta Araplar olmak üzere büyük tepki ile karşılanmıştır. Aynı zamanda, İngilizlerce Araplar’ın Türklere karşı kışkırtma aracı olarak kullandığı da açıktır. Balkanların durumu zaten bellidir. 1908’in 23 Temmuz’unun birkaç gün sonrasında Bulgaristan, Bosna-Hersek ayrılmaları, kutlama şenliklerine matem serpintileri getirmiştir.

Osmanlılık’tan hoşnut olmayan Yunan ve Bulgar mebuslar gibi Balkanlı siyaset adamları (Ermeni mebusların da desteğiyle) milli bir muhalefetin ayrılıkçı tutumlarını ülke içinde sürdürmüşlerdir. Parlamentoda Türkçe konuşan Rum mebuslar Atina mitinglerinde Yunanlı oluyorlardı ve örneğin İzmir Mebusu Kaloridi Efendi Atina Üniversitesi’nde tarih dersleri veriyordu. İttihat ve Terakki’nin Türkçülüğü’ne ve Turancılığı’na karşı yerel milliyetçi akımlar da koşut bir yol izlemişlerdi. Milliyetçi akımlar arasında bir çatışma 1908 hareketiyle beraber çıkmıştır. En azından Meşrutiyet’in ilk seçiminde Rumların ve Ermenilerin etnik temsil diyebileceğimiz savları bu durumun kanıtıdır.

Bu çatışma Batılı tarihçilerce yakından izleniyor ve Türkler aleyhinde yorumları ortaya çıkarıyordu. Bu noktada eklenecek bir özelliği göz ardı etmemek gerekir. Parlamento ile parlamento dışı milliyetçilik tutumları aynı nitelikte değildir. Çokuluslu bir parlamentoda milliyetçi eleştiriler ve hücumlar genellikle Türklerden gelmemiştir. Balkanlılar bu konuda şampiyondur. Parlamento dışında ise her türüyle siyasal, ekonamik, sosyal alanda Türk milliyetçiliği yayınların konusu olmuştur. Millî iktisat, milli coğrafya, milli tarih, milli edebiyat, milli müzecilik, milli filmcilik gibi müesseselerin kuruluşları her fırsatta müjdelenmektedir. Bu bakımdan parlamento dışı yayınlar bu akımın gelişmesinde çok daha büyük rol oynamışlardır

Parlamentodaki oluşlarda iki sorunu belirtmek gerekir. İlk olarak 1912’ye değin çoğulcu yapılı bir parlamentoda çatışmalar daha açıktır, daha normal ve çeşitli olarak ileri sürülmüşlerdir. 1912’den sonra 1914’te başlayan üçüncü dönem meclislerinde tek parti rejimi gereği, milliyetçi muhalefetin ortaya çıkması daha değişik olmuştur. İkinci sorun, Milliyetçilik akımının devreye girmesi Âyan’da Mebusan’dan daha erken ortaya çıkmıştır. Mebusan’da ise bu konu Mütarekeyi (1918) beklemek gerekecektir.

“Yorgiyadis Efendi sorunu” heyecansız ve yaşlı Âyan’da, durgun denizde bir fırtına benzerliği göstermiştir (MACZ, D. II, Sİ 2, 17- 18-19-25. İçtimalar, s. 171-301). 28 Haziran 1914 günü ilk kez Aydın Millî Bankası’nın kuruluşuna ilişkin bir tasarı Âyan’ın gündeminde yer almıştır (Aydın Millî Bankası hisse senetlerinin 25.000 liralığının Ziraat Bankası’nca satın alınmasına dair Maliye encümeni mazbatası okunmuştur). İlk anda sorun önemsenmez. Fakat kendi deyimiyle “elli yıla yakın Osmanlı Devleti’nin hizmetinde çalışmış olan” Yorgiyadis Efendi sorunu bu kadar basit bulmaz, önce hukuki bakımdan eleştiriye geçer:

Bir kez ortada somut bir olay yoktur. Aydın Millî Bankası henüz kuruluş halindedir. Ziraatte çalışan insanların parasıyla kurulmuş, bir devlet kurumu olmayan Ziraat Bankası’nın parası ortada görülmeyen bir kurum için sarf edilemez. Bu, görülmemiş bir şeydir. Böyle bir yasa tasarısının “reddi değil atılması” gerekir. “Bu tür tasarılar kabul edilemez.” Bu sözler üyeleri Yorgiyadis Efendi’ye karşı sert eleştirilere götürmez. Tartışma teknik planda cereyan eder ve çağrılmış bir memurun açıklamaları da dinlenir. İttihatçı üyeler tasarıyı överek onun bir hayır maksadına dayandığını ve Ege halkının başarısı olduğunu savunurlar. Onlar bunun hayırlı ve milli bir eser olduğunu ileri sürerler ve de yardım yapılmadığı takdirde bankanın kurulamayacağını sözlerine eklerler. Aslında banka kurucularının hemen tümü İttihat ve Terakki’ye kayıtlı kişilerdir ve içlerinde muhalif partilerin mensupları yoktur ve hiçbir gayri-müslim ismine de rastlanmaz (Gündüz Ökçün, 1909-1930 Yılları Arasında Anonim Şirket Olarak Kurulan Bankalar, s. 421; Zafer Toprak, Türkiye’de Milli İktisat, s. 159).

Yorgiyadis Efendi yeniden devreye girerek iddialarını kesinleştirir. Ona göre ortada halkın güvenini kazanmış bir kurum yoktur. Bu müessese gerçek bir banka değildi. Kurulmamıştı, kurulamazdı. Hükûmet başka bir kanun tasarısı önererek bunun kurulmasını isteyebilirdi. Bu tartışmalar sonunda tasarı Âyan’da kabul edilmiştir. 

Ertesi celsede (30 Haziran 1914) fırtına ve tartışmalar gazetelerin olaya el koymalarıyla başlamıştır. Bu olaydan önce de Donanma Cemiyeti’’ne bırakılan bir maaş hakkındaki kanun tasarısına da muhalefet etmiş olan Yorgiyadis Efendi basında bir Yunan milliyetçisi olarak kamuoyuna tanıtılmıştı. Yunus Nadi Bey başta olmak üzere gazeteler olayı Yorgiyadis Efendi’yi çok ağır şekilde suçlayarak yansıtmışlardır. Yunus Nadi Bey’in “Hezeyan Hezeyan üstüne” başlıklı başyazısında: “… Yorgiyadis Efendi’nin olamaz olmayacaktır hükümleri ile bu türlü milli müesseselerin olmaması arzularını izhar etmekten başka bir şey yapamadığı meydanda değil midir?” (Tavir-i Efkâr, 15 Temmuz 1941). Bu yazı Osmanlı İmparatorluğu’nda yeni ve tamamen milliyetçi olarak gelişen bir akımın simgesiydi ve bu akım hızla iktisadilik kazanmaktaydı.

Celse açılınca Reis Rıfat Bey sorunu yinelemiş ve Âyan Meclisi için onur meselesi saymıştır. Yorgiyadis Efendi’nin bu sözleri karşısında dahili nizamname gereğince harekete geçilmesi kararlaştırılmıştır. Fakat Yorgiyadis Efendi bu birleşimde bulunmamıştır. Gazi Ahmet Muhtar Paşa’nın ısrarla üzerinde durduğu öneriyle, Yorgiyadis Efendi’nin savunmasına ve kendisine haber verilmesine karar verilmiştir. Üçüncü celsede  (1 Temmuz 1914) rüzgarlar daha şiddetle esmiştir. Yorgiyadis Efendi’den savunmasını yapması istenilmiştir. O da sözlerini yinelemiş ve bu sözlerin özür dileme olarak kabul edilip edilmemesini Meclis’e bırakmıştır. Bunun üzerine reis bunun hakaret olduğunu oya koymuş ve dahili nizamname gereğince umumi heyetin kararıyla Yorgiyadis Efendi’ye takbih ve ihraç cezası (Kınama ve Meclis’ten çıkarma) verilmiştir. Bundan sonra söz istemesine rağmen bu isteği reddedilmiş ve reisin sert bir şekilde “Dışarı çıkınız!” sözüyle dışarıya çıkarılmıştır.

Son perde yirmi beşinci içtimada inmiştir (8 Temmuz 1914). Yorgiyadis Efendi ancak ikinci celsede söz alabilmiş ve içini dökme fırsatını bulmuştur. Açıklamalarında imzasız tehdit mektupları aldığını, basında hakaret dolu yazılar yayınlandığını ve hele “Sizin burada işiniz yoktur. Burası Türkiye’dir, Yunanistan’a gidiniz” gibi ibareler bulunan bu yayınların kendisini çok müteessir ettiğini fakat bunlardan korkmadığını da söylemiştir. Gönderilen mektuba imzasız olması nedeniyle önem verilmemiş ve bu konuda Meclis’çe hiçbir işlem yapılmamıştır.

Fakat mektupta Rum milletine hakaret iddiası üzerine, bu sefer de Mavrokordato Efendi Rumlar aleyhine bir cereyandan söz etmiş, Aristidi Paşa’da bu gibi cereyanlar yaratılmasının doğru olmadığını söylemiştir. Böylece son perde inmeden Yorgiyadis Efendi sorununda, milliyetçilik cereyanlarının en ağır başlılar meclisinde nasıl saptandığı ortaya çıkmıştır. Âyan’ın 1915 ikinci dönemi açılırken reis bazı üyelerin, bu arada Yorgiyadis Efendi’nin de ölümü bildirilecektir. Milliyetçilik akımının gelişme süreci içinde “Yorgiyadis Efendi olayı” bir buzdağının deniz üzerinde görünen kısmı gibi dikkati çekmektedir.

Balkan Harbi döneminin koşulları içinde milliyetçiliğin ideolojik işlevi özellikle İttihatçılar tarafından bir imparatorluğu yıkılmaktan kurtaracak kadar güçlü ve etkin bir tedbir olarak görülmüştür. Burada Ziya Gökalp Bey’in önerdiği model ile karşılaşılacaktır. Merkez-i Umumi’den topluma doğru baktığı zaman içinden çıkılmaz bir kargaşayı nasıl birleştirici bir inanç sistemi ile kurtarabileceğini araştırması onun fikir planından eylem planına doğru itecektir. O da buna hazırdır.

İlk önerisi, imparatorluğun içindeki Türklerden başka toplumları millet yapan ne varsa onları Türklere de kazandırmak olacaktır. Hüzünlü tablosuyla “Osmanlı ülkesinde şuursuz bir hayat geçiren Türkleri” kurtarmak yolunda hareket noktası budur. Bu andan itibaren İttihatçı yöntemi Ziya Gökalp Bey “Türkleştirecektir”. Birinci dönemde Osmanlı Türkleri kalkındırılacaktır. İkinci dönemde yitirilen Rumeli’den ve yitirilecek Arap vilayetlerinden sonra “irredenta” politikasıyla Anadolu’nun kuzeyi ve doğusundan itibaren gidilebilecek her yere, Hazar ötelerine kadar Türkçülük fikrinin sonuçlarına varılacaktır. Turan böyle doğacaktır.

İttihatçı anlamıyla Türkleşmek, içinde bulunulan yüzyılın tabiatından doğmaktır. Kısaca millet tabii ve gerçek bir olgudur. Bunun için de şuursuz bir kalabalık hayatını milli bir şuura sahip kılmak ve Türklerin millet halinde birleşmelerini ve yaşamalarını gerçekleştirmek gereklidir. Bu noktada İttihat ve Terakki kadar Ziya Gökalp Bey’de şanslıdır. Çünkü imparatorluğun son perdesinin oynandığı bir dönemde yeni bir aydınlar grubu ünlü ideoloğun çevresinde toplanmışlardır. Yeni fikirler yazılmaktadır. Türk Yurdu, Yeni Mecmua ve İslâm Mecmuası gibi reformcu dergiler yeni tezler üretmekte ve gelişen yeni ideolojiyi disipline etmektedirler. Türk Ocakları arayış içindeki insanlarla yakın diyalog kurmaktadır. Türkçülük de artık Osmanlı İmparatorluğu’nda düşünülmektedir.

Gökalpçi düşünceler gittikçe berraklaşmaktadır. Türkler milli bir hayat kurmak hakkına sahiptirler. Aydınlar belki unutmuşlardır, belki de ruhsuz bir taklit peşindedirler. Ama halk yüzyıllar boyu bir hars (kültür) deposu olarak hâlâ canlıdır, “Deha halktadır”. Balkan Harbi’nin felaketli tabloları içinde, Birinci Dünya Savaşı’nın karanlık bulutları arasında, bu fikirler insanları ayakta tutabilme gücünü yaratmaktadır. Fikirler birbiri ardına doğup taşmaktadır. Halk uyanmıştır. “Milli mefkûre (ideal), milli şuur (bilinç), milli bilinç” kavramları birer kutsal ilke olmuştur. Ziya Gökalpçiler bu ilkelere ideolojik bir atılım ve kendi kendini keşfetme duygusu vermişlerdir. Bunları kutsallaştırmaktan öte bir yaşanan kurallar niteliğine dönüştürmek gerekir. Bu da Tanzimat kafası’ndan kopmak demektir. Dincilerin baskısından kurtulmak, yabancı karşısında aşağılık duygusuna kapılmamak demektir ve kendi kendini yaratmak demektir. Aldatıcı Tanzimat nikabını (örtüsünü) kaldırınca, milli mefkûrenin de yokluğu görülmüştür.

Türkler milliyetlerinin bilincindedirler, Türk milleti’ni kurtarmaktadırlar ve “köklü mazide olan ati”ye doğru yürüyerek yitirdikleri kültürlerini ve dillerini aramaktadırlar. “Lisan ve harsi müesseseler milli mefkûreyi besleyecek menkıbeleri ve hamle kuvvetlerini tarihlerinde ve mazilerinde bulacaklardır. Bu arayış da Türkçüleri İslâmiyet’ten daha evvele, İslâmiyetten önceki Türklüğe götürebilir.” (Tarık Zafer Tunaya, Türkiye’de Siyasal Partiler, s. 112)

Kaynak&Alıntı: Tarık Zafer Tunaya, Türkiye’de Siyasal Partiler III: İttihat ve Terakki Bir Çağın, Bir Kuşağın, Bir Partinin Tarihi, 1. Baskı Eylül 2024, s. 300-306.

“Bu devrim, İngiltere, Fransa ve Rusya’daki ihtilalcilerin yaptıkları devrimler ile kesinlikle kıyaslanamaz. Bu ülkelerin hiçbiri dile ve yazıya dokunmayı aklından bile geçirmemiştir. Ne Cromwel, ne Robespierre ne Lenin ve selefleri (ardaları), yönettikleri halkların, bilimsel felsefesini, kültür yöntemini ve tüm kaderini değiştirmeye kalkışmıştır.” (La Turquie Nouvelle, Puissance d’Occident, Paris, 1954, 35)

Türklerin tarih boyunca kullandıkları bilinen Soğut, Göktürk, Uygur ve Arapçaya dayalı abece değişikliklerinin hepsi de bir devletin yıkılması ya da İslamiyetin kabulü gibi din değişikliği sonunda sağlanmıştı. Eski yazı diye anılan Arap kökenli abece’nin en büyük özelliği ünlü (sesli) harflerin eksikliğidir. 29 harften oluşan bu abecede gerçekte elif denen ve yerine göre “a, e, ı, i” gibi değişik seslerle okunması gereken tek bir ünlü vardır. Elif dışında aslında ünsüz olan “v, y” harfleri de yerine göre ve bazı kurallarla ünlü gibi okunmaktadır. Ünlü eksikliği okumayı çok büyük ölçüde zorlaştırdığından bu zorluğu azaltmak için ünsüz harflerin üstlerine ya da altlarına ünlü sesi verecek hareke denen kimi küçük işaretlerin konulması kabul edilmişti. Ama bu da yazımda birçok karışıklıklar doğurmuştu.

Söz konusu abecenin bir başka özelliği, temelde aynı olup birbirine yakın sesler için ayrı ayrı simgelerin, harflerin kullanılmasıdır. Örneğin, Latin kökenli abecede “h, s, z” sesi verecek birer simge bulunmasına karşın Arap abecesinde bunların her biri için 3 ayrı harf konulmaktaydı. Bundan dolayı sözcüklerde bunlara ilişkin sesin hangi harfle yazılacağının bilinmesi gerekmektedir ki bu da yazımı güçleştirmektedir. Bütün bu özellikleri ya da güçlüklerinden ötürü Osmanlı İmparatorluğu döneminde kullanılan “okur-yazar” deyimi, belli bir bilgi ve kültür birikimi bulunan aydın kişi anlamına gelmekteydi.

Arap kökenli alfabenin okuma-yazmadaki güçlükler dışında Türkçenin ses düzenine de uygun olmadığı yüzyılların çabalarına karşın okuryazar nüfus oranının artmayışından da belli olmuştu. Bu yüzden, 18. Yüzyıl sonlarından başlayarak alfabenin ıslahı (düzeltilmesi) sorunu gündeme gelmişti. Tartışmaların başladığı sırada Arap abecesini düzeltme yerine Latin abecesi’ni almanın daha çıkar yol olduğu öne sürülmüştü. İslam ülkelerinde incelemelerde bulunmuş olan Fransız dilbilimci C. François Volney, l’alphabet Européen appliqué aux langues Asiatique (Avrupa Abecesinin Asya Dillerine Uygulanması) adıyla yayımladığı kitabında, başta Müslümanlar olmak üzere Doğu halklarının Latin abecesini almalarının, onların Batı düzeyine ulaşmaları için gerekli olduğunu savunmuştu.

Volney’in görüşü değişik biçimlerle de olsa Osmanlı sarayına ve başkentine de yansımıştı. III. Selim’in kız kardeşi Hatice Sultan, saray hizmetindeki ressam mimar Melling’ten Latin harfleriyle yazmayı öğrenmişti. Yeni açılan okullar için Fransızcadan kitaplar çeviren Darülfünun (Üniversite) Müdürü Tahsin Hoca, bir çözüm olarak harflerin Latincede olduğu gibi soldan sağa doğru yazılmasını önermişti. O yıllarda İstanbul’da bulunan Azerbaycanlı düşünür Fethali ise “harflerin ıslahı”nı öngören bir tasarı sunmuştu. Bu tasarı o dönemde kurulmuş olan Cemiyet-i İlmiye-i Osmaniye’de (Osmanlı Bilim Derneği) görüşülmüştü. Fakat uygulamaya konulması, eski İslami yapıtların unutulmasına yol açacağı kuşkusuyla sakıncalı bulunmuştu. Tiflis’e dönen Fethali, bir süre sonra Arap harfleri yerine Volney gibi Latin abecesi’nin alınmasını yeni bir rapor hazırlayarak Sadrazam Ali Paşa’ya göndermişti ama bu rapor da benimsenmemişti.

Öte yandan Cemiyet-i İlmiye’nin kurucusu Münif Paşa, Arap harflerinin devamından yana olmakla birlikte kimi düzeltiler yapılmasını, yazım kurallarının basitleştirilmesini zorunlu görmüştü. Ona göre bu amaçla 2 yöntem uygulanabilirdi: Hareke’lerin sayısı artırılabilirdi ya da harfler ayrı ayrı yazılarak gereken ünlüler de yeniden belirlenebilirdi. Münif Paşa’nın ikinci önerisine huruf-ı munfasıla yöntemi adı verilmişti. Yıllar sonra Enver Paşa, Birinci Dünya Savaşı sürerken yayımladığı bir genelge ile ordudaki yazışmaların böyle yapılmasını istemişti fakat bu girişim yeni bir kargaşa yaratmıştı.

Abece tartışması, Cemiyet-i İlmiye dışında basına da yansımıştı. Bu arada Latin abecesi’nin alınması önerilerinin giderek yoğunluk kazandığı görülmektedir. Ali Suavi, alfabenin düzeltilmesinden yana çıkarken Namık Kemal bunun gerekli olmadığını savunmuştu. Hayreddin imzasıyla Terakki gazetesinde çıkan bir yazıda ise (1869) okuma-yazmadaki güçlüklerin giderilebilmesi için Latin abecesi’nin alınmasının yerinde olacağı söylenmişti. Aynı görüşü paylaşan Celal Nuri’de “cesaretle Latin harflerinin kabul edilmesi”ni istemişti. 1914’te Hürriyet-i Fikriye (Düşünce Özgürlüğü) dergisinde çıkan bir yazı dizisinde de Latin harflerinin kabul edilmesinin gerektiği ayrıntılarıyla anlatılmıştı. İttihat ve Terakki Partisi kurucularından İbrahim Temo bu görüşte olduğundan kendisine “Latinci Temo” lakabı verilmişti. Önceleri Arap yazısının Türkçeye uygun bir hale getirilmesinden, yani bir düzenlemeden yana olan Kılıçzade Hakkı ile Hüseyin Cahit Yalçın’da Latin abecesinin kabulünü istemeye yönelmişlerdi.Öte yandan Mehmet adındaki Tiranlı bir Osmanlı yurttaşı 1910’da Arnavutlukta Latin yazısının kullanılması için Sadrazamlığa başvurmuştu. Ancak Şeyhülislamlığa gönderilen bu öneriye Kur’an’ın Latin harfleriyle yazılamayacağı öne sürülerek karşı çıkılmıştı (Mustafa Canpolat, “Arap Yazılı Türk Alfabesinin Gelişmesi”, Harf Devriminin 50. Yılı, 49-54).

Cumhuriyet dönemine gelindiğinde abece sorunuyla ilgili olarak yurt dışında iki önemli gelişme olmuştu. 1917’de öğrenim için Almanya’ya gönderilen Türk gençleri orada Türk Öğrenci Dernekleri Birliği adıyla bir örgüt kurmuşlardı. Başlarında Bekir Sıtkı Oransay’ın bulunduğu söz konusu gençler 1924’te Latin kökenli bir abece geliştirmişlerdi. 5’i ünlü olmak üzere 20 harften oluşan bu abeceyi tanıtmak için de Berlin’de Yeni Yazı adında bir derginin yayınına başlamışlardı. İkinci gelişme de Sovyetler Birliği’ne katılan Azerbaycan’da yaşanmıştı. 1926’da Bakü’de toplanan Birinci Türkoloji Kongresi’nde bütün Rusya Türkleri için Latince kökenli bir alfabenin kabul edilmesi öngörülmüştü.

Bu tartışmalar içinde büyümüş olan Atatürk, kuşkusuz onlardan da güç alarak Cumhuriyet’in 5. yılında abece değişikliğine girişmişti. Mustafa Kemal kuşağı Batı dillerini öğrenirken doğal olarak Latin harflerini de öğrenmişlerdi. Nitekim o daha 1908’de Bulgar Türkoloğu İvan Malinov’a bir abece değişikliğinden yana olduğunu söylemişti. İsrailli uzmanların ve Dışişleri yetkililerinin Türk Tarih Kurumu Başkanı Enver Ziya Karal’a açıkladıklarına göre Mustafa Kemal, 1911’de Trablusgarp’a giderken uğradığı Kudüs’te İbraniceyi diriltmeye çalışan Elizer ben Yehuda ile görüşmesinde Latin alfabesine değinmişti. Elizer’e böylesi zor bir uğraşa girmektense Latin harflerinin alınmasının daha kolay olacağını söylemiş ve eğer bir gün Türkiye’de söz sahibi olursa Arap harfleri yerine Latin harflerini kabul ettirmeye çalışacağını eklemişti (ATYA, 23 vd.).

Mustafa Kemal, 13 Mayıs 1914’te Sofya’dan Madame Corinne’e gönderdiği Fransızca mektubun sonundaki Türkçe notu Latin harflerini kullanarak yazmıştı. Bu eğilimde olan Mustafa Kemal, Erzurum Kongresi ertesinde, 9 Ağustos 1918’de Mazhar Müfit Kansu’ya geleceğe yönelik girişimlerini yazdırırken 5. sırayı “Latin harflerinin kabulü” almıştı. Halide Edip Adıvar’da 1922’deki bir konuşmasında Mustafa Kemal’in Latin harflerinin kabul edilmesinden söz ettiğini belirtmektedir (Agy, 264). Ancak her devrimci, atılım için uygun ortamın doğmasını beklediği için ondan bir yıl sonraki İzmit Basın Toplantısı’nda, “Ulusa Latin harflerini kabul ettiriniz!” önerisine “Henüz bu hususta kimseye söz veremem. Daha beklemeye mecburum!” yanıtını vermişti.

Gerçekten de 1923’te henüz abece değişikliği zamanının gelmediği anlaşılmıştı. O yıl Tahsin Ömer, Latin Harflerini Kabul Etmeliyiz adıyla bir kitap yayımlamıştı ama İzmir’de toplanan İktisat Kongresi’nde harflerin değiştirilmesi için verilen bir önergeyi Başkan Kâzım Karabekir oya sunmak gereğini bile duymadan reddetmişti. Karabekir, kongreden sonra Hâkimiyet-i Milliye’ye verdiği demeçte (5 Mart 1923), Latin harflerinin kabul edileceği gün, memleketin altüst olacağını ve yabancıların Türkleri Hıristiyan olmakla suçlayacaklarını öne sürmüştü! Karabekir dışında, İbrahim Alaattin Gövsa, Fuat Köprülü ve Zeki Velidi Togan gibi kimi aydınlar da uygulamanın çok güç olduğu gibi gerekçelerle abece değişikliğine karşı çıkmışlardı.

Ama 1928 yılına gelindiğinde Atatürk, Söylev’inde açıkladığı gibi devrim yolunda yeni atılımlara girişmişti. Adalet Bakanı Mahmut Esat Bozkurt’un 8 Ocakta Ankara Türk Ocağı’nda Türk harfleri konusunda bir konferans vermesi bu sorunun yakında gündeme alınacağını göstermişti. Yalnız abece, dili şekle dönüştüren bir araç olduğuna göre yazı ile dil sorununun birlikte ele alınması da gerekli görülmüştü. Bu nedenle Türkçenin özelliğine uygun bir abecenin saptanabilmesi için oluşturulan komisyona iki ad verilerek Alfabe Komisyonu ya da Dil Encümeni denilmişti. 9 üyeli komisyonda dil uzmanı, eğitimci ve gazeteci-yazar olarak Ragıp Hulusi Özden, İbrahim Grantay, Ahmet Cevat Emre, Emin Erişirgil, İhsan Sungu, Avni Başman, Falih Rıfkı Atay, Ruşen Eşref Ünaydın ve Yakup Kadri Karaosmanoğlu görev almışlardı.

Dolmabahçe Sarayı’nda sürdürülen komisyon çalışmalarını Atatürk’de yakından izlemişti. Dildeki yabancı sözcüklerin söyleniş özelliklerine göre değişik simgeler, harfler kabul edilip edilmemesi konusunda komisyonda görüş ayrılıkları belirince o da Türkçenin esas alınmasından yana olanlara katılmıştı. Böylece sonuca ulaşmak kolaylaşmıştı. Bu arada İbrahim Necati Dilmen’den benimsenen yeni harfleri öğrenen Atatürk, 4/5 Ağustos gecesi Başbakan İnönü’ye yazdığı mektupta ilk kez Latin abecesinden alınan bu yeni harfleri kullanmıştı. 9/10 Ağustos akşamı Sarayburnu’nda düzenlenen konserde ise abecede değişiklik yapılacağını açıklamıştı. Onun hazırladığı ve Falih Rıfkı Atay’ın yüksek sesle okuduğu metinde şunlar vurgulanmıştı:

“Arkadaşlar güzel dilimizi ifade etmek için yeni Türk harflerini kabul ediyoruz. Bizim güzel, ahenkli, zengin dilimiz yeni Türk harfleriyle kendini gösterecektir. Bugün yapmak zorunda bulunduğumuz çok değerli bir iş daha vardır: Yeni Türk harflerini çabuk öğrenmek. Kadına, erkeğe, hamala, sandalcıya, bütün yurttaşlara öğretiniz. Bunu yurtseverlik, ulusseverlik biliniz. Bu görevi yaparken düşününüz ki bir ulusun, bir sosyal topluluğun %10’u ancak okuma-yazma bilir, %90’ı bilmezse, bundan insan olanların utanması gerekir.”

Bu utanılacak duruma son verilmesi için vakit yitirilmeden uygulamaya geçilmesi gerekirdi. Ne ki vaktiyle Enver Paşa’nın harfleri ayrı yazma konusundaki kararının doğurduğu kargaşayı yaşamış olan İsmet İnönü başta olmak üzere birçokları yeni harfleri uygulamak için birkaç yıllık bir geçiş dönemini gerekli görüyorlardı. İnönü’ye göre bu 7 yıl olmalıydı. Ancak o, Atatürk’le konuşmasından sonra bu yoldaki kuşkularından sıyrılmış ve yeni Türk abecesinin en ateşli savunucusu olmuştu. Komisyon çalışmalarının sona erdiği 29 Ağustos günkü toplantıda İnönü, Atatürk’ün hazırladığı bir metni karatahtaya yazdırmıştı. Bunda, elde edilen sonuçlar şöyle değerlendirilmişti:

1) Milleti cehaletten kurtarmak için kendi diline uymayan Arap harflerini terk edip Latin esasından Türk harflerini kabul etmekten başka çare yoktur.    

2) Komisyonun teklif ettiği alfabe, hakikaten Türk alfabesidir. Türk milletinin bütün ihtiyaçlarını temin etmeye kâfidir. 

3) Sarf ve imla (dil bilgisi ve yazım) kaideleri, lisanın ıslahını, inkışafını, milli zevki takip ederek tekâmül edecektir. Muhakkaktır ki yeni harflere, lisana, imlaya ilk şeklini vermek için komisyonun projesi en kısa ve amelidir (uygulanabilir) (Vakit, 30 Ağustos 1928, S. Borak; ARYG, 387).

Başbakan İnönü, söz konusu değişikliğe ilişkin yasa tasarısı Meclise sunulmadan önce 9 Eylül 1928’de yeni harflerle uygulamaya ilişkin bir “Genel Program” hazırlamıştı (TV, sa. 1, s.1). Yine de Falih Rıfkı Atay yeni abecenin ancak 5 yıl sonra eskisinin yerini alabileceği kanısındaydı. Atatürk ise bu duraksamalara devrimci bir anlayışla “Ya 3 ayda yaparız ya da hiçbir zaman” diye yanıt vermişti.

Komisyon çalışmalarının sonucu açıklandıktan sonra halkın tepkisini ölçmek isteyen Atatürk bir yurt gezisine çıkmıştı. Gittiği yerlerde yazı tahtasının başına geçerek yeni Türk abecesini tanıtmaya çalışmıştı. 23 Ağustos’ta Tekirdağ’da bu konuda verdiği ilk derste olumlu sonuçlardan duyduğu sevinci, “Az zaman sonra yeni Türk harfleriyle göz kamaştırıcı Türk manevi gelişmesinin ulaşabileceği güç ve saygınlığın uluslararası düzeyini, gözlerimi kapayarak şimdiden o kadar parlak görüyorum ki, bu manzara beni kendimden geçiriyor” diye açıklamıştı (ASD, III, 82). Çanakkale’de yeni harfler üzerinde konuşmuş, İstanbul’a döndükten birkaç gün sonra da Samsun’a geçmişti. 14 Eylül’de başlayan bu gezisi bir hafta sürmüş ve Amasya-Sivas-Kayseri üzerinden Ankara’ya gelmişti. Halkın yeni abeceyi öğrenmek, öğretmenlerin de öğretmek için içtenlikle çalışmalarından gurur duyarak Milli Eğitim Bakanı Mustafa Necati’ye gönderdiği bir telgrafta bütün öğretmenlere teşekkürlerinin iletilmesini dilemişti.

Yurt gezisi, komisyonca belirlenen yazım kurallarında bazı değişiklikler yapmanın daha uygun olacağını da göstermişti. Bu amaçla Sivas’tan Başkanlığa gönderdiği bir yazıda bunları belirterek düzeltilmelerini istemişti (ATTV, 540). Onun abece değişikliği için bütün gücüyle çalıştığını gören İnönü, Hâkimiyet-i Milliye’ye verdiği demeçte, yeni abeceyi “Gazi Alfabesi” diye nitelendirmişti.

Öte yandan, abece değişikliğine ilişkin yasanın çıkartılmasından önce bunu öncelikle öğretmenlere öğretmeye sonra da onların aracılığıyla halk arasında yaygınlaştırmaya çalışılmıştı. Yeni abeceyi öğrenen kimi milletvekilleri de bunu vatandaşlara öğretmek için kendi seçim bölgelerine gitmişlerdi. Atatürk, söz konusu milletvekillerine teşekkür için gönderdiği telgrafta “Karadenizin dalgaları içinde sizi de karanlık gecenin ulusumuz için nur saçan rehberleri olarak takip ediyorum. Hepiniz için ulusa yararlı olmanızı dilerim” demişti (ASD, V, 162).

Bu arada yine onun isteği üzerine bir Harfler Marşı’da yazılmıştı. Cumhurbaşkanlığı Orkestrası Şefi Zeki Üngör’ün bestelediği marşta yeni abecedeki harflerin okunuşu güfte olarak kabul edilmişti. Piyanoda çalınmak üzere düzenlenen marşın orduda, okullarda ve halk arasında yeni harflerin öğrenilmesine yardımcı olması öngörülmüştü. Bu nedenle notası gazetelerde de yayımlanmıştı (Cumhuriyet, 29 Eylül 1928).

Atatürk, 1 Kasım’da TBMM’nin yeni yılını açış konuşmasında toplumsal kalkınmada temel taşı olarak nitelediği yeni Türk abesinin kabul edilmesiyle elde edilecek sonuçları şöyle özetlemişti:

“Her şeyden önce her değişmenin ilk yapı taşı olan soruna değinmek isterim. Her araçtan önce Türk ulusuna, onun bütün emeklerini kısır yapan çorak yolun dışında, kolay okuma-yazma anahtarı vermek lazımdır. Büyük Türk ulusu cehaletten, az emekle kısa yoldan ancak kendi güzel ve asil diline kolay uyan böyle bir araçla sıyrılabilir. Bu okuma-yazma anahtarı ancak Latin esasına dayanan Türk alfabesidir. Basit bir deneme, Latin esasından Türk harflerinin Türk diline ne kadar uygun olduğunu, kentte ve köyde yaşı ilerlemiş Türk evlatlarını güneş gibi meydana çıkardı. BMM’nin kararıyla Türk harflerinin keskinlik ve yasallık kazanması, bu memleketin yükselme mücadelesinde başlıbaşına bir geçit olacaktır.” (ASD, 1, 359 vd.)

Hükümetin bu amaçla hazırladığı tasarı TBMM’ye sunulduğunda 15 kişilik bir özel komisyon oluşturulmuştu. Komisyonun düzenlediği rapor hemen o günkü ikinci bileşimde ele alınmıştı (1 Kasım 1928). Başbakan İnönü okuma-yazma mücadelesine girişmenin her yönde ulusça büyük açılımlar sağlayacağını belirtmiş, Mehmet Emin Yurdakul’da eskiden aydınlar ile halk arasında uçurumlar bulunduğunu anımsatarak yeni harflerin bu toplumu tek bir ulus haline getireceğini söylemişti. Kısa bazı konuşmalardan sonra oya sunulan tasarı oy birliği ile kabul edilerek yasalaşmıştı. Yeni Türk Harflerinin Kabulü ve Tatbiki (uygulanması) Hakkında Kanun adını taşıyan 1353 sayılı yasanın birinci maddesi şöyle düzenlenmişti: “Şimdiye kadar Türkçeyi yazmak için kullanılan Arap harfleri yerine Latin esasından alınan ve ilişik cetvelde şekilleri gösterilen harfler, Türk harfleri ve hukuku ile kabul edilmiştir.”

Bütün resmi ve özel yazışmaların bir günde yeni harflerle yazılmasına olanak bulunmadığı göz ününe alınarak yasada uygulama için 19 aya kadar varan 3 aşamalı geçiş süreleri öngörülmüştü. Devlet yazışmalarında 1 Ocak 1929’la sınırlanan bu süre, ticaret defterleri, mahkeme ilamları ve dilekçeler için 1 Haziran 1929, basılı evrak ve tutanaklar için de 1 Haziran 1930 olarak belirlenmişti (Şakir Ülkütaşır, Atatürk ve Harf Devrimi, Ankara, 1973; Harf Devriminin 50. Yılı Sempozyumu, 1981).

Yasanın kabul edilmesinden sonra Sivas Milletvekili Rahmi Bey’in önerisiyle Cumhurbaşkanı Atatürk’e “altın levha üzerine yazılı kabartma bir abece” verilmesi kararlaştırılmıştı (bugün Anıtkabir Müzesi’nde). Bu çok önemli değişiklik yurt içinde olduğu kadar yurt dışında da büyük yankılar uyandırmış, dönüşüm bir kültürel devrim olarak nitelenmişti.

Ama yepyeni bir abecenin bütün topluma öğretilmesi ve benimsetilmesi daha da önemli olup başlıbaşına bir sorun oluşturmaktaydı. Sorunun yalnızca örgün eğitim-öğretimle çözülmesini beklemek, bu devrim hareketini baştan olumsuzluğa mahkûm etmek demekti. Bu nedenle hangi yaş grubundan ve kesiminden olursa olsun Türk vatandaşlarına kısa sürede yeni abeceyi öğretmek gerekliydi. Bu da iyi hazırlanmış bir programa, buna uygun bir örgütlenmeye ve bunları gerçekleştirecek özverili bir kadroya bağlıydı.

İşte bu çok yönlü soruna Millet Mektepleri (Ulus Okulları) denen bir uygulama ile çözüm getirilmişti. Abece değişikliğinin öncüsü bir Cumhurbaşkanı (Atatürk), ona önce karşı çıkmışken savunuculuğunu üstlenmiş bir Başbakan (İnönü) ve Cumhuriyetin öğretmenler kadrosunu şevkle ve özveriyle seferber edebilen bir aydınlık şövalyesi, Bakan (Mustafa Necati), Millet Mektepleri yöntemiyle yasanın uygulanıp kısa sürede olumlu sonuç alınmasında başlıca etken olmuşlardı.

İnönü, böyle bir uygulamaya gidileceğini 1 Kasım 1928’de açıklamıştı. Atatürk’de 2 ya da 4 aylık kurslar halinde yürütülecek olan Millet Mektepleri’nin Başöğretmenliğini kabul etmişti. TBMM bu amaçla Milli Eğitim Bakanlığına 400.000 liralık ek ödenek vermişti. Bu konuda hükümetçe hazırlanan kararname Danıştayca uygun bulunarak 24 Kasım 1928’de yürürlüğe konmuştu (1980 sonrasında 24 Kasımın Öğretmenler Günü olarak kutlanması buna dayanmaktadır).

Millet Mektepleri, 1 Ocak 1929’da öğretime başlamıştı. İlk yıl içinde yurt düzeyinde 20.487 derslik açılmış ve bunlara devam edenlerin sayısı 1.075.500 kişiye ulaşmıştı. İlköğretime kaydolma yaşını aşmış vatandaşların kurslara devamları zorunlu tutulmuştu. Devam etmeyenlerden İl Genel Meclislerinin kararıyla 5-60 lira arasında değişen para cezası alması öngörülmüştü. Çok titizce yürütülen uygulama ile bir yıl sonunda okuma-yazma öğrenerek bu okullardan belge alanların sayısı 485.632’si erkek, 111.378’i kadın olmak üzere 597.010’a yükselmişti.

Millet Mektepleri uygulanmasına geçildiği 1 Ocak 1929 sabahı Mustafa Necati’nin beklenmeyen ölümü büyük bir talihsizlik olmuştu. Bunu o yılarda dünya ekonamilerini sarsan bunalım nedeniyle bütçeden yeteri kadar ödeneğin ayrılamaması izlemişti. Bütün bunlara karşın 1933’e kadar geçen 5 yıl içinde Millet Mektepleri’nden bitirme belgesi alanların sayısı 1.217.144’e ulaşmıştı. Bu, hiç de küçümsenemeyecek bir başarının göstergesi demekti. 1936’ya kadar bu okullara devam edenlerin sayısı 2.546.051’i bulmuştu (Mustafa Şahin, “Bir Halk Eğitim Çalışması Örneği Olarak Millet Mektepleri”, ÇTTA, 1, sa. 2).

Öte yandan Başöğretmen Atatürk’de yaşamının sonuna kadar yanındakilere okuma-yazma öğretmeye devam etmişti. Yeni abecenin uygulanmasına geçildiğinde Çankaya Köşkü’nün bahçesine bir karatahta koydurtmuş ve köşk çalışanlarının yeni yazıyı öğrenmelerini denetleyerek eksikliklerini gidermeye çalışmıştı. Şoförü Sadık Kutlu’nun yeni harfleri çok iyi öğrendiğine kanaat getirince onu aşçılara öğretmen yapmıştı. Böylece Çankaya’da yeni abeceye geçiş kısa sürede sağlanmıştı (AYA, 147). Atatürk daha sonraki yıllarda da evlat edindiği veya korumasına aldığı çocukların okuma-yazma öğrenmelerinde onların ilk öğretmeni olmayı bırakmamıştı. Bunun son örneği küçük Ülkü olmuştu.

Yeni Türk abecesi’nin getirdiği olumlu gelişmeler karşısında, önceleri böyle bir değişiklikle Batı uygarlığına ulaşılamayacağını öne sürmüş olan Fuat Köprülü, Cumhuriyet’in 15. yılında Ülkü dergisinde çıkan (No. 67, Eyül 1938) “Alfabe İnkılabı” başlıklı yazısında şu değerlendirmeyi yapmıştı:

 “On yıl bir milletin hayatında çok kısa bir zamandır. Böyle iken alfabe inkılapı, bu kadar kısa bir müddet içinde bile memleketin kültür hayatında da muazzam hamleler doğurmuş, çok feyizli (verimli) müsbet neticeler vermiştir.”

Latin kökenine dayalı yeni Türk abecesini saptayan komisyon, Dil Encümeni olarak kendisinden beklenen görevi sürdürmesi için dağıtılmamıştı. Üstelik yeni üyelerle genişletilerek Milli Eğitim Bakanlığı’na bağlanmıştı. Komisyonun Türkçenin dilbilgisi kurallarını saptaması ve Türkçe bir sözlük hazırlaması yanında dilin geliştirilip özleştirilmesi çalışmalarını yürütmesi de öngörülmüştü. Ancak çeşitli nedenlerle bu çalışmalardan beklenen sonucun alınmadığı görülünce yine Atatürk’ün kararı ile 1932’de Türk Dil Kurumu adıyla özerk bir kurumun oluşturulması yoluna gidilmişti.

Bu denli önemli olduğu için yeni abeceye ilişkin 1 Kasım 1928 günlü yasa, 1961 ve 1982 Anayasalarında korunmaları gereken devrim yasaları arasına alınmıştır.

(Kaynak: Şerafettin Turan, Kendine Özgü Bir Yaşam ve Kişilik: Mustafa Kemal Atatürk, Bilgi Yayınevi, Mart 2024 Dördüncü Basım, s. 498-507)

İçteki siyasal ve toplumsal dalgalanmalar, dışta karşılaşılan sorunlar ne denli büyük olursa olsun devrimi tamamlamada kararlı olan Atatürk, bu sıkıntıların yaşandığı 1925-1928’li yıllarda birbiri arkasına atılımlarda bulunmaktan geri kalmamıştı. İçte Şeyh Sait ayaklanmasının yankılarının sürdüğü, Terakkiperver Cumhuriyet Partisi ile ilişkilerin sertleştiği ve dışta Musul sorunu’nun çıkmaza girdiği bir dönemde şapka giyilmesi’ne ilişkin bir yasanın çıkartılması bunun en belirgin örneğini oluşturmaktadır.

-FES YERİNE ŞAPKA

Türklerin İslamiyeti kabul ederek İran üzerinden Anadolu’ya yerleşmeleri, giyim kuşamda büyük değişikliklere yol açmıştı. Bunlar şöyle özetlenebilir: Giyim malzemesi olarak kullanılan derinin yerini değişik dokumalar almıştı. Kadın ve erkek giyimleri farklılaşmıştı. Kadınlar için örtünme (tesettür) denen yeni bir etken, bir kavram ortaya çıkmıştı. İranlıların ve Arapların giysileri yaygınlık kazanmıştı. Kent ve kırsal kesim giyinmeleri giderek birbirinden ayrılmıştı. Devlet örgütlerinde tek tip elbise (üniforma) oranı artmıştı. Avrupa ile ilişkiler artınca da giyim kuşamda Batı etkisi görülmüştü.

Ama giyimdeki bu farklılaşmalar içinde en çok erkeklerin başlarına giydikleri başlıklar üzerinde durulduğu görülmektedir. Eskiden giyilen börk varlığını sürdürürken Orta Asya döneminin simgesi olan kalpak unutulmuştu. Onların yerine Araplardan alınan sarık giderek Müslüman erkeğin simgesi kabul edilmişti. Sarık, külah ve kavuk’lar değişik adlarla çoğalıp yaygınlaşırken ilmiye sınıfı ile tarikat ve ordu mensuplarının da rütbelerinin göstergesi olmuşlardı.

Osmanlı Türkiyesi’nde yeni bir içerik ve biçim kazanan erkek giyim kuşamı, Kapu Ocakları’nı kapatan II. Mahmut’un yeni kurduğu askeri birliğe fes denen yeni bir başlık giydirmesi ile bir büyük değişikliğe daha uğramıştı. Bu girişimde altı çizilmesi gereken nokta, Şeyhülislam Mehmet Tahir Efendi’nin askere fes giydirilmesine, böyle bir girişimin şeriata aykırı olduğunu öne sürerek karşı çıkmasıdır! Şeyhülislama göre Müslüman asker başına ancak İslamiyetin simgesi olan değişik sarıklar, kavuk vb. giyebilirdi. Ancak II. Mahmut verdiği kararı uygulatmadan vazgeçmeyerek Şeyhülislamı görevden almış ve Tunus’tan getirttiği 50.000 adet fesi askerlerine giydirmişti. (İ. Hakkı Uzunçarşılı, “Asakir-i Mansureye Fes Giydirilmesi”, Belleten, 70)

Mahmut bununla da yetinmemişti. Yeni askeri birlik mensuplarının geniş bir pantolon ile vücudu sıkıca saran bir ceket ve ayaklarına potin giymelerini de zorunlu kılmıştı. Bir süre sonra devlet memurlarının da fes ve pantolon-ceket ­giymeleri öngörülmüştü. Bu girişim, Tanzimat döneminde öteki alanlarda olduğu gibi erkek giyim kuşamında da bir ikililik yaratmıştı. Bu arada daha çok Müslüman olmayan tebaanın, özellikle Yahudi hekimlerin ve sarrafların giydikleri kalpak da güncellik kazanmıştı. II. Abdülhamit, 1903’te topçu ve süvari birliklerine fes yerine Orta Asya kökenli olan kalpak giydirmek istemişti. Fakat önceleri fes’in şeriat’a aykırı olduğunu öne sürerek ona karşı çıkanlar bu kez de fes’i savunur olmuşlardı! Bu yüzden kalpak ancak İkinci Meşrutiyet döneminde ordu mensuplarına giydirilebilmiş ve kısa sürede yaygınlaşmıştı. Enver Paşa ve Mustafa Kemal gibi toplumca sevilen komutanların kendi zevklerine göre yaptırdıkları kalpaklar da onların adlarıyla “Enverî, Kemalî” diye adlandırılmıştı.

Başlangıçta devlet gücüyle giydirilen fes, 19. yüzyıl sonralarında köylere kadar yaygınlaşırken kimi Türk aydınlarının Batılılar gibi kasket ve şapka giyme eğilimi gösterdikleri dikkati çekmektedir. Avrupa’ya kaçan Jön Türkler’in başlattıkları bu eğilim alafrangalaşmak (Frenkler, Avrupalılar gibi olmak) diye nitelendirilmişti. İttihat ve Terakki kurucularından İbrahim Temo, Romanya’ya kaçarken Köstence’de fesini çıkarıp bir gemici kasketi (mateletun) giydiğini anlatmaktadır. O sıralarda yurt dışına çıkan kimi görevlilerin de şapka giydikleri görülmektedir. Ancak bu gibilere II. Abdülhamit yönetimince sakıncalı kişiler olarak bakılmaktaydı. Örneğin Padişaha verilen 25 Eylül 1905 günlü jurnalde, Atina’ya giden Kamil Paşa oğlu Sait Bey ile oradaki Türk ataşemiliteri İhsan’ın ve 25 Temmuz 1907 günlü jurnalden de Bahriye Nazırı Hasan Rahmi Paşa’nın oğullarının şapka giydiklerinden şikayet edilmektedir (Faiz Demiroğlu, Abdülhamit’e Verilen Jurnaller, 69, 71). Maliye Bakanı Nail Bey ise Avrupa’da şapka giydiğinden, Sinop’da döndüğünde “Gâvur oldu, domuz herif!” diye suçlanmıştı. İkinci Meşrutiyet döneminde Avrupa’ya kaçan İttihatçı Halil Menteşe’nin de Viyana’da başında şapka ile gezindiği bilinmektedir. Kurtuluş Savaşı yıllarında Malta’ya sürülen aydınlar arasında şapka giyenler olmuştu. Onların fes’i savunanlarca eleştirildiklerine değinen Hüseyin Cahit Yalçın, “bir bez/kurdele parçasına bu denli önem veren kafaların” Türkiye’nin kurtarılmasına nasıl kılavuzluk edeceklerini anlayamadığını söylemektedir (Siyasal Anılar, 265). Gerçekten de o yıllarda şapka’ya Hıristiyan Avrupalılara özgü bir başlık gözü ile bakılıyor ve şapka giyenler Frenk taklitçiliği ile suçlanıyorlardı. İskilipli Atıf Hoca’da 1922’de yayımladığı “Frenk Mukallitliği ve Şapka” adlı broşürde bu görüşü savunmuştu.

Bütün bunlara karşın yukarıda değindiğimiz gibi Mustafa Kemal, 1910’da Picardie manevralarına giderken Selanik’ten satın aldığı Avrupai bir elbise ile kasket giymişti. Fes ile seyahat etmek isteyen arkadaşı Binbaşı Selahattin’de Belgrat istasyonunda karşılaştığı aşağılayıcı davranış karşısında Paris’e vardığında ilk iş olarak yeni bir şapka almıştı. Cumhurbaşkanlığı Genel Sekreteri ve Milli Eğitim Bakanı olarak Mustafa Kemal Atatürk’ün çok yakınında bulunmuş olan Yusuf Hikmet Bayur’un aktardığına göre, onda fes’e karşı ilk tepki 1908’de özel bir görevde Bosna ve Avusturya’ya gönderilmesi sırasında başlamıştı (AHE, 31). Kâzım Özalp’in anlattığı bir başka olay ise Mustafa Kemal’in daha o yıllarda şapka giyilmesinden yana  olduğunu göstermektedir. 31 Mart Olayı’nı izleyen Arnavutluk ayaklanmasını bastıran birlikteki subayların elbiselerinin ve başlarındaki serpuş’ların (başörtüsü) çok çeşitli olduğunu belirten Mahmut Şevket Paşa, “Şu serpuş işine bir çözüm bulmalı” diye bir tartışma açmıştı. Subayların bir kısmı kişisel görüşlerini açıklarken Mustafa Kemal, “Şapka kabul edilmelidir!” yanıtını vermişti (Atatürk’ten Hatıralar, 4). Bu kanaatte olan Mustafa Kemal’in Sofya Ataşemiliterliği sırasında çektirdiği fotoğraflarda sivil elbise ile birlikte başına kalpak değil şapka giydiği açıkça görülmektedir.

Lozan barış görüşmeleri’nin son aşamasına gelindiğinde Mustafa Kemal, Türk kadınına özgürlük tanıma ve erkeklerin şapka giymeleri konularını gündeme almaya yönelmişti. Dışişleri Bakanı İsmet İnönü’de Lozan görüşmelerinde melon ya da silindir şapka ile görünmüştü. Mustafa Kemal, 1923 baharında kendisiyle konuşan İngiliz gazeteci Grace Ellison’a, “Gelecek yıl bu zaman kadın özgür olacaktır. Yüzünü açacak ve erkekler arasına karışacak” demişti. Gazetecinin erkeklerin bundan hoşlanıp hoşlanmayacakları sorusuna da “Beğenip beğenmemek çok önem taşımıyor. Özgürlük gelmelidir!” diye yanıt vermişti. Arkasından erkeklerin giyim kuşamına değinerek şunları eklemişti: “Yaz gelip de kalpaklarımız fazla sıcak gelince, güneşten kendimizi korumak için kenarı siperli şapkalar giyeceğiz. Giysinin ırkçı açıklaması dönemi geçmiştir!” (AİK, 211)

Böylece şapka konusuna ilişkin tartışmalar da başlamıştı. Atatürk’ün 1923 Şubatında Balıkesir Paşa Camisi’nde minbere çıkıp bir hutbe vermesinden önce Müftü Abdullah Esat, şapka’nın şeriat ile ilgisi bulunmadığını belirten bir bildiri yayımlayarak şunları açıklamıştı:                                                     “Dini dünya işlerine karıştıranlar, kendi hırslı menfaatlerine tapanlardır. İslamiyeti biçim ile görenler putatapıcılardır. Bunların söylediklerini doğrulayan ne bir ayet ne bir hadis vardır. Kutsal dinimize bühtan edenler, sarık, fes, şapka arasında karşılaştırma yapanlardır!” (Gürcan Bozkır, “Şapka Devriminin İzmir Basınında Yankıları”, 131)

Bir din adamının bu açıklaması Mustafa Kemal’e atacağı adımda kuşkusuz büyük destek olmuştu. Giyim kuşam değişikliğine ve erkeklerin şapka giymelerine ilişkin yasanın çıkartılmasına işte bu aşamalardan geçilerek gelinmişti. Bu yolda ilk adım da Şeriye ve Evkaf Bakanlığı’nın kaldırılmasından sonra hukukçuların giysilerinin saptanması sırasında atılmıştı. Hakimler ve Adliye Mensuplarının Resmi Kıyafetleri hakkındaki yasa çıkartılırken (3 Nisan 1924) bundan böyle hukukçuların görev esnasında giyecekleri bir üniforma belirlenmişti. Artık sıranın öteki devlet görevlilerine geleceği anlaşılmıştı. Bu arada Cumhurbaşkanlığı Muhafız Alayı içinde bir girişim, şapkaya doğru bir adım oluşturmuştu. Alay Komutanı İsmail Hakkı Tekçe, İran ve Afgan ordularında subaylarin vizyer’li kasket ve şapka giymelerinden esinlenerek İstanbul’da bir terziye yaptırttığı “visiere”leri (şapkanın öne uzanan siperlik kısmı) Atatürk’ün izniyle alayındaki subayların başlarına giydikleri kabalak’larına taktırılmıştı. Subaylar bu vizyer’lere alıştıktan sonra yine Atatürk’ten izin alarak, alaya Samanpazarı’ndan İstasyon’a kadar bir yürüyüş yaptırarak Ankara halkına bunları tanıtmıştı. Gerçi bir süre sonra Şeyh Sait isyanı başladığında Başbakan Fethi Okyar söz konusu subayların vizyerlerini çıkarmalarını istemişti ama İsmet İnönü yeniden Başbakan olunca vizyerler serbest bırakılmıştı (Muhafızı Atatürk’ü Anlatıyor, 40-44).

Atatürk, bu olaylardan sonra devrim alanındaki her girişimde olduğu gibi, kendi görüşlerini halka iletmek ve onların tepkilerinin ne olacağını saptayabilmek için bir yurt gezisine çıkmaya karar vermişti. Onun 23 Ağustos 1925’te eline bir panama şapka alarak Kastamonu-İnebolu yöresinde çıktığı geziyi bu bağlamda değerlendirmek gerekir. Bu geziden önce gazetelerde şapka giyilmesine ilişkin bazı haberler çıkmıştı. İzmir’de yayımlanan Anadolu gazetesinde, ordu mensuplarına şems siperli (güneşe karşı korumalı) bir başlık giydirileceği haber verilmişti (22 Haziran 1925). Birkaç gün sonra da (10 Temmuz 1925) Dışişleri Bakanı Tevfik Rüştü Aras’ın başına şapka giydiği ve Bakanlık görevlilerinin onu izlediği bildirilmişti. 12 Ağustosta da İçişleri Bakanlığının bütün birimlerinde memurların başı açık olarak çalışmalarının istendiği duyurulmuştu.

Gezisinde giydiği başlığın adının şapka olduğunu belirten Atatürk, bunun giyilmesinin din açısından doğru olmadığını öne sürenlere, “Yunan başlığı olan fesi giymek caiz oluyor da şapka giymek neden olmasın?”  sorusunu yöneltmişti. Kastamonu Valiliğinde il müftüsüne kılık değiştirmenin dince sakıncalı olup olmadığını sormuş, müftü de Balıkesir müftüsü gibi bunda din açısından herhangi bir aykırılık bulunmadığını söylemişti. Bu sırada Vali Fatin Bey ile milletvekillerinden Ali Rıza ve Mehmet Fuat ile kimi görevliler, hemen beyaz kumaşlardan şapka’ya benzer başlıklar diktirip başlarına geçirmişlerdi. Halkın ve görevlilerin bu sıcak yaklaşımını girişilen devrim için büyük bir destek olarak değerlendiren Atatürk, daha sonraki konuşmalarında bundan gurur duyduğunu belirtmişti:

“Türk ulusu çok büyük olaylarla kanıtladı ki, yenilikten yana ve devrimci bir ulustur. Bu ulus, gerçek eğilimine aykırı sanılarda bulunanlara yüz vermemektedir. Bununla özellikle bugün çok övünüyorum. Bundaki isabet sırrını açıklamak için hemen söyleyeyim ki, bizim ilham kaynağımız, doğrudan doğruya Türk ulusunun vicdanı olmuştur.”

Atatürk’ün eylül başına kadar süren bu gezisi hemen etkisini göstermiş, devlet görevlileri ile halktan bir kesim de fes’i çıkartıp şapka giymeye başlamışlardı. Öyle ki bir süre önce şapka giyen bir gazeteciyi tutuklatmaya kalkışan İstiklal Mahkemesi Başkanı Ali Çetinkaya bile başına şapka geçirmişti. Cumhurbaşkanının Ankara’ya dönüşünün hemen ertesi gününde şapka konusu hükümetçe ele alınmıştı. Bunun için özel bir yasa çıkartmaktansa sorunun öncelikle bir hükümet kararnamesi ile çözülmesi uygun görülmüştü. 2 Eylül 1925’te yayımlanan bir Bakanlar Kurulu kararnamesi ile devlet memurlarının, “Halkın kendiliğinden giymeye başladığı şapka’yı giymeleri zorunluluğu” getirilmişti. CHP genel merkezince 5 Eylül’de parti müfettişliklerine gönderilen genelgede ise şapka, uluslararası uygarlığın bir simgesi olarak nitelendirilmiş ve giyilmesinin Türk devriminin yaygınlaştırılmasını sağlayacağı belirtilerek şöyle denilmişti:

“Büyük müncimiz (kurtarıcımız) dâhi reisimiz Gazi Paşa Hazretleri, Kastamonu seyahatlerinde irad buyurdukları (söyledikleri) nutuklarında, cihan aile-i medeniyesinde necip milletimizin de beynelmilel (uluslararası) makbul bir kisve ile arz-ı vücud etmesi hususuna ehemmiyetle işaret buyurdular.

Taasup ve cehalet zihniyetine karşı mücadelenin bâriz alametlerinden (belirgin göstergelerinden) olan şapkanın memurin-i devletçe iktisası (giyilmesi) için muhterem hükümetimiz her tarafa lazım gelen emirleri vermiştir. İnkılabı yaşatacak olan fırkamız mensubininin (mensuplarının) ve bilhassa müfettiş beylerle heyet-i idare ve müteşebbiseler azay-i muhteremelerinin derhal şapka giymeleri, bu inkılap-ı azimi serian tamim emrinde (büyük devrimi süratle yaygınlaştırma işinde) pekl faideli ve lazımdır. Bu babda icab eden tebligatın suver-i münasebe ile (uygun yollarla) icrası ve muhterem halkımıza hakikat anlatılarak tecedüt (yenilik) ve medeniyet yolunda irşad olunması mevdu-u himmetleridir (aydınlatılması sizin göstereceğiniz çabaya bırakılmıştır) efendim.” (CMAR, nr. 3272/B)

Atatürk, bu girişimin sonuçlarını yerinde izlemek ve halkın nabzını tutabilmek için yeni bir yurt gezisine çıkmıştı. Eylül sonunda başlayan ve İzmit-Bursa-Balıkesir-Manisa-İzmir-Konya-Afyon’u kapsayan gezi bir ay sürmüştü. Bursa’daki konuşmasında, bir zamanlar bu ulusun başına fes giydirebilmek için şeyhülislam değiştirildiğini, fetva’lar çıkartıldığını hatırlatarak “Bugün ulusumuz böyle duygusuz, anlamsız, mantıksız araçların hiçbirini gerekli görmüyor! Güzel bir serpuş olan şapka’dan pek az sürede dervişler, müritler, hocalar da memnun kalacaklardır” demişti. Bir bayan dinleyicinin sorusu üzerine de bayanların da şapka giyebileceklerini belirtmişti (ASD, V, 37). Cumhurbaşkanının bu gezisini yakından izleyen gazeteler de şapka giyilmesini destekleyen makaleler yayımlamışlardı.  İzmir’deki Türk İli gazetesi “Fesler Aşağı!” başlığıyla fes’e karşı cephe alırken, Yanık Yurt, “Uygar olmak için şapka giymek gerekirse onu da yapacağız”  diye açıklamalarda bulunmuştu. Anadolu gazetesinde ise Londra’da bir sergiye şapka ile gelmişken fotoğrafının çekilmesine izin vermeyen Irak Kralı Faysal’ın davranışını “sarık ve cüppe ile halkı aldatma” olarak niteleyen Ahmet Ağaoğlu’nun bir makalesi yayımlanmıştı (G. Bozkır, Agy). Bu dönüşümde Konya Lisesinde daha çarpıcı bir tablo sergilenmişti. İbrahim Süreyya’nın aktardığına göre 17 Ekim’de bir şenlik düzenleyen öğrenciler başlarındaki fes’leri çıkarıp yırtmışlar ya da yaktıkları ateşe atmışlardı (Agy, 237).

Devlet görevlilerinin şapka giymelerine ilişkin kararnameye yurt düzeyinde genelde uyulurken yer yer karşı gösteriler de yapılmıştı. Bu ilk uygulamada milletvekilleri kararname kapsamına alınmamışlardı. Ama şapka giyimini bir zorunluluk haline getirmek ve ulusa öncelik etmeleri gereken milletvekillerini de kapsam içine alabilmek için özel bir yasa çıkartılması gerekli görülmüştü. Bundan önceki devrim yasaları gibi buna ilişkin yasanın da bir hükümet tasarısı olarak değil milletvekilleri önerisi olarak Meclise sunulması uygun bulunmuştu. Refik Koraltan ile arkadaşlarının Şapka İksası (giyilmesi) Hakkında Kanun başlığıyla hazırladıkları önerinin gerekçesinde şu görüşlere yer verilmişti:

“Aslında hiçbir öneme sahip olmayan başlık sorunu, çağdaş uygar uluıslar ailesi içine girmeye kararlı olan Türkiye için özel bir değere sahiptir. Şimdiye kadar Türklerle öteki çağdaş uygurlar arasında bir fark niteliğinde sayılan şimdiki başlığın değiştirilmesi ve yerine çağdaş uygar ulusların tümünün ortak başlığı olan şapka’nın giyilmesi gereği belirmiştir. Ulusumuz bu çağdaş ve uygar başlığı giymek suretiyle herkese örnek olduğundan, ekli yasa önerisinin kabulünü dileriz.”

2 maddeden oluşan yasa önerisinin ikinci maddesi yürürlüğe ilişkin olup 1. maddesi şöyle düzenlenmişti:

“Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri ile genel, özel ve yerel yönetimlere ve bütün kuruluşlara bağlı memurlar ve hizmetliler, Türk ulusunun giymiş olduğu şapka’yı giymek zorundadır. Türkiye halkının genel başlığı şapka olup buna aykırı bir alışkanlığın sürdürülmesini hükümet yasaklar.”

Böylece söz konusu öneri kadın giyimi konusunda hiçbir hüküm içermeyip erkek giyiminde de yalnızca şapka’ya ilişkindi. Adalet komisyonunun uygun bularak genel kurula sunduğu önerinin görüşülmesine 25 Kasım 1925’te başlanmıştı. Bu sırada bağımsız Bursa Milletvekili Nurettin Paşa (Sakallı), bir önerge vererek yasaya karşı çıkmıştı Ona göre Bakanlar Kurulu kararı varken böyle bir yasaya gerek yoktu, üstelik tasarı Anayasaya aykırı idi. Ancak tartışmalar sonunda oya sunulan tasarı, Nurettin Paşa ile Ergani Milletvekili İhsan Bey’in karşı oylarına karşın büyük çoğunlukla kabul edilerek yasalaşmıştı.

25 Kasım 1925 gün ve 677 No.lu bu yasanın yürürlüğe girmesinden birkaç gün sonra Tekke, Zaviye ve Türbelerin Kapatılması’na ilişkin yasa görüşmeleri sırasında (30 Kasım), Ceza Yasasının 131. Maddesinde yapılan değişiklik ile de, “yetkili olmadıkları halde sarık ve dinsel kıyafet taşıyanların” davranışları suç kapsamı içine alınmıştı.

Şapka giyilmesine Bakanlar Kurulu kararnamesi çıktığında gösterilen tepkiler yasanın yürürlüğe girmesinden sonra daha da artmıştı. 14 Kasım’da  Sivas’ta bu nedenle hükümete hakaretler yağdıran bildiriler asılmış, kimi kışkırtmalarla kadınların yüzlerinin açılacağı ve Kur’an’ın da yasaklandığı söylentileri yayılmaştı. Sarıklı 40-50 kişi kentte gösterilere başlayınca da bunlar görevlilerce tutuklanmışlardı. Erzurum’da Şeyh Hacı Osman’ın kışkırtmasıyla sabah namazından sonra toplanan 3000 kişi çarşıyı kapattıktan sonra valinin evi önünde “Biz gâvur memur istemeyiz!” diye bağırmaya başlamışlardı. Güvenlik güçleri bunlardan bazılarını tutuklamaya kalkınca çıkan çatışmada 3 kişi hayatını kaybetmişti (30 Kasım). Bunun üzerine Hükümet, Erzurum’da bir ay süreyle sıkıyönetim ilan etmek gereğini duymuştu. Rize’de başlayan olaylarda ise elebaşıları köy imamları olmuştu. İskilipli Atıf’ın “Frenk Mukallitliği ve Şapka” adlı broşürlerinden de destek alan göstericiler yöredeki karakolu basıp 6 jandarmayı tutuklamışlardı. Maraş ve Giresun’da da şapka aleyhine gösteriler düzenlenmişti.

Şapkaya gösterilen bu tepkilerin altında sarığı kutsal sayıp şeriat düzenine bağlı olma ve onu geri getirme isteklerinin yattığı açıktı. Bu nedenle olayların İstiklal Mahkemesi’nce yerlerinde incelenmesi uygun görülmüştü. Ankara’dan ayrılan mahkeme Kayseri, Sivas, Erzurum ve Rize’ye geçerek gösterileri kışkırtma ve ayaklanma girişiminde bulunmakla suçlanan tutuklu ve sanıkları kendi yörelerinde yargılamıştı. Bunların bir kısmı 1-15 yıl arasında değişen hapis cezalarına çarptırılmıştı. Yargılamaların en önemlisi ise Erzurum ve Giresun olaylarının birlikte ele alındığı dava olmuştu. Erzurumlu Raif Hoca’nın kurmuş olduğu Muhafaza-i Mukaddesat derneği mensupları ile İskilipli Atıf Hoca’nın yargılandığı bu davada Atıf Hoca ile Ali Rıza, “irtica hareketlerini kışkırtarak anayasal rejimi değiştirme”ye giriştiklerinden ötürü idama mahkûm edilmişlerdi. Öteki sanıklardan 20’si 3-5 yıl arasında hapis, sürgün ve kürek cezalarına çarptırılırken, 22 sanık da beraat ettirilmişti (Aybars, İstiklal Mahkemeleri, 406-418).

Fes’in terk edilmesini önemseyen Atatürk’ün, Mısır Elçisinden başındaki fesi çıkartmasını istemesi, bu duyarlılığın bir yansıması olmuştu. 29 Ekim 1932 gecesi Ankara Palas’ta düzenlenen resepsiyona katılan elçinin fesinin çıkartılması iki devlet arasında diplomatik bir gerginliğe yol açmışsa da kısa sürede atlatılmıştı (B.N. Şimşir, Doğunun Kahramanı Atatürk, 251-319).

Şapka giyilmesine ilişkin yasadan 9 yıl sonra, 3 Aralık 1934’te 2596 sayılı Bazı Kisvelerin Giyilemeyeceğine Dair Kanun adı verilen bir yasa daha kabul edilmişti. Bununla hangi din ve mezhepten olursa olsun din adamlarının yalnızca ibadet sırasında ve törenlerde özel kıyafet ve başlık taşımalarına izin verilmişti. Bunun dışında dinsel kisvelerin giyilmesi yasaklanmıştı.

Şapka giyilmesine ilişkin 677 sayılı yasa ile söz konusu bu 2596 sayılı yasa, 1961 ve 1982 Anayasalarında, laik Türkiye’yi yaratan ve çağdaşlaşmaya yönelik olan İnkilap Yasaları arasına alınmış bulunmaktadır.

Çağdaşlığa yönelen Türkiye’de erkeklerin şapka giymelerine önem veren Atatürk, kadın giyimleri için herhangi yasal bir düzenlemeyi gerekli görmemişti. Bununla blrilikte tesettür’ün kaldırılmasına, Türk kadınının peçeyi atıp yüzünü açmasına ilişkin inancını korumuştu. Örneğin Ocak 1925’te Silifke Lisesi’ni ziyaretinde peçeli bir bayan öğretmen kendisine buket sunmak istediğinde, ondan öncelikle peçesini çıkarmasını dilemişti. Bunun üzerine söz konusu öğretmen, alkışlar arasında peçesini çıkarmış, Atatürk’de buketi alıp kendisine teşekkürler etmişti (İzzet Aslan, Atatürk Silifke’de, 75. Vd). Fakat Atatürk’ün tesettürlü olan kadınlara saygısını, halk arasında tesettürlü yaşlı bir kadının elini büyük bir heyecan ve tebessüm ile öpmesinden anlayabiliriz.

(Kaynak: Şerafettin Turan, Kendine Özgü Bir Yaşam ve Kişilik, Bilgi Yayınevi, s. 487-495)

Zübeyde-Ali Rıza çiftinin dördüncü çocukları olarak doğan Mustafa, tarihin önemli dönemeçlerinden birinde gözlerini dünyaya açmıştı. Nüfus kaydına, Osmanlı İmparatorluğu'nda kullanılan Rumî (Malî) takvime göre, yalnızca 1296 yılı işlenmiş, ay ve gün ise belirtilmemişti. O dönemde genelde yeni doğan çocukların doğum günleri aile büyüğünce evdeki Kur'an'ın iç kapağına yazıldığı için Ali Rıza Efendi'de böyle hareket etmişti. Ancak Zübeyde Hanım'ın açıkladığına göre söz konusu Kur'an kaybolduğu için nüfus kaydına Mustafa'nın doğum ayı ve günü geçirilememişti. Aslında ona doğumunda Selanik müdürlüğünce verilen nüfus cüzdanının ya kaydolduğu okullardan birinde kaldığı ya da sonraları kaybolduğu anlaşılmaktadır. Bu nedenle onun doğum tarihini belirleyen ilk belgeler askeri okullardaki öğrenci kayıtları olmaktadır. Bu kayıtlarda ay ve gün belirtilmeden doğum yeri ve tarihi hep "Selanik, 1296" olarak gösterilmiştir.

Kendisini seçim hakkından yoksun kılmak amacıyla Ocak 1922'de seçim yasasında yapılmak istenen değişikliğe karşı duyulan tepki sırasında Ankara Belediye Meclisi'nin aldığı kararla Hacıbayram Mahallesi nüfüsuna (Hane/Ev N: 161/1) kaydedilmişti (KAA, 177). Bize kadar ulaşan nüfusla ilgili ilk kaydı ise, İzmir'de Uşaklıgiller'in kızı Latife ile evlenirken almış olduğu belgedir. "Türkiye Hükümeti Nüfus Tezkeresi" başlığını taşıyan 27 Kânunisani 1339 (Ocak 1923) tarihli belgede, doğum yeri ve hangi nüfusa kayıtlı olduğu belirtilmeksizin yalnızca doğum tarihi (1296) verilmiştir. Bunda Gazi Mustafa Kemal Paşa Hazretleri, "İzmir Göztepe"de yani nişanlısı Latife Hanım'ın evinde oturur görünmektedir. Onun fahri (onursal) hemşehrisi olduğu İzmir nüfusundan alınan bu belge, evlenmek gibi işlemlerde günümüzde de alınması gereken bir ikamet (oturma) belgesi niteliğindedir.

Ancak Mustafa Kemal'in İzmir dışında fahri hemşehriliğe seçildiği öteki kentlerin nüfusuna da kaydedildiği anlaşılmaktadır. Ona ilk onursal hemşehrilik Erzurum'da verilmişti. Müdafaâ-i Hukuk Derneği yönetim kurulu, 21 Ağustos 1919'daki toplantısında sine-i millet'e katılan eski Ordu Müfettişine kentin evlatları arasında yer almasını önermişti. O da 27 Ağustos'ta verdiği yanıtta bunu memnunlukla kabul ettiğini belirterek kent nüfusuna kaydedilmesini dilemişti (ATTB, 55). İzmir'in kurtarılışından sonra merkez ve bağlı belediye ve idare meclisleri, 10 Eylül'den beri kentlerinde bulunan Başkomutan Mustafa Kemal'e onursal hemşehrilik önerilmesini kararlaştırmışlardı. Bunun üzerine 24 Eylül'de "hamiyetli" diye nitelediği İzmir halkına bir teşekkür bildirisi yayımlayan Mustafa Kemal, bu öneriyi, "muzafferiyeti (utkuyu) müjdeleyen bir simge" olarak gördüğünü belirtmişti (Agy, 461). İzmir onursal hemşehriliğini çok geçmeden Ankara izlemişti. Ankara Belediye Ercümeni, 2 Ekim 1922'de İzmir'den Ankara'ya dönen ve büyük coşku ile karşılanan TBMM Başkanı Gazi Mustafa Kemal'e onursal hemşehrilik önermeyi gerekli görmüştü. 5 Ekim günlü mektubuyla bunu teşekkürle kabul ettiğini bildiren Mustafa Kemal, TBMM'nin, ancak "Ankara'nın kahraman muhitinde pervasızca bağımsızlık mücadelesine devam edebildiğini" de vurgulamıştı (ABE, XIII, 381). 

Ertesi yıl onursal hemşehrilik önerisi Rize'den gelmişti. Mustafa Kemal, 28 Nisan 1923 günü telgrafta "muazzez" bir kentin vatandaşları arasında kendisine bir yer ayrılmasından ötürü duyduğu sevinci belirtmişti (Agy, 500). Rize'yi de Diyarbakır izlemişti. Bu nedenle Belediye Başkanlığı'na gönderdiği 5 Nisan 1926 günlü mektupla gösterilen "kadirşinaslığa" (kadirbilirliğe) teşekkür etmişti (Kara Âmid, Atatürk Yılında Diyarbakır, 1981, s.31; ASD, V, 157). Dolayısıyla doğumunda Selanik nüfusuna kaydedilen Mustafa Kemal'in, TBMM Hükümeti'nin kuruluşu ile Ankara nüfusuna alındığını, bunun dışında fahri hemşehri seçildiği Erzurum, İzmir, Rize, Diyarbakır ve Gaziantep gibi kentlerin nüfuslarına da onursal hemşehri olarak kaydedildiği görülmektedir.

Mustafa Kemal'in bugün için bildiğimiz en ayrıntılı nüfus belgesi, Osmanlı saltanatına son verilmesi üzerine Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümeti vatandaşları için düzenlenen nüfus cüzdanıdır. 27 Mart 1339'da (1923) Ankara Nüfus Müdürlüğü'nce verilen cüzdanda onun Ankara nüfusuna kayıtlı olduğu ve Hacıbayram Mahallesi 161/1 numaralı evde oturduğu belirtilmektedir. İlk sayfada cüzdanın veriliş nedeni şöyle açıklanmıştır:

"İşbu huviyet cüzdanında isim ve şöhret ve hal ve san'atı muharrer (yazılı) olan Müşir Gazi Mustafa Kemal Paşa Hazretleri, Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümeti tâbiiyetini haiz olup ol suretle ceride-i nüfusda mukayyed olduğunu müşir (belirten) işbu hüviyet vüzdanı i'ta kılındı (verildi)."

Cüzdanda o sırada 42 yaşlarında olan Mustafa Kemal'in fiziksel özellikleri, kimliği, doğum tarihi, mesleği ve medeni hali ile ilgili şu bilgiler verilmektedir:

Boy: Orta
Saç: Sarı
Göz: Mavi
Burun: Âdeta (düz ice)
Ağız: Âdeta
Bıyık: Sarı, kesik
Sakal: Tıraş
Çene: Uzunca
Çehre: Uzunca
Renk: Beyaz
Alâmet-i fârika-i tabiiye (Ayırdedici işaretler): Tam
İsim ve şöhreti: Müşir Gazi Mustafa Kemal Paşa Hazretleri
Tarih ve mahall-i veladeti (Doğum tarihi ve yeri): Selanik, 1296. Bin iki yüz doksan altı
Pederinin ismiyle mahall-i ikameti (Babasının adı ve oturduğu yer): Tüccardan müteveffa (ölü) Ali Rıza Efendi
Validesinin ismiyle mahall-i ikameti: Müteveffiye Zübeyde Hanımefendi
Müteehhil ve zevcesi müteaddid olup olmadığı (Evli ve çok eşli olup olmadığı):  Bir zevcesi vardır.
Deracat ve sunuf-ı askeriyesi: Müşir (Mareşal)

Latife  Hanım ile evli iken düzenlenen bu cüzdanla Mustafa Kemal'in Ankara hemşehrisi olarak 10 Ocak 1923'te yapılan Hacıbayram Mahallesi muhtar seçimlerine katılıp oy kullandığı da bilinmektedir (ASD, II, 48).

Yeni Türk abecesinin kabulünden (1928) sonra her vatandaş gibi Mustafa Kemal’in nüfus cüzdanının da yenilenmiş olması gerekir. Onun dışında Soyadı Kanunu’nun kabul edilmesinden sonra Ankara Nüfus Müdürlüğü’nce düzenlenmiş olan iki ayrı nüfus cüzdanı bulunmaktadır. 993.814-B. seri ve 51 sıra numaralı cüzdanda adı hanesine Mustafa ya da Mustafa Kemal yerine yalnızca Kemal, lakap ve şöhreti (soyadı) bölümüne de doğal olarak Atatürk yazılmıştır. (Atatürk, Kültür Bak. Yay., s.14). Ondan bir süre sonra düzenlenen 933.815-B seri ve 51 sıra numaralı cüzdanda ise o yıllarda etkili olan Türkçenin özleştirilmesi çabalarının etkisiyle Kemal adının Kamâl biçiminde yazıldığı görülmektedir. Değişiklikler nedeniyle düzenlenen bu cüzdanlarda da doğum tarihi 1881 olarak gösterilmiştir. Ankara/Çankaya nüfusuna kayıtlıdır (Hane N: 139, Cilt 56, Sahife N: 49). Medeni hali kısmına da “evli değildir” diye yazılmıştır.

Mustafa Kemal’in Rumi takvime göre doğum tarihi olarak verilen 1296 yılı, Miladi takvimin 13 Mart 1880-12 Mart 1881 günlerini kapsamaktadır. Cumhuriyet döneminde Miladi Takvim’in kabul edilmesinden sonra doğum yılı 1880 olarak gösterilmiş, resmi sayılacak yayınlarda da bu tarih kullanılmıştır (Tarih IV, 359). Ne ki doğum ay ve gününün saptanması çalışmalarında kesin bir sonuca varılamayınca onun mayıs ayında dünyaya gelmiş olduğu kabul edilmiş ve doğum yılı 1881 olarak değiştirilmiştir.

Harp Okulu’ndan sınıf arkadaşı Ali Fuat Cebesoy, 1881 tarihinin “gerçek gibi” olduğunu söylerken (SAA, 3), çocukluk arkadaşı olup onun yaşamının sonuna kadar yanında bulunan ve dahası 10 Kasım 1938 sabahı Atatürk’ün vefat ettiğini öğrendiğinde intihar girişiminde bulunan Salih Bozok ise, doğum tarihinin 1880’den de önce olabileceğini öne sürmektedir. 1934’te Atatürk’ün Trakya gezisine katılan Dr. Asım Arar, S. Bozok’un kendisine, Mustafa Kemal’in doğum tarihinin 1880 öncesi olduğunu söylediğini belirtmektedir. (Son Günlerinde Atatürk, 12).

Mustafa Kemal’in doğum ay ve gününe gelince, Enver Behnan Şapolyo,  Zübeyde Hanım’ın kendisine bu üçüncü oğlunun kış mevsiminin en soğuk 40 günlük dönemi olan erbin’de (22 Aralık-31 Ocak) ve “aklında kaldığına göre 23 Kânunuevvel 1296’da” doğduğunu söylediğini belirterek Atatürk’ün doğum tarihinin 23 Aralık olması gerektiğini öne sürmüştü. (Kemal Atatürk, 1959, s.17). Buna karşın Atatürk kendisine bahar aylarında doğduğunun söylendiğini açıklamıştı (AH, I, 5). Onun bu anlatımına bazı nedenlerin de eklenmesiyle doğum gününün 19 Mayıs olması kabul edilmişti.

Bu konuda ilk öneri, Lozan Konferansı’nda Türk delegeleri arasında yeralmış olan milletvekili Reşit Saffet Atabinen’den gelmişti. O, 19 Mayıs 1932’de Cumhurbaşkanı Atatürk’e “Doğum gününüz kutlu olsun!” yollu bir telgraf çekmişti. Aynı yıl, Aydın Halkevi’de Atatürk’ün doğum gününü Gazi Günü ilan etmek istediğinde kendisinden hangi gün doğduğu sorulmuştu. Ancak o, “Bana sormayın, ben doğum günümü bilmiyorum!” yanıtını vermiş, bununla birlikte Gazi Günü olarak Samsun’a çıktığı günün kabul edilmesini istemişti (AHE, 7). 1937’de İngiltere Büyükelçiliği, Kral VIII. Edouard’ın Atatürk’ün doğum gününü kutlamak istediğinden bahisle Dışişlerinden onun hangi tarihte doğduğunu sormuştu. Konu kendisine iletildiğinde 19 Mayıs gününü yeğlemişti. Bunun üzerine de Cumhurbaşkanlığı Genel Sekreteri Hasan Rıza Soyak’ın imzasıyla 12 Kasım 1936’da Dışişleri Bakanlığı’na şu yazı gönderilmişti:

“Reisicumhur Atatürk’ün 19 Mayıs 1881 tarihinde doğmuş olduklarını arzederim.”

VIII. Edouard’ın tahttan vazgeçmesi üzerine kral olan VI. George 19 Mayıs 1937’de bir telgrafla onun doğum gününü kutladığında buna, “Doğumumun yıldönümü münasebetiyle Majestelerinin göndermek nezaketinde bulundukları telgraftan ziyadesiyle mütehassis oldum (duygulandım).” diye yanıt vermişti (ASD, V, 193). Böylece onun Ordu Müfettişi olarak Samsun’a çıktığı ve Söylev’ine başlangıç olarak aldığı 19 Mayıs, doğum günü olarak kabul edilmişti. Münir Hayri Egeli’nin aktardığına göre Ankara’dan yeni bir nüfus kâğıdı alması gerektiğinde kendisine doğduğu ay ve günün belirtilmesinin yararlı olacağı hatırlatılmıştı. Fakat o, “Sene yetişir, yoksa bir gün gelir doğum günümü kutlamaya kalkarar; sonra padişahlara benzerim,” diyerek bu öneriye karşı çıkmıştı. (ABH, 14).

Yaşamının son yılında, 20 Haziran 1938'de kabul edilen bir yasa ile de 19 Mayıs günü, Gençlik ve Spor Bayramı olarak ulusal bayramlar arasına alınmış ve Samsun’dan Anadolu içlerine doğru yol alırken yanındakilerle birlikte söyledikleri “Dağ başını duman almış,” marşı da o günleri simgeleyen marş sayılmıştı. 12 Eylül 1980 askeri girişiminden sonra Gençlik ve Spor Bayramı adına “Atatürk’ü Anma” da eklenmiştir. 19 Mayıs tarihi genel bir kabul gördüğünden yıllar sonra Mustafa Kemal’in doğum günü olarak öne sürülen 13 Mart tarihi (Haluk Şehsuvaroğlu, Cumhuriyet, 13 Mart 1962) destek bulamamıştır.

Nüfus kaydının ancak 1868’de zorunlu kılındığı Osmanlı dünyasında, bireylerin yaşamöyküleri genellikle rivayetlere dayanmakta ve efsanelerle karıştırılmaktadır. Hele söz konusu kişiler toplumda öncü ve önder duruma yükselmişlerse onlara ilişkin öyküler duygusal bir içerik de almaktadır. Bu nedenle Andrew Mango’nun, Atatürk’ün yaşamöyküsünde gerçekleri ve efsaneleri birbirinden ayırt etmenin çok zor olduğundan yakınması (Atatürk, 30), yerinde bir saptama olmakla birlikte salt Atatürk’e özgü değildir. İnsan toplulukları kendilerini etkileyen, esin kaynağı olan hangi kahraman için efsaneler yaratmamıştır ki? Kaldı ki, Mustafa Kemal’in çocukluk yıllarına ait bilgilerdeki çelişkilerin bir kısmı başta annesi Zübeyde ile kız kardeşi Makbule olmak üzere çocukluk arkadaşlarının yıllar sonra belgelerle değil, belleklerine dayanarak anlattıklarının birbirini tutmamasından kaynaklanmaktadır.

(Kaynak: Şerafettin Turan, Kendine Özgü Bir Yaşam ve Kişilik: Mustafa Kemal Atatürk, Bilgi Yayınevi, Dördüncü Basım Mart 2024, sf. 15-16-17-18-19.)

Kongrede Damat Ferit kabinesini işbaşından ayrılmaya zorlamak için etkin girişimlerde bulunulması üzerinde de durulmuştu. Bu arada gençlerden biri onun öldürülmesi için Mustafa Kemal'den izin istemişti. Fakat Kılıç Ali'nin aktardığına göre Mustafa Kemal, "Sen ne dersin çocuk! Bir şaşkını kahraman veya kurban mı yapmak istiyorsun? Bırakın bu komitacı kafasını," diyerek bu dileği şiddetle reddetmişti (KAA, 67). Görüşmeler sonunda Sadrazamın Padişaha şikâyet edilmesi kararlaştırılmıştı. Ama başvurunun Temsilciler Kurulu ya da kongre üyelerince değil, kolordu komutanları Karabekir, A.F. Cebesoy, Selahattin Köseoğlu ve Cevdet Bey tarafından imzalanması uygun bulunmuştu. Oldukça övücü ve yüceltici sözlerle dolu olan bu başvuruda, İçişleri ve Harbiye Bakanlarının, her yönüyle yasal olan ve ordu tarafından da desteklenen Sivas Kongresi'ni basmak için Ali Galip'i harekete geçirdikleri belirtilmişti. Arkasından, böylesi bir "suikast"a girişen Damat Ferit hükümetine artık güvenin kalmadığı vurgulanarak, "ulusun yasal emellerine dayanacak ve Meşrutiyet'e yürekten bağlı namuslu kişilerden oluşan yeni bir hükümetin kurulması" istenmişti (NTK, III, Vesika 82; İH, 194).

Damat Ferit hükümeti, bu telgrafın Padişaha ulaşmasını önleyince Mustafa Kemal, 10/11 Eylül gecesi İçişleri Bakanı Adil Bey'e "Ulusu, Padişaha dileklerini sunmaktan alıkoyuyorsunuz. Alçaklar, caniler, hainler!" diye başlayan hakaretlerle dolu bir telgraf çekmişti. Buna bir yanıt alınamayınca kongrenin son gecesi hükümetle olan ilişkiler tümüyle kopmuştu. O gece Kongre Genel Kurulu imzasıyla Damat Ferit'e gönderilen telgrafta hükümetin bu tutumu "bir saat daha sürerse" ulusun her türlü davranışta kendisini özgür sayacağı ve bütün yurdun "yasadışı" sayılan hükümetle ilgisini ve bağlantısını keseceği bildirilmişti (SÖY, 1, s.101). Buna da bir yanıt alınamayınca ertesi gün (12 Eylül) İstanbul hükümeti ile haberleşmenin kesilmesine karar verilmişti. Padişaha hitaben yayımlanan bildiride de "Yeni bir kabine kurulması işine karşı konulacak olursa hiçbir kuvvet bizi durduramayacaktır," diye sert bir ifade kullanılmıştı (Metin: BTTD, sa. 17, s.3 vd.).

Zor durumda kalan Damat Ferit ise İngiliz desteğiyle mevkiinde kalabilmek amacıyla onlara üstünlük sağlayan bir barış antlaşması için Yüksek Komiser Amiral Web ile yazışmaya koyulmuştu (Akşin, 572; İH, 384). Bundan sonra Padişaha bir bildiri de yayımlatmayı başarmıştı. Aslında metnini kendisinin yazdığı 20 Eylül tarihli bildiride Vahidettin, İzmir'in işgaline karşı gereken tepkilerin gösterildiğini ve "Doğu Anadolu'ya ilişkin söylentiler" olarak nitelediği Ermenistan ve Kürdistan sorunları konusunda da aynı duyarlılıkla hareket edildiğini savunmuştu. Devamla, "Memleket içinde asayişi ve güveni bozacak ve hükümetin otoritesine zarar verecek her türlü hareket, millet fertleri arasında ayrılık ve kavga doğuracak her türlü girişim, devletimizin gerçek ve hayati çıkarları ile bağdaştırılamaz," diyerek Sivas Kongresi ile ilkeleri belirlenmiş olan ulusal direnişi düzeni bozan, kardeş kavgasına yol açacak bir davranış olarak suçlamıştı (Metin: NTK, III, Vesika 98).

Bu bildiriye karşın Temsilciler Kurulu, hükümetin değiştirilmesi için Padişaha yeniden başvurunca Damat Ferit söz konusu kurul ile doğrudan görüşme olanağı aramayı gerekli görmüştü. Böylece Mustafa Kemal ile onun Selanik'ten tanıdığı Abdülkerim Paşa, 27 Eylül gecesi makine başında karşı karşıya gelmişlerdi. 8,5 saat süren bu görüşmede Abdülkerim Paşa, Padişahın bildirisi çerçevesinde, Sarayın her şeyi bildiğini belirterek çözüm yerinin padişahlık katı olduğu görüşünü savunmuştu. Buna karşın Mustafa Kemal, Damat Ferit hükümetinin işbaşından uzaklaştırılması konusunda ısrarlı olmuştu. Bir uzlaşma noktası bulunamayınca da görüşme Mustafa Kemal'in şu sözleriyle bitmişti:

"Ulus, güçlü, anlayışlı ve keskin kararlıdır. İşler hızlı yürümektedir. Padişahımızın karar vermek ve sorunları çözmek büyüklüğünü göstermelerinin zamanıdır." (SÖY, II, 125-135)

Bu gelişme, kabine içerisinde bazı dalgalanmalara yol açmış ve İçişleri Bakanı Adil, hükümetin toptan çekilmesini önermişti. Artık tutunacak bir dal göremeyen Damat Ferit'de 30 Eylül 1919 gecesi Saraya gidip bu üçüncü kabinesinin istifasını vermek zorunda kalmıştı. Böylece Mustafa Kemal'in anlatımıyla, "Kuva-yı Milliye, milletin kesin iradesini tamamen göstermek ve ispat etmek kudretini kazanmış"tı. Erzurum'dan başlayarak Sivas'ta sağlanan bu güç birliği ve onun İstanbul'da hükümet değişikliği sağlayacak evreye ulaşması toplumda özgüven duygusunu kamçılamıştı. Bu hava içinde Türklüğü ve güç birliğini dile getiren marşlar bile bestelenir olmuştu. "Ulu Tanrım sen sağlık ver Türk'e" dizesiyle başlayan marş yaygınlaşarak okullarda da söylenir olmuştu (H. Derin, ÇÖK, 46).

Vahidettin, yeni kabine kurma görevini Tevfik Paşa'ya vermek istemiş, onun kabul etmemesi üzerine Ali Rıza Paşa'yı atamıştı. Yeni sadrazamın kurduğu hükümette (2 Ekim) bazı eski bakanlar yerlerinde bırakılırken Anadolu harekâtına karşı olan Şeyhülislam Mustafa Sabri ile İçişleri ve Harbiye Bakanlarının değiştirilmesi daha ılımlı davranılacağı izlenimini yaratmıştı. Hele II. Ordu Müfettişi iken geriye çağrılan Mersinli Cemal Paşa'nın Harbiye Bakanlığı'na getirilmesi kendisinin Temsilciler Kurulu'nun hükümetteki sözcüsü gibi algılanmasına yol açmıştı. Mustafa Kemal, kurul adına Ali Rıza Paşa'ya çektiği telgrafta, milletin yeni hükümete müşkülat çıkarmayıp ona yardımcı olmaya çalışacağını bildirmiş ancak şu üç koşulun gözetilmesi gerektiğini vurgulamıştı:

a) Erzurum ve Sivas Kongreleri'nde saptanan amaçlara ve örgütlenmelere uyulması,                             

b) Milli Meclis toplanıncaya kadar ulusun geleceğine ilişkin kesin ve resmi taahütlerde bulunulmaması, 

c) Barış konferansına gönderilecek delegelerin bu görevi yapacak yetenekte olmalarına dikkat edilmesi (TİTE Arş., Kutu. 21, Belge 25-2; NTK, III, Vesika 128).

Ali Rıza Paşa'nın bu önerilere tepki göstermemesi Temsilciler Kurulu ile ilişkilerin düzelmesine olanak hazırlamıştı.

(Kaynak: Şerafettin Turan, Mustafa Kemal Atatürk: Kendine Özgü Bir Yaşam ve Kişilik, Bilgi Yayınevi, Dördüncü Basım: Mart 2024, s. 272-275)