ÖNSÖZ

Türkiye’nin ilk arkeoloğu Osman Hamdi Bey, aynı zamanda ilk müzecisi, İskender Lahdi, Tabnit Lahdi gibi önemli arkeolojik bulguların kaşifi ve Kaplumbağa Terbiyecisi’nin ressamı. Modern Türk Entelijansiyası Tarihi’nde büyük önem arz eden Osman Hamdi Bey’i anlamak, tarihimizdeki öğrenilmeyen ya da yüzeysel öğretilen bilgileri gün yüzüne çıkarmayı sağlayacağı için önemi büyüktür. Bu incelemede kısaca Osman Hamdi Bey’i, hayatını, eğitimini, ölümünü, biyografik inceleme tarzında ele alacağız. Okura tarihimizin önemli şahsiyetlerinden olan Osman Hamdi Bey’in hayatını kaleme alacak bu makaleyi okura sunmaktan minnet duyarım

-Emir Ali Anter, 2026

Hayatı

Osman Hamdi Bey, 30 Aralık 1842 tarihinde, İstanbul’da doğmuştur. Babası, Abdülmecid devrinde 11 ay 7 gün sadrazamlık, İkinci Mahmud devrinde ise iki defa sadrazamlık yapmış Koca Mehmed Hüsrev Paşa’nın evlatlıklarından Rum asıllı İbrahim Ethem Paşa’dır. İlkokula Beşiktaş’ta başladı, akabinde 1856’da  Mekteb-i Maarif-i Adliye’ye kaydoldu. 1857’de hukuk tahsili almak için Paris’e gönderilen Osman Hamdi, aynı zamanda Paris Güzel Sanatlar Yüksek Okulu’nda resim dersleri aldı ve arkeoloji ile de ilgilendi. Sanata olan ilgisi hukuka olan ilgisine ağır basınca o dönemin ünlü ressamları olan Jean Leon Gérôme ve Boulanger’in atölyelerinde çalıştı. 1858’te gittiği Sırbistan ve Viyana’da müzeler ve resim sergileriyle alakalı incelemeler yaptı. 1867’de Süleyman Seyyid ve Ahmet Şeker Paşa ile birlikte 2. Paris Milletlerarası Resim Sergisi’ne katılıp ödül aldı. 1869’da o sıralarda Bağdat’ta bulunan Ahmed Mithat Efendi’nin yanına gidip onu Batı kültürüyle ilgili fikirlerini anlatma fırsatı buldu. İki yıl burada kaldıktan sonra 1871’de İstanbul’a döndü. Ardından 93 Harbi’ne kadar birkaç memuriyeti görevi yürüten Osman Hamdi, savaş sonunda memuriyetten ayrıldı. Yoğun bir şekilde resimle uğraşıyordu. 1877’de Maarif Nezareti’ne bağlı olan 8 kişiden oluşan müze komisyonunun bir üyesiydi. 1881’de Müze-i Hûmayun Başkanı Philipp Anthon Dethier’in ölümü üzerine komisyonun başına geçmesiyle Türk Müzeciliği’nde yeni bir devir açıldı. Müze-i Humâyun, onun çabalarıyla İstanbul Arkeoloji Müzeleri’ne evrildi. 1882’de müze için yeni bir bina inşa etme işine girdi. İlk kısmı 1891’de, ikincisi 1903’de, üçüncüsü ise 1907’da açıldı. İskender Lahdi, Ağlayan Kadınlar Lahdi, Tabnit Lahdi, Likya Lahdi gibi arkeolojik açıdan büyük önem arz eden bulgular keşfetti. Sanayi-i Nefise Mektebini kurdu (günümüz Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi) ve ilk başkanı oldu. 1884’de eski eserlerin yurt dışına çıkarılmasını engelleyen ve onları devlet malı olarak kabul eden Asar-ı Atika Nizamnamesi’ni çıkardı ve uygulamaya kurdu. Bu nizamname 1973’e kadar Türkiye’deki tek eski eser yasası olarak önemini korumuştur. Bir süre Kadıköy Belediye Başkanlığı yapmıştır. 1910’da İstanbul’da ölmüştür.

Eğitim Devrimi

Osman Hamdi Bey’in Türk kültür tarihindeki asıl büyük inkılaplarından biri, hiç şüphesiz Batılı anlamda sanat eğitimi veren ilk kurum olan Sanayi-i Nefise Mektebi’ni tesis etmesidir. 1882 yılında temelleri atılan ve bugün Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi olarak varlığını sürdüren bu müessese, sadece bir okul değil, aynı zamanda Osmanlı entelijansiyasının estetik algısını dönüştüren bir merkez olmuştur. Paris’teki École des Beaux-Arts modelini İstanbul’a taşıyan Osman Hamdi, resim, heykel ve mimari gibi alanlarda yetkin sanatçıların yetişmesi için modern bir müfredat oluşturmuş; böylece sanatın zanaat ile estetik disiplin arasındaki o ince çizgide profesyonelleşmesini sağlamıştır.

Mektebin kuruluşu, Osman Hamdi’nin sadece bir idareci değil, aynı zamanda vizyoner bir eğitimci olduğunu kanıtlar niteliktedir. O dönemde heykel sanatı üzerindeki toplumsal çekincelere rağmen, okulun bünyesinde heykel bölümünü açarak bu alandaki tabuları akademik bir zeminle kırmıştır. Müze-i Hümâyun’un hemen yanı başında konumlanan bu okul, öğrencilerin teorik bilgiyi müzedeki antik eserleri inceleyerek pratiğe dökmesine imkan tanımıştır. Bu durum, Osman Hamdi’nin eğitimi teoriden ibaret görmeyip, onu arkeoloji ve tarihle harmanlayan bütüncül yaklaşımının en somut göstergesidir.

Eğitim devriminin bir diğer sacayağı ise Asar-ı Atika Nizamnamesi ile eşgüdümlü yürütülen bilinçlendirme faaliyetleridir. Osman Hamdi, sadece okul sınırları içerisinde kalmamış, arkeolojik kazılarda görev alacak kadroların yerli imkanlarla yetişmesi için büyük çaba sarf etmiştir. Bu hamleyle, Osmanlı topraklarındaki kültürel mirasın korunmasını dış kaynaklı uzmanların inisiyatifinden kurtararak, milli bir koruma bilincinin akademik temellerini atmıştır. Onun gözünde eğitim, bir milletin geçmişine sahip çıkma iradesinin en güçlü enstrümanıdır.

Netice itibarıyla Osman Hamdi Bey, Sanayi-i Nefise Mektebi ile Türk sanatında mektepli dönemini başlatmış ve bu kurumun ilk müdürü olarak pedagojik bir otorite kurmuştur. Onun eğitim anlayışı, salt teknik bir öğretiden ziyade, Batı’nın metodolojisini Doğu’nun ruhuyla birleştiren bir sentezdir. Ölümüne kadar bu kurumun başında kalarak, Türk resim ve heykel sanatının öncü isimlerine hocalık etmiş ve modern Türk sanat tarihinin köşe taşlarını bizzat kendi elleriyle döşemiştir.

Sayda Kazıları

1887 yılı, Türk arkeoloji tarihi için sadece bir keşif yılı değil, aynı zamanda bir rüştünü ispat etme dönemidir. Sayda’da (bugünkü Lübnan sınırları içinde) bir vatandaşın kendi arazisinde taş ocağı işletmek üzere aldığı izin, tarihin akışını değiştirecek bir kapıyı aralamıştır. Arazide mezar olması muhtemel derin bir kuyunun fark edilmesi ve durumun süratle Payitaht’a bildirilmesi üzerine, Sultan II. Abdülhamid bizzat Osman Hamdi Bey’i bu meçhul kuyuyu tetkik etmekle görevlendirmiştir. Osman Hamdi Bey, Sayda’ya vardığında sadece bir kuyuyla değil, antik dünyanın en görkemli nekropollerinden (mezarlık alanlarından) biriyle karşılaşmıştır.

Zorlu tabiat şartlarına ve teknik imkansızlıklara rağmen yürütülen titiz çalışmalar neticesinde, bu nekropolden tam 18 adet paha biçilemez lahit gün yüzüne çıkarılmıştır. Bu bulguların bilim dünyasındaki yankısı o kadar büyük olmuştur ki, o güne dek Osmanlı’nın kültürel mirası koruma yetisini sorgulayan Batılı arkeologlar, Osman Hamdi Bey’in metodolojik başarısı karşısında sessiz kalmak mecburiyetinde kalmışlardır. Bu devasa lahitlerden 11 tanesi, özel düzeneklerle gemilere yüklenerek büyük bir lojistik operasyonla İstanbul’a nakledilmiştir. Bu keşifler, ileride açılacak olan İstanbul Arkeoloji Müzeleri’nin de ana gövdesini oluşturacaktır.

Keşfedilen Başlıca Eserler

Bu kazının en kıymetli meyvesi hiç şüphesiz İskender Lahdi'dir. İsmini üzerinde taşıdığı Büyük İskender’in Perslerle yaptığı savaşları betimleyen muazzam kabartmalardan alan bu eser, Helenistik dönem sanatının zirve noktası kabul edilir. Öyle ki, kabartmalardaki boya izleri keşfedildiği günkü tazeliğini korumaktaydı. Bir diğer önemli bulgu olan Tabnit Lahdi, Fenike Kralı Tabnit’e aittir ve üzerindeki Mısır hiyeroglifleri ile Fenike alfabesiyle yazılmış kitabeler, dönemin diplomatik ve kültürel geçişkenliğini gözler önüne serer.

Kazının estetik derinliğini yansıtan Ağlayan Kadınlar Lahdi ise, her bir sütun arasında farklı yas tutma pozisyonunda tasvir edilen 18 kadın figürüyle adeta taşa kazınmış bir hüzün senfonisidir. Bunların yanı sıra, sanat tarihindeki üslup çeşitliliğini temsil eden Likya Lahdi ve Doğu ile Batı sentezini yansıtan Satrap Lahdi gibi eserler de Sayda Kazıları'nın dünya mirasına sunduğu eşsiz parçalar arasındadır. Osman Hamdi Bey, bu eserleri sadece topraktan çıkarmakla kalmamış; onları modern Türk  müzeciliğinin sarayı olan İstanbul Arkeoloji Müzeleri’nde ebedi istirahatgahlarına kavuşturarak tarihimize sarsılmaz bir kültürel kale inşa etmiştir.

Türk Resim Sanatında Mühim Bir Devrim

Osman Hamdi Bey, Batı’da aldığı akademik resim eğitimini Doğu’nun ruhuyla sentezleyen, Türk resim sanatının modernleşme sürecindeki en radikal figürüdür. Onu çağdaşlarından ayıran en temel vasıf, Türk resminde figürü bir kompozisyon öğesi olarak kullanan ilk sanatçı olmasıdır. O döneme dek Türk resmi daha çok manzara ve cansız doğa (natürmort) üzerine yoğunlaşmışken; Osman Hamdi, insanı merkeze alan, hikayesi olan ve derinlikli sahneler kurgulamıştır. Eserlerindeki titiz işçilik ve adeta bir fotoğraf karesini andıran ayrıntılı üslubu, onun Paris’teki hocaları Jean-Léon Gérôme ve Boulanger’den tevarüs eden akademik disiplininin bir yansımasıdır.

Sanatçının çalışma metodolojisi de dönemi için oldukça yenilikçidir. Osman Hamdi, eserlerini inşa ederken fotoğraflardan ve kareleme yönteminden yararlanmış; açık hava ressamlığının (en plein air) aksine, kontrollü ve lojistik imkanları yüksek olan atölye ortamını tercih etmiştir. Bu atölye disiplini içinde, zaman zaman kendi eserlerinde kendisini model olarak kullanması, sanatçının kendi kurguladığı dünyayla kurduğu derin bağın bir tezahürüdür. Kendisini bazen bir derviş, bazen bir silah taciri, bazen de düşünen bir entelektüel kılığında resmederek; aslında Osmanlı insanının idealize edilmiş portresini çizmiştir.

Sanatı Hakkında Birkaç Analiz

Osman Hamdi’nin tuvalleri, sadece birer görüntü değil, aynı zamanda titizlikle seçilmiş birer nesneler manzumesidir. O, oryantalist bir sanatçı olmasına rağmen, Batılı meslektaşlarının aksine Doğu’yu dışarıdan bir gözle değil, bizzat içeriden, bir Osmanlı aydını olarak resmetmiştir. Bu durum ona sahnelerini yakından gözlemleme ve en ince ayrıntısına kadar doğru yansıtma avantajı sağlamıştır. Resimlerinde sıkça karşılaştığımız; kandiller, rahleler, Kur’an mahfazaları, kitaplar ve çeşitli boyutlardaki şamdanlar, onun medeniyet tasavvurunun sessiz tanıklarıdır. Halılar, işlemeli örtüler ve metal tabaklardaki doku hassasiyeti, izleyiciyi resmin içine çeken bir gerçeklik sunar.

Aynı zamanda silahlar, müzik aletleri, buhurdanlar ve tütsü dumanı gibi öğelerle sahnelerine mistik ve kültürel bir atmosfer kazandırır. Hayvan figürlerine (köpekler ve kuşlar) ve bitki örtüsüne (çiçekler ve vazolar) yer vererek kompozisyonlarını zenginleştirirken; arkeolog kimliğinin bir yansıması olarak lahitleri ve mezar içlerini de tuvaline taşımıştır. Figüratif tercihlerinde ise genellikle kendi aile dairesinden şaşmamış; eşi, çocukları ve yakın çevresi, onun kurgusal dünyasının başrol oyuncuları olmuşlardır. Bu yaklaşım, onun resimlerine hem profesyonel bir vakar hem de mahrem bir samimiyet katmaktadır.

Sonuç 

Netice itibarıyla Osman Hamdi Bey, sadece bir ressam, bir arkeolog yahut bir bürokrat değil; çökmekte olan bir imparatorluğun küllerinden modern bir kültürel kimlik inşa etmeye çalışan çok yönlü bir hezarfendir. Onun liderliğinde hayat bulan Asar-ı Atika Nizamnamesi ve Müze-i Hümâyun, Türk müzeciliğini eser toplama evresinden bilimsel koruma ve sergileme evresine taşımıştır. Bugün İstanbul Arkeoloji Müzeleri’nin koridorlarında yürüyen her araştırmacı, aslında Osman Hamdi Bey’in Batılı metodolojiyi Doğu’nun tarihsel zenginliğiyle nasıl harmanladığının canlı şahididir.

Onun sanat sahasındaki mirası ise sadece tuval üzerindeki fırça darbelerinden ibaret değildir. Sanayi-i Nefise Mektebi’ni kurarak Türk sanatında akademik disiplini başlatması, kendisinden sonra gelecek nesillerin yolunu aydınlatmıştır. Bir ressam olarak oryantalizmi içeriden bir gözle yeniden yorumlaması, Doğu insanını pasif bir obje olmaktan çıkarıp düşünen ve sorgulayan bir özneye dönüştürmüştür. Bu yönüyle Osman Hamdi, Türk entelijansiyası için sadece bir öncü değil, aynı zamanda kültürel bir özgüvenin de temsilcisidir.

Tarihimizin bu müstesna şahsiyetini anlamak, bugün sahip olduğumuz pek çok kurumun ve hukuki düzenlemenin köklerine inmek demektir. 1910 yılında aramızdan ayrılmış olsa da, kurduğu mekteplerden mezun olan sanatçılar ve koruduğu lahitlerle yaşamaya devam etmektedir. Bu makalede ele aldığımız hayatı ve eserleri, onun öğrenilmeyen gerçekleri gün yüzüne çıkarma idealinin ne kadar büyük bir gayretle örüldüğünü ispatlar niteliktedir. Onun bıraktığı meşale, bugün hala Türk kültür ve sanat hayatının en karanlık köşelerini aydınlatmaya devam etmektedir.

Bazı Eserleri:
Kaplumbağa Terbiyecisi
Silah Taciri
Mihrap
Arzuhalci
Mimozalı Kadın
Kur’an Okuyan Kız
İki Müzisyen Kız
Şehzade Türbesinde Derviş
Naile Hanım Portresi
Türbe Ziyaretinde İki Genç Kız
Kur’an Okuyan Hoca
Kahve Ocağı
Halı Satıcısı
Ab-ı Hayat Çeşmesi
Feraceli Kadınlar
İlahiyatçı
Okuyan Genç Emir
Pembe Başlıklı Kız
Gebze'den Manzara
Eskihisar'da Feraceli Kadınlar
Cami Kapısında
Yeşil Cami Önü
Rahlede Okuyan Genç
Köpekli Adam
Şatoda Kadın
Sakallı Adam Portresi
Türbe Kapısı Önünde Kadınlar
Haremden
Gezintide Kadınlar
Yaşlı Adam Portresi

Giriş

Mehmet Reşit Bey ile ilgili kaynaklar az ve muammadır. Mithat Şükrü Bleda’nın hatıratını yayınlayan oğlu Turgut Bleda, Reşit Bey’in sık sık not defteri tuttuğunu ve kendisi de bir devlet görevlisi olan gelini Özel Şahingiray’ın yayınlama sürecinde olduğunu 1970’lerde kaydetmiştir. Lakin bu çalışma o yıllarda yayınlanamamış ve Nejdet Bilgi’ye nasip olmuştur. Dr. Mehmet Reşit hakkındaki en tafsilatlı kaynak da nitekim Bilgi’nin eseri olup aile evrakından oluşmaktadır. Eserin izlencesi ve içindekiler kısmı ek olarak siteye eklenecektir. Bunun haricinde tüm kariyerini Türk büyüklerine iftira atmaya adamış Hans Lukas Kieser adında tarihçiliğin soytarısı bir zat, birilerine şirin görünmek adına Reşit Bey hakkında bir eser yazmıştır. Üzücü olan husus da dijital ortamda bu eserin Reşit Bey hakkındaki tek eser oluşudur. Çeşitli dijital ansiklopediler de Kieser’in çalışmasını referans aldığından dijital manada Reşit Bey, tamamen karalanmakta ve mukaddes istirahatgahında rahatsız edilmektedir. Bundan ötürü Bilgi ve Bleda’nın eserlerinden sıkça faydalanarak dijital ortamdaki literatüre katkıda bulunmak namına bu yazıyı kaleme almanın bir meslek sorumluluğu olduğunu hissederek bu yazıya giriştim.

Mehmet Reşit Bey’in Serüveni

Mehmet Reşit Bey Çerkes kökenli Haniko ailesine mensup olup serüveni Kafkasya’da köklü bir aile mazisine dayanmaktadır. Kırım Tatarları tarafından vakti zamanında Kırım’a yerleştirilmişler ve iç siyaset dinamiklerinde önce Hanlığın sonra da Kırım ile Moskova arasındaki siyasetin temelinde bulunarak Kuzey Türk devletine müspet hizmetlerde bulunmuşlardır. Ailenin isminin Haniko yani “Hanzade” olması ve Çerkes kabilesinin onlara bu ismi vermesi, Haniko ailesinin Kırım Tatarlarında mevcut olan Atalık müessesine hizmet etmesindendir. Vakti zamanında Hanların yanında yamacında büyüyen Haniko ailesi fertleri, bir bakıma Kırım Tatarlarının da vasisi haline gelmektedir. İşte böylesine derin ve köklü bir yapıda olan, Türk devletine olan hizmetleri yüzyılları aşkın olduğu bilinen Haniko ailesi, 93 Harbinde Rus zulmüne maruz kalmış ve muhacir olarak İstanbul’a gelmişlerdir.

Mehmet Reşit, ailesinin maddi durumu ve müspet mevki sayesinde iyi eğitim görmüş ve sivrilmeyi başararak Mekteb-i Tıbbiye’ye girmiştir. Ailesinin İstanbul sosyetesindeki mevkisi nedeniyle payitahtın önemli münevverleriyle kurduğu çeşitli dostlukları daha ergenlik çağlarında başlamıştır. Nitekim kendisi not defterinde İttihad-ı Osmani cemiyetinin kurucularından biri olduğunda 17 yaşında olduğunu kaydeder. Eğitimini tamamlayıp Tabip Yüzbaşı olduktan sonra İstanbul’da mesleğini icra ederken 1890’larda patlak veren Ermeni isyan girişimlerinin yarattığı çatışma ortamında, ordunun sıhhiye ihtiyacına yara olmak maksadıyla cephe cephe gezmiştir. Bu süreçte Ermenilere dair ilk izlenimlerini edinen Dr. Reşit Bey, olayların faili olarak devlet düzenini yeteri kadar tatbik edemediğini iddia ederek 2. Abdülhamid’i itham etmiştir. Bu süreçle ilgili malum diaspora Abdülhamit’i çeşitli iftiralarla itham ederken Dr. Reşit’in onu yeterli sertliği göstermeyip gereken tedbirleri almadığı ve Garplıların hasmane siyasetine acizane şekilde kaybettiği gerekçesiyle eleştirmesi dikkat çekici bir başka husustur. Ermenilerin bu isyanları 1897’lere kadar aktif olarak sürmüştür. Dr. Reşit ise ordunun çeşitli kademelerinde bir yandan doktorluk görevini ifa ediyor bir yandan da Abdülhamit’i eleştirmekten çekinmemiştir. Ermenileri küstah ve şımarık buluyor, Avrupalıların emellerinin payitaht tarafından engellemediğini söylüyor, çareyi milletçe birleşmekte buluyordu. İttihatçıların büyük çoğunluğu gibi o da üç tarz-ı siyasetin tabii süreci içerisinde Osmanlıcı- İslamcı- Türkçü mevkide bir ideolojik yaşantıya sahiptir.

Serüvenin istikbalinde İttihatçı faaliyetleri sebebiyle Şeref Vapuru ile Libya’ya sürülmüştür. Lakin burada da faaliyetleri durmamıştır. Bölgedeki eğitimsizliği ve tıbbi yetersizliği çevre mahallerin valilerine bildirmiştir. Bölgedeki diğer İttihatçı sürgünlerle birlikte kütüphaneler kurarak halka okuma-yazma öğretimi yapmışlardır. Üslubu genel olarak çok sert bulunabilir. Raporları, arz mektupları, ricaları genellikle serttir. Yabancı çalışmalarda “Radikal Vatansever” olarak tanımlanırken tam da bu yönü öne çıkartılmaktadır. Devlet işleyişinde bir kusur, ağırlık gördüğünde sözünü asla sakınmamaktadır. Türk-Yunan harbi sırasında yanına gelen askerlerle çeşitli mülakatlarda bulunmuş ve elde edilecek zaferin diplomatik görüşmelerde aynı niteliğe sahip olmayacağı ön görüsünü ortaya koymuştur. Esasen Dr. Reşit’in doktor, asker, siyasetçi olarak kariyerleri gerek bütün halinde gerek ayrı ayrı incelenirse yaşadığı dönemin muhtevasına hâkim olduğu tespiti ilk göze çarpan husus olacaktır.

Devlet Görevlisi Mehmet Reşit Bey

2. Meşrutiyet ilan edilip meclis kurulup sürgünlerin dönüşüne izin verilince İstanbul’a dönmüş ve Tabip Yüzbaşılığı bırakarak mülki idare görevlerine talip olmuştur. Başlangıçta Prens Sabahaddin’in grubunda bulunmuş fakat Prens’in azınlıklara bakış açısını beğenmemiş ve istifa etmiştir. O, Prens’in müteşebbis fikirlerinden etkilense de adem-i merkeziyetin devletteki Türk-Müslüman merkeziyetçiliğine ket vurup azınlık isyanlarını ve ecnebi dehaletini tetikleyeceğini savunmaktadır. Ardından İttihat ve Terakki grubuyla anlaşıp kurucularından birisi olduğu teşkilatına geri dönmüştür.

İlkin İstanköy ve sonra Humus’ta idari görevlerde bulunmuştur. Lakin kendisi hakkında sürekli merkeze menfi raporlar ulaştırılmıştır. İdaredeki sertliği, yolsuzluk ve asayiş eksikliğine mahal vermemesi civar idareciler tarafından olumsuz karşılanmıştır. Neredeyse gittiği her makamda ondan önceki idareciye methiyeler düzülüp Dr. Reşit’e şikâyet dilekçeleri biriktirilmiştir. Humus’ta yabancılara toprak satışına karşı çıkması ve böyle bir pazarlığı gördüğü an yetkilerinin de dışına çıkarak sert tedbirler alması “tarafgir” olduğu yönünde meyal ithamlara sebep olmuştur. Onun bu sert tavrı devlet adamları arasında da huzursuzluğa sebep olmuştur. Nitekim Dr. Reşit’in bu sert yapısı yine çağın birikmişliğidir. Gençliği boyunca çıkan her hadisede Abdülhamit’i ve idarecilerini yetersiz, yumuşak tavırlı gören ve buna uzun yıllar maruz kalan milliyetçi bir gencin kendi idareciliği döneminde aynı yumuşaklığı göstermeyeceğini görmek sissiz havada karşı dağları görmek gibidir. Dr. Reşit, gençliğindeki siyasi havadan çeşitli tecrübeler edinip ilkeler biriktirmiştir. Lakin iç siyaset dengeleri sebebiyle hakkında çıkan dedikodulardan ötürü sürekli şehir değiştirmek zorunda kalmıştır. Humus’ta toprak satışına karşı çıktığı için hezeyana tutuşan ahmaklar, bugün engel olunamayan başka satışların acısını çekmektedir.

Lazistan’a atandığında ise aynı ilkeli tavrından ödün vermemiş yalnız bu sefer bir de Pontusçu bölücülerle mücadele etmiştir. Onun aman vermeyen tavrı Süleyman Nazif’in de dikkatini çekmiş ve “kanun adamı Dr. Reşit” efsanesini payitahtta da duyurmasına sebep olmuştur. Özellikle Lazistan’da Jandarma içerisinde yaptığı düzenlemeler ve Pontusçu çetelere yönelik tavrı ile Cihan Harbi’nde bir de Karadeniz cephesinin açılmasını engellemiştir. Müstakil ve sert tavrı ile bilinen Trabzon İttihat Terakki’sinde de gerekli düzenlemeleri yaparak Karesi’ye atandığında arkasında tam teşkilatlı bir Karadeniz yerel yönetimi bırakmıştır.

Karesi’deki idareciliği ise öncekilerden daha başka sınavlar taşımaktadır. Bölgeye atandığında Balkan Harbi’nin nazik durumu halen tazedir. Rumeli’deki Türk efradı vatanlaştırdığı coğrafyasından şiddetli mezalimlerle akın akın Anadolu’ya göç etmektedir. Her vatansever gibi bu durum Dr. Reşit’in de içini ezip yüreğine dokunmaktaydı. Nitekim İttihatçıların orduda ve siyasetteki aciz duruma tahammül etmesi de artık imkansızdı. Bab-ı Ali basılmış ve idare ele alınarak Edirne’yi kurtarma planları yapılmış ve neticede başarılı olunmuştu. Dr. Reşit ise Rumeli muhacirlerinin yerleşimini organize etmekten sorumluydu. Rum ve Bulgarlarla yapılan sert savaşlar, Anadolu’daki gayr-i müslim efradın da çetecilere verdiği destekler bardağı taşıran son noktaydı. Karesi ve İzmir’de gayr-i müslim tasfiyesi başlatıldı. Dönemin İzmir İttihat Terakki Katib-i Mesulü Celal Bayar, aynı programın İzmir’deki uygulayıcısı ve şahididir. Anılarında da tasfiye sürecine ilişkin detaylar vermektedir. Bayar’ın bu süreçteki rolünü tespit için yazıları ve dönemindeki etkisi gözden geçirilmelidir. Celal Bayar, “Turgut Alp” mahlasıyla yazdığı yazılarında “Milli Ekonomi” fikirleriyle Türk devlet adamlarını etkilemiştir. Osmanlıcılığın tamamen iflas ettiği Balkan Harbi itibariyle artık Türk köylüsüne yönelim başlamıştır. Gayr-i müslimlerin şatafatlı ve imtiyazlı yaşantısı, Garp devletlerinin gönderdiği casus ve tercümanlarla olan iletişimleri, şımarıkça devlete kafa tutup daha çok imtiyaz isteyen tavırları bölgedeki idarecileri gittikçe sert ve ketum bir psikolojiye sürüklemiştir. Bölgedeki Bulgar ve Rum efradın ilk mübadili bu dönemdedir. Bir beynelmilel anlaşma çerçevesinde olmasa da Türk’e yönelişin hız kazandığı bu dönemde tasfiyeler süreciyle birlikte Rumeli’den gelen Türk ahaliye toprak ve arsa dağıtımı başlamış böylece Batı Anadolu yerleşimi eskisini de ikiye katlayacak şekilde Türkleştirilmiştir. Bu devlet operasyonunda da iki baş aktörden birisi Celal Bayar birisi Dr. Mehmet Reşit Bey olmuştur.

Demografinin Türkleştirilmesi sürecini takiben ekonomik elitin Türkleştirilmesi süreci de başlamıştır. Bu Osmanlı’nın kuruluş devrindeki iskân politikasından itibaren ilk kez devlet eliyle yapılabilmiştir. İttihatçıların devlet idaresini Bab-ı Ali baskınından sonra ele alışıyla birlikte asli unsur/gayr-i müslimlerin durumu tartışmaları da bitirilmiş ve asli unsurun Türkler olduğu kesinlik kazanmıştır. Nitekim döneme yönelik Merkez Umumi yazışmaları ışığında yapılan çalışmalar, Müslümanların düşük mevkide olmalarına yönelik hezeyanlarla doludur. Böylece Müslüman tüccarlar teşvik edilmeye başlanmıştır.

Karesi’deki bu debdebeli görev yıllarından sonra başka bir nazik bölge olan Diyarbakır’a tayin edilmiştir. Buradaki durumun hassas ve ince bir iplikte oluşu ondan evvelki “Şark Vilayetlerinin Islahatı” sürecinden gelmektedir. Tarihimizdeki ilk çözüm süreci olarak da görülebilir. Mahmut Şevket Paşa ve Said Halim Paşa döneminde ortaya çıkan sorun tamamiyle suni olup garp devletlerinin dayatmasıdır. Rus sefiri, bölgedeki profesör ve gazeteci kılığındaki ajanlar, İngiliz casusları; Kürt ve Ermeni önde gelenlerini günden güne birbirine karşı nefretle dolduruyordu. Van, Bitlis, Diyarbakır’da baskın nüfus olarak öne çıkan Türkmenler ise uzun bir süre gelişen olaylar karşısında sessiz kalmıştır. Bölgedeki espiyonaj ve bölücü faaliyetlerin sonucunda Rus-Alman-İngiliz dayatması bir projeler bütünü ortaya çıkmıştır. Hasıla gelen “Islahat” dayatmasının iki önemli ayağı vardı. Birincisi, Avrupalı devletlerin kendi arasında bir türlü ortak bir mutabakatta anlaşamıyor oluşu diğeri ise Osmanlı devletinin üç devletten biriyle uzlaşma çabasıdır. Almanya, Rusların önerdiği tekliflerin özerkliğe kapı açtığının farkındaydı. Weltpolitik adı verilen doktrin kapsamında 1850’lerden itibaren süren Kafkasya politikasına (enerji kaynakları zemininde) Rusya tarafından ket vurulmaktaydı. Rusya ve İngiltere’nin temel gayesi ise Basra ve Irak hakimiyetinde önemli yer tutan Doğu Anadolu’da nüfuz sahası edinebilmekti. Esasen üç devletin çıkarları doğrudan çatışsa da birbirleriyle uzlaşıp aynı dini paylaştıkları Ermenileri kullanmak Türk ve Müslüman Osmanlı ile uzlaşmaktan daha yeğ durmaktaydı. İşte tam da bu ortamda buradaki sözde ıslahat, gerçekte işgal hedefiyle Rusya’ya tam salahiyet verilmiştir. Avrupalı devletlerin gizli kapılar ardında yaptığı toplantılar sürecinde Osmanlı Meclis-i Mebusanı gizli celselerde bölgenin bayındırlığı, iaşesi ve eğitimi üzerine toplantılar yapmaktadır. Osmanlıların temel gayesi batılıların işgal planlarını bölgeye yapılacak devlet yatırımlarıyla bozmaktı lakin bu çaba yalnızca bir acziyetin göstergesidir. Nitekim bölgeye yapılacak yatırımlar hususunda 2. Abdülhamit, 1890-1900 yıllarında büyük bir ilerleme kaydetmişse de ne Ermeni olayları durmuş ne de Rus istekleri bitmek bilmiştir. Çünkü meselenin özünde insanın refahı değil haçlı zihniyetinin bir yansıması olarak Rus, işgal emelleri yatmaktadır. Osmanlı’nın merkezi bir bölgesinin beynelmilel bir mesele oluşu, Avrupa şehirlerinde üzerinde projeler yapılması da bunun en önemli göstergelerinden birisidir.

Sürecin sonunda devreye sokulan ve Osmanlı devletine imzalatılan Yeniköy Antlaşması’na göre Sivas-Erzurum-Trabzon ve Van-Harput-Diyarbakır iki müfettişliğe ayrılacak, bunların başına Ecnebi idareciler atanacak, resmi daireler ve eğitimde anadil tanınacak, toprak işleri müfettişler tarafından düzenlenecektir. Toprak işlerinin yani tapu ve tahririn ecnebiler tarafından yapılması maddi, dil ve eğitime yönelik “multi” tanımlamalar ise manevi özerklikler tanımaktadır. Bu antlaşma üzerine bölgedeki Vali ve Kaymakamlar (başta Van valisi Tahsin Paşa) bunun bir işgal olduğunu belirterek istifalarını istemiştir. Lakin Osmanlı devletinin iç planı, tarihin akış seyrinden anladığımıza göre başkadır. Antlaşmaya yönelik görüşmeler 1913 yılının Ocak ayında başlamış, antlaşma Şubat 1914’te imzalanmıştır, valilerin istifaları kabul edilmeyerek müfettişleri oyalama süreci başlatılmıştır. Nitekim Ağustos ayında da savaşa girilerek antlaşma hükümsüz bırakılmıştır. Geçen bir yıllık sürede Rusya ve Almanya’nın çıkar çatışması, Weltpolitik’in sürüncemeye girmesi, Avrupa’daki hizipleşmeyi artırmış ve savaşı da yakınlaştırmıştır. Böylece Avrupa’nın yalnız ve hasta adamı Osmanlı, en azından Almanya ve Avusturya ile ittifak kurma şansını yakalayarak İngiliz ve Rus tahakkümüne karşı elini güçlendirmiştir.

Ağustos ayında savaş başladığında nazik ve hassas Doğu Anadolu’da en büyük iş valilere ve İttihat Terakki şubelerine düşmekteydi. Dr. Reşit Paşa’nın buradaki ilk mücadelesi ise aşiret yapısı ve şeyhlik müessesi üzerine olmuştur. Bunun en büyük sebebi bölgedeki Kürtleri Osmanlı safına çekerek aşiret reislerinin başına buyruk tercihlerinden sıyrılmalarını sağlamaktı. Müesses nizamın vatandaşı sömürüp köleleştirdiğini öne sürmüşse de uzun vadede bölgede başlayan Ermeni terörü ve Kürt vatandaşlara yönelik kışkırtmalar sebebiyle öncelikli husus Ermeniler olacak ve Kürtler üzerine planlanan toplum reformu ertelenmek zorunda kalacaktır. 1915-1916 yıllarında Kafkasya cephesindeki hareketlilik üzerine Rusların verdiği emirle faaliyetine hız kazandıran Hınçak ve Taşnakların karşısında mücadele eden Dr. Reşit, ev aramaları ve toplantı baskınları ile Ermenilerin planlarını ve stoklarındaki silahları ele geçirmeyi başarmıştır. Savaştan önce Hınçak’ın sivillere silah dağıttığını öne sürmüştür. Not defterlerindeki kayıtlara göre kendisi Diyarbakır’a geldiğinde yürütmenin büyük kısmının Ermenilere bırakıldığını, Ermenilerin Türklere “artık biz hâkim siz mahkumsunuz” dediklerini, topyekûn bir hazırlığa giriştiklerini kaydetmiştir. Sevk ve İskân kanunun çıkışıyla birlikte, başlayan tehcir sürecinde yaklaşık 120.000 Ermeni’yi Suriye’ye tehcir ettiğini kaydetmiştir. Batılı bir casus olduğu bilinen Floyd Smith, evlerde çıkan silahların masumane birer savunma aracı olduğunu, tehcire karşı çıkan Lice kaymakamının ortadan kaldırıldığını, Amerikan misyonun bölgeye barış getirdiğini, Reşit Paşa’nın sosyal darwinist eylemlerde bulunduğu vs. birçok ithamda bulunmuştur. Başta devlet görevlisi olarak tarafsız raporlar yazdığı öne sürülse de ele geçirilen bir Taşnak üyesinin kendisini fişlemesi sonucunda ülkeden ayrılmak zorunda kalmıştır. Böylece Amerikan-Ermeni ilişkilerindeki dostane hava da ifşaata ermiştir.

Dr. Reşit, İstanbul’a dönüp tehcirle ilgili bilgi verirken bir dost ortamında Mithat Bleda, ona bu yaşanan sertliğinin sebebini sormuş ve başka bir çare olup olamayacağını irdelemiştir. Dr. Reşit ise “Ermeniler bizi kaldırmayı kafaya koymuştu ya onlar bizi ya biz onları, benim yerimde olsaydınız yaşananları görseydiniz daha fenası olurdu.” Demiştir. Reşit Paşa’nın “yaşananları görseydiniz”’den kastı; basılan Türk köyleri, Akdamar adasındaki katliam ve tecavüzlerin muadili terör eylemleri… olduğu çok sonraları araştırmalar kapsamında ortaya çıkarılmıştır. Dr. Reşit ve Van valisi Tahsin Paşa’nın terör ve işgal ordularına karşı gösterdiği büyük mücadele neticesinde Anadolu Türklüğü baki kalabilmiştir.

Savaştan sonra başlayan topyekûn İttihatçı avlamasında ilk tutuklanan yine Dr. Reşit olmuştur. Anadolu’yu işgal ettirmemenin, zulme karşı mukavemet göstermenin ve savaşı uzatıp Rusya’daki ihtilali tetiklemenin faturası; vatansever İttihatçılara İngiliz eliyle, Damat Ferit yaptırımlarıyla uygulanmıştır. Malum mütareke dönemi tarihimizdeki öyle rezil bir dönemdir ki Bleda’nın hatıratından öğrendiğimiz üzere İstanbul’da yeni hükümete ve İngilizlere yaranmaya çalışan vatan hainleri, İttihatçıları jurnalliyor ve hatta hiç yaşanmamış menfi hadiselerle itham ederek kendilerini İngiliz subayların gözüne sokmaya çalışıyorlardı. Bu süreçte kızlarını subaylarla evlendirmeye çalışanlar, evlerinde subaylara partiler verenler de hiç azımsanmayacak kadar çoktur. (Bu hususta okurlara önerilebilecek en önemli eser şüphesiz Sodom ve Gomore’dir.)

İşte bu kara dönemde ismi küfür cismi küfür bir vatan haini olan Nemrut Paşa -İstiklal Harbi başarılı olunca Irak’a kaçarak Kürtçü mücadeleye girişmiştir- mahkemeleri ortaya çıkmış ve birçok vatansever İttihatçı ’ya idam fermanı verilmiştir. Vatanın en namuslu ve şerefli evlatları Kürtçü bir fikri yapıya sahip olan içten pazarlıklı bir vatan hainine yargılatılmıştır. Mithat Şükrü Bleda, bu dönemden bahsederken cümlelerinde barındırdığı büyük bir hüzün ve hayal kırıklığı ile mahkemelerin İngiliz zorlamasıyla hızlandırılmasını, takınılan rövanşist tutumu, hain Ferit idaresinin İngilizlerle iyi geçinmek için efendilerine gösterdiği hürmet ve hidameti gözler önüne sermektedir.

Dr. Reşit, mahkemelerin sonunda idam edileceğini anladığında mahpus olduğu Bekirağa Bölüğü’nden kaçarak son kez ailesini görmeyi arzu etmiştir. Yazdığı “mülahazat” eseriyle fikirlerini çok sevdiği milletine arz etmiştir.

            “Bir de meselenin müsebbibi Ermenilere karşı bir şey yapılmıyor ve yapılmayacak. İslam kanı helal. Ermenilerin öldürdükleri kâfi değil. Şimdi mahkeme-i örfiye ile en münevver Müslümanları mahvetmek istiyorlar. Hükûmet yok. Millet yok. Avrupa’nın istilası gittikçe şiddet buluyor. Artık bu şerait dâhilinde kimden adalet beklenilir? Kaçtım. Tutulur ve bulunursam ölmek ve teslim olmamak fikriyle kaçtım. Bu namussuz muhitte, Bu edepsiz ve deni hükûmetin idaresinde, bu rezil gazetecilerin avavelerini işiterek ve memleketin her gün istilaya uğradığını ve milletin hakaret gördüğünü görerek yaşamaktan ise ölmek herhâlde daha iyidir. Hayatımı bu vatana ve bu millete vakfetmiş ve bugüne kadar hiçbir fedakârlıktan çekinmemiştim. Fakat kim takdir etti. Takdirden vazgeçtim. Aleyhimde edepsizce dedikodu yaptılar. Ermeni meselesinde benim ne kadar vazife-i vataniyemi ifa ettiğim meydanda iken yüz binlerce lira çaldı, yedi gibi hezeyanlarla namusuma dokundular. Ailem bana muhtaç ve ben bir felakete uğrayacak olsam sefalete düşecek ve kimseden muavenet görmeyecek. Hâlbuki ben ailemi ihmal ederek vücudumu ve hayatımı bu memlekete vakfetmiştim. Lanet olsun bu nankörlere. “

Ardından peşine düşen polislere yakalanacağını anlamış ve hayatına son vermiştir. 1928 yılında Maliye Bakanlığı’nın teklifi ve Mustafa Kemal Atatürk’ün olurlarıyla Kadıköy/Rasimpaşa’da bir emval-i metruke aileye bırakılmış ve maaş bağlanarak vatana hizmetin karşılığı bir nebze olsun ödenmeye çalışılmıştır. Aynı şekilde mensup oldukları “Haniko” ailesinden mütevellit Atatürk tarafından aileye “Şahingiray” soyadı verilmiştir. Hizmetleri karşısında ödenmez borçların hırkalarını sırtımıza giyip aziz ruhlarını rahatlatmak gayesiyle elimizden geleni yapmak da biz Türk evlatlarının en onurlu yükümlülüğüdür. Vatana ve dinimize bulundukları mukaddes hizmetler hatrımızda baki kalacaktır. Ruhu şad mekânı cennet olsun…

Yaşamı Zile’den Nizip’e, Kilis’ten Ankara’ya ulaşan Cumhuriyet kadını ve öğretmeni Lütfiye Hanım ile Ziraat Bankası veznedarı Hüsnü Beyin, Mehmet Ali ve Mahmuttan sonraki oğlu olarak 10 Temmuz 1939 da Tokat’ın Zile ilçesinde dünyaya geldi.

İlkokul eğitimini annesinin görev yeri Kilis Kemaliye İlkokulunda 1951 senesinde tamamladı. 1957 senesinde ise Kilis Ortaokulu ve Kabataş Erkek Lisesi’ni bitirdi.

Yükseköğrenimine Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi’nde başladı. Bu sırada Yeni Gün Gazetesi’nde spor muhabiri olarak işe başladı. Kısa bir zamanda gazetenin yazı işleri müdürlüğüne terfi etti. 1962 ve 1963 yıllarında bu işi yaptı. Doktorasını, Paris (Sorbon) Hukuk Fakültesin’de, “Modern Türkiye’de Siyasi Güçler” adlı tezliyle 1967 de tamamladı. 1968 yılında Hacettepe Üniversitesi Siyaset Sosyolojisi alanında eğitim görevlisi olarak göreve başladı. 1972 yılında TRT Bilimsel Başarı Ödülü aldı. 1972 yılında Siyasal Bilgiler Fakültesine geçti ve doçent oldu.

Siyasi Hayatı ve Kültür Bakanlığı

1971-1977 yılları arasında Yankı Dergisi’nde önemli bir görevdeydi. Yazdığı yazılar ile dönemin Cumhuriyet Halk Partisi Başkanı Bülent Ecevit’in dikkatini çekti ve tanışma imkanı buldu. 1977 yılında Cumhuriyet Halk Partisinden İzmir Milletvekili Seçildi.

1978 yılında Bülent Ecevit tarafından kurulan 42. Hükümetle Kültür Bakanlığı görevine başladı ve 1979 yılında bu görevi tamamladı. Kültür Bakanlığı görevi sırasında “Ulusal Kültür Derisi”ni yayımlattı.

1980 Darbesi Sonrası Yaşamı, Eşi ve Çocukları

12 Eylül 1980 Darbesi sonrasında Ankara Üniversitesi İletişim Fakültesi’nde siyaset Bilimi Dersleri vermeye başladı ve 1988 yılında profesör oldu. 1991 yılının sonlarında Cumhuriyet Gazetesi’nde “Haftaya Bakış” adı altında köşe yazarlığı yaptı. Çağdaş Yaşamı Destekleme Derneği ve Atatürkçü Düşünce Derneği gibi derneklerin toplatılarında konuşmacı olarak bulundu. Daha sonra ise Atatürkçü Düşünce Derneği Genel Başkan Yardımcılığı görevi yaptı. 1993 yılında Fransız Ulusal Liyakat Nişanında layık gö

rüldü.

1966 senesinde, Fransa’da doktorasını yaptığı sırada tanıştığı ve aynı zamanda Altınay ve Dolunay isimli kızlarının annesi Nilgün Hanımı 9 Eylül 1995 yılında geçirdiği trafik kazasında kaybetti. Aynı kazada kendisi de ağır yaralandı.

1997 Nisan ayında ikinci evliliğini Nilüfer Hanım ile yaptı. 22 Eylül 1999 da üçüncü kızı Nilhan Nur dünyaya geldi.

Düzenlenen Bombalı Suikast ve Vefatı

21 Ekim 1999 da saat 9.30 sularında yazısını faksladıktan sonra arabasına binmek için evden çıktı. Arabasının üstünde silecek ile kaput arasına konulmuş poşete sarılı paketi alıp kapıyı açtığı sırada büyük bir patlama gerçekleşti. Bayındır Hastanesine götürülmüş ve bilinci kapanmış bir halde Tıp Fakültesi Hastanesi’ne getirildi. Op. Dr. Hasan Karakış tarafından muaynesnden sonra vefat ettiği tespit edildi ve aynı doktor tarından ölüm raporu hazırlandı. Dr. Ersin Kaya tarafından basın açıklamasında bildirildi.

23 Ekim 1999 da, puslu bir Ankara gününde toprağa verildi. Cenzase törenine Cumhuriyet sevdalısı binlerce insan ve Türk Silahlı Kuvvetleri mensubu bir çok kişi katıldı. Vefatından sonra 1999 Sertel Demokrasi ödülüne layık görüldü.

Umut Davası

2000 yılında yapılan operasyonlarda Hizbullah Örgütü ve bu örgütün uluslar arası terör eylemleri içinde bulunan İran’la bağlantısı büyük ölçüde gün yüzüne çıkarıldı. Uğur Mumcu, Bahriye Üçok, Muammer Aksoy ve Ahmet Taner Kışlalı’yı öldüren “Kudüs Ordusu” isimli örgütün yöneticileri İran’a kaçsa da, tetikçileri yakalandı Umut Davası’nda yargılandı ve mahkum oldu. Fakat yıllar içerisinde yapılan yasa değişiklikleriyle hepsi dışarıda...

Bu arada Ahmet Taner Kışlalı’ya düzenlenen suikastten önce “Akit Gazetesi”nde hakkında haber düzenlenmiş ve fotoğrafının üzerine çarpı atılmıştı.