-Emir Ali Anter, 2026.

                                                             
1: Şah İsmail Kürt Müydü?

Hayır, Şah İsmail’in Kürt olduğu iddiası tarihsel bağlamdan kopuk ve metodolojik olarak hatalıdır. Bu iddiayı savunanların en büyük dayanağı, Safeviye tarikatının kökenini Firuz Şah Zerrin-Külah’a kadar götüren şecerelerdir. Ancak burada gözden kaçırılan devasa bir zaman ve kültür boşluğu vardır. Firuz Şah’ın 900-1000 yılları arasında yaşadığı (Şeyh Safiyüddin’in 7. kuşaktan dedesi olduğu) kabul edilirse, Şah İsmail ile bu köken arasında 400 yıldan uzun bir süre bulunmaktadır. Tarihsel süreçte ailelerin etnik kimliği sabit bir donuklukta kalmaz; aradan geçen bu dört asırlık sürede hanedan, bölgedeki Türkmen nüfusuyla evlilikler yoluyla kaynaşmış, dil ve kültür bakımından tamamen Türkleşmiştir.
Şah İsmail’in biyolojik mirası incelendiğinde karşımıza son derece kozmopolit bir yapı çıkar. Anne tarafı, Akkoyunlu Hükümdarı Uzun Hasan’ın kızı Alemşah Begüm’e dayanır ki bu, Şah İsmail’i Oğuzların Bayındır boyunun doğal bir mirasçısı yapar. Alemşah Begüm’ün annesi Despina Hatun’un Rum olması ise bu genetik havuzun ne kadar geniş olduğunu gösterir. Dolayısıyla biyolojik düzlemde Kürt, Rum ve Türk genlerinin birleşimi söz konusu olsa da, tarih bilimi şahsiyetleri genetik kodlarıyla değil, aidiyet bilinciyle tanımlar.
Şah İsmail, kendini tereddütsüz bir şekilde Türk olarak tanımlamış ve bu kimliği devletinin temel taşı yapmıştır. Bunun en somut kanıtı, bizzat kaleme aldığı Türkçe Divan’ıdır. Hatayî mahlasıyla yazdığı şiirlerde en duru Azerbaycan Türkçesini kullanan bir hükümdarın, edebiyatını ve ideolojisini bu dil üzerine inşa etmesi tesadüf değildir. Kendi dilini ve ruhunu Türkçe ile ifade eden bir lideri, 400 yıl önceki bir ata üzerinden başka bir etnik kimliğe hapsetmeye çalışmak, yaşayan tarihi görmezden gelmektir.
Son olarak, Şah İsmail’i iktidara taşıyan Kızılbaş ordusunun sosyolojik yapısı bu tartışmaya son noktayı koymaktadır. Ustaclu, Şamlu, Rumlu ve Tekelü gibi Anadolu kökenli saf Türkmen boylarının, kendileriyle aynı dili konuşmayan veya kendilerinden olmayan bir yabancı liderin peşinden gitmesi, o dönemin kabile asabiyeti ve toplumsal yapısı gereği mümkün değildir. Şah İsmail, bu boylarla hem kültürel hem de siyasi bir doku uyuşması içindedir. Özetle; biyolojik kökeni ne kadar çeşitli olursa olsun, Şah İsmail siyasi eylemleri, edebi üretimi ve toplumsal tabanıyla bir Türk hükümdarıdır.
2:İnalcık Akşemseddin’e Şaman Mı Dedi?

Ahmet Şimşirgil’in, Halil İnalcık’ın vefatının ardından gündeme getirdiği bu iddia, bilimsel bir eleştiriden ziyade kelimeler üzerinden yapılan bir algı operasyonudur. Şimşirgil, İnalcık’ın Akşemseddin Hazretleri’ne doğrudan Şaman dediğini ileri sürerek, kitlelerin dini hassasiyetlerini kaşımakta ve büyük bir tarihçiyi itibarsızlaştırmaya çalışmaktadır. Oysa meselenin aslı, İnalcık’ın şahıs üzerine değil, kültürel süreklilik üzerine yaptığı akademik bir tespittir.
İnalcık, Akşemseddin’in tıp ve şifacılık yönünü incelerken; II. Murad’ın haremindeki bir hastanın (kızı veya hanımı) saray hekimleri tarafından iyileştirilemediği bir vakayı anlatır. Akşemseddin’in doğadan topladığı bitkilerle ve uyguladığı özgün metotlarla bu hastayı iyileştirmesini, İnalcık bir sosyokültürel fenomen olarak değerlendirir. Buradaki Şamanizm vurgusu, Akşemseddin’in inancına yönelik bir itham değil; İslamiyet öncesi Türk kültüründeki Kam (Şaman) figürünün şifacılık ve doğa bilgeliği geleneklerinin, Anadolu evliya ve derviş tipolojisinde nasıl form değiştirerek devam ettiğine dair bir analizdir.
Bu durum, tarih biliminde kültürel senkretizm veya geleneğin intikali olarak adlandırılır. İnalcık, Akşemseddin’in İslami kimliğini reddetmez; aksine onun toplumsal karşılığının köklerini Türk tarihindeki kadim bilgi birikimiyle ilişkilendirir. Şimşirgil’in bu derinlikli sosyolojik yorumu evliyaya şaman dedi sığlığına indirgemesi, onun metodolojik olarak ne kadar zayıf bir zeminde durduğunun ve akademik polemikleri nasıl popülist bir zemine çektiğinin açık bir kanıtıdır.
Netice itibarıyla; Halil İnalcık bir tarihçi olarak olguya bakar, Şimşirgil ise bir retorik ustası olarak duyguya hitap eder. İnalcık’ın Akşemseddin yorumu, Türk kültür tarihinin sürekliliğini anlamaya yönelik bilimsel bir katkıyken; Şimşirgil’in bu konudaki çıkışları, bilimsel bir tartışma üretmekten ziyade sadece gürültü koparmaya yöneliktir.

 
3: Abdülhamid Hakkındaki Gereksiz Yüceltmeler
Ahmet Şimşirgil’in tarih anlatısında en çok başvurduğu ve kitleleri konsolide etmek amacıyla kullandığı II. Abdülhamid dönemi, bilimsel bir incelemeden ziyade adeta bir menkıbeler silsilesi olarak sunulmaktadır. Şimşirgil, Abdülhamid’i hatasız, her hamlesi mutlak bir dehanın ürünü olan ve her başarısızlığı sadece dış güçlerin komplosuyla açıklanan bir figür olarak resmeder. Bu yaklaşım, tarih biliminin en temel kuralı olan şahsiyetleri insani özellikleriyle, hatalarıyla ve sevaplarıyla değerlendirme ilkesini açıkça zedelemektedir.
Abdülhamid dönemi, Osmanlı İmparatorluğu’nun en sancılı ve en zor yüzyıllarından biridir. Bu dönemi sadece bir başarı hikayesi olarak yücelterek anlatmak, o dönemin gerçek trajedilerini ve yönetim zafiyetlerini kasten örtbas etmek anlamına gelir. Şimşirgil’in iddia ettiğinin aksine, otuz üç yıllık bu devir sadece eğitim ve bürokrasideki reformlardan ibaret değildir. Tarihsel hakikat, bu reformların yanında stratejik toprak kayıplarını ve donanmanın Haliç’e hapsedilerek işlevsiz bırakılması gerçeğiyle de yüzleşmeyi gerektirir.
Bir hükümdarı sevmek veya ona saygı duymak, onun yaptığı stratejik hataları hikmetinden sual olunmaz birer deha örneği gibi sunmayı meşru kılmaz. Şimşirgil, Abdülhamid’in izlediği denge siyasetini anlatırken bu siyasetin neden olduğu içe kapanmayı ve entelektüel hayat üzerindeki baskıcı sansür mekanizmasını tamamen görmezden gelir. Oysa ki bir tarihçinin görevi, devletin bekası için alınan sert tedbirlerin toplumsal ve kültürel maliyetini de objektif bir şekilde ortaya koymaktır.
Şimşirgil’in kullandığı Ulu Hakan retoriği, Abdülhamid’i tarihsel bir kişilikten çıkarıp modern bir siyasi sembole dönüştürmektedir. Bu durum, tarihsel bir figürün gerçek siyasi mirasının analiz edilmesini engeller. Gerçek tarihçilik, Abdülhamid’in Pan-İslamizm politikasının hangi noktalarda bölge gerçekleriyle örtüştüğünü, hangi noktalarda ise hayali bir beklentiden öteye gidemediğini tartışmayı zorunlu kılar. Ancak Şimşirgil, bu tür bir analize girmek yerine sadece duygusal bir savunma kalkanı inşa eder.
Eserlerinde sergilediği bu aşırı yüceltmeci dil, genç nesillere tarihsel bir perspektif sunmaktan ziyade bir kahramanlık mitosu pazarlamaktan başka bir işe yaramaz. Bu tür bir anlatım, okuyucunun olaylara eleştirel bir gözle bakma yetisini köreltir ve tarihi sadece bir nostalji sığınağına çevirir. Tarih biliminin amacı geçmişi bir övgü ya da yergi sahası olarak kullanmak değil, neden sonuç ilişkisi içerisinde olayları tüm çıplaklığıyla kavramaktır.
Abdülhamid döneminde kaybedilen Kıbrıs, Tunus ve Mısır gibi hayati bölgelerin sorumluluğunu sadece dönemin paşalarına veya dış mihraklara yüklemek, merkeziyetçi bir yönetim anlayışını benimseyen padişahın otoritesini yok saymaktır. Şimşirgil, tüm yetkiyi elinde toplayan bir hükümdarın başarısızlıklardan muaf tutulmasını sağlayarak mantıksal bir çelişki yaratır. Eğer bir lider tüm başarıların tek mimarıysa, o dönemde yaşanan stratejik gerilemelerin de en büyük sorumlusudur.
Ayrıca Şimşirgil’in Abdülhamid’i her şeyi önceden gören ve asla yanılmayan bir yarı tanrı gibi sunması, onun insani yönünü ve o dönemin gerçek bürokratik çatışmalarını gölgelemektedir. Bir devlet adamını kutsallaştırmak, aslında onun gerçekte verdiği zorlu mücadeleyi ve aldığı riskleri basitleştirmektir. Abdülhamid’i efsanelerden arındırıp gerçek bir padişah ve bir insan olarak değerlendirmek, hem ona hem de tarihe olan gerçek saygının bir ifadesidir.
Sonuç olarak, Ahmet Şimşirgil’in bu gereği olmayan yüceltmeleri, metodolojik bir körlüğün ve popülist bir tarih anlayışının tezahürüdür. Tarih bir alkışlama sahası değil, anlama ve ders çıkarma disiplinidir. Abdülhamid dönemini ideolojik bir kalkan olarak kullanmak yerine, o dönemin idari, askeri ve sosyolojik gerçeklerini tarafsız bir şekilde incelemek gerçek bir müverrihin asli görevi olmalıdır. Bu inceleme, duygusal manipülasyonların karşısında bilimsel verinin üstünlüğünü savunmak için bir zorunluluktur.

                                      BİBLİYOGRAFYA

ABBASLI, Mirza. (1976). "Safevîlerin Kökenine Dair". Belleten, Cilt: XL, Sayı: 158, Ankara: TTK Yayınları, ss. 287-329.
AKDAĞ, Mustafa. (1975). Türkiye'nin İktisadi ve İçtimai Tarihi. İstanbul: Cem Yayınevi.
GEORGEON, François. (2006). Sultan Abdülhamid. (Çev. Ali Berktay). İstanbul: Homer Kitabevi.
GÜNDÜZ, Tufan. (2015). Son Kızılbaş Şah İsmail. İstanbul: Yeditepe Yayınevi.
İNALCIK, Halil. (2003). Osmanlı İmparatorluğu: Klasik Çağ (1300-1600). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
İNALCIK, Halil. (2015). Akşemseddin ve İstanbul'un Fethi. İstanbul: İş Bankası Kültür Yayınları.
MACİT, Muhsin. (2015). "Şah İsmail’in Eserleri ve Şairliği Üzerine". Yeni Türkiye (Kafkaslar Özel Sayısı-II), Sayı: 72, Ankara: Yeni Türkiye Stratejik Araştırma Merkezi, ss. 603-610.
MUSALI, Namıg. (2018). "I. Şah İsmail’in İdarî-Askerî ve İctimaî-İktisadî Politikaları Üzerine Bazı Notlar ve Değerlendirmeler". Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi, Cilt: V, Sayı: 14, ss. 1-46.
ORTAYLI, İlber. (1983). İmparatorluğun En Uzun Yüzyılı. İstanbul: Hil Yayınları.
ÖZDEMİR, Ali Rıza. (2021). "Şeyh Safiyyüddin-Erdebilî’nin Etnik Kökeni ve İnancı Hakkında Bazı Değerlendirmeler". Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, Sayı: 100, ss. 235-252.
SÜMER, Faruk. (1976). Safevi Devletinin Kuruluşu ve Gelişmesinde Anadolu Türklerinin Rolü. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
TUYSUZ, Ş. Cem & YILMAZ, Şahin. (2019). "Safevi Devleti Kurulmadan Önce Erdebil Dergâhı Şeyhlerinin Siyasi Faaliyetleri (Şeyhlikten Şahlığa)". Tarih ve Gelecek Dergisi, Cilt: V, Sayı: 3, ss. 724-753.

Kazakistan’ın yetiştirdiği müstesna şahsiyetlerden biri olan Alaş aydını Mirjakup Dulatoğlu’nun doğumunun 140. yıl dönümü vesilesiyle onun hayatı ve eserleri büyük bir önem arz etmektedir. Kazak halkının aydınlanmacı ve demokratik eksendeki politik çizgisini benimseyen Dulatoğlu; yetenekli bir müellif, cemiyet adamı ve mühim bir tarihi şahsiyettir. Çalkantılı bir dönemde milletinin geleceği adına yürüttüğü mücadele dolu faaliyetleri ve ardında bıraktığı zengin edebi mirası dolayısıyla halkı nezdinde son derece muteber ve saygın bir konuma sahiptir. Dulatoğlu, hem sosyal sahada hem de edebiyat dünyasında ulusal bağımsızlık fikrini daima ön planda tutmuş, eserleri vasıtasıyla halkın uyanışını hedeflemiş ve Alaş Hareketi’nin en aktif liderlerinden biri olmuştur.

Edebi ve Bilimsel Faaliyetleri

Sanat ve fikir hayatına ilk olarak şiir ile başlayan Dulatoğlu, ilerleyen süreçte nesir türünde de telifler vermiştir. Müellifin 1910 yılında kaleme aldığı "Bahtsız Cemal" (Bakıtsız Jamal) adlı eser, Kazak edebiyatı tarihinde doğrudan sanatsal/edebi düzyazı normlarına uygun olarak kaleme alınmış ilk roman olma niteliğini haizdir.

Edebi uyanışın en simgesel örneklerinden bir diğeri ise müellifin "Uyan Kazak!" (Oyan Qazaq) adlı meşhur manzumesidir. Dulatoğlu bu eseriyle Kazak halkına doğrudan bir çağrıda bulunmuş; dizeleriyle halkı fikri bir sarsıntıya uğratarak onları bilime, eğitime ve memleket için yararlı faaliyetlerde bulunmaya davet etmiştir. Toplumun hürriyetine kavuşabilmesinin birincil şartının, üzerlerine bir sis perdesi gibi çöken cehalet uykusundan uyanmak ve bilgisizlikten arınmak olduğunu savunan müellif, hayatı boyunca bu fikri haykırmaktan geri durmamıştır.

Edebi kişiliğinin yanı sıra Dulatoğlu, ilk Kazak Anayasası’nın hazırlayıcı heyeti içerisinde yer almıştır. Kendisi aynı zamanda Kazakların ilk matematikçisi olarak kabul edilmektedir. Bu doğrultuda hazırladığı ve matematik alanında bir ilk olan beş ciltlik "Hesap Aracı" (Esep Quralı) isimli ders kitabı serisi, dönemin eğitim hayatında büyük bir boşluğu doldurmuştur.

Uluslararası Etkileri ve Siyasi Temasları

Dulatoğlu’nun fikirleri sadece Kazakistan coğrafyasıyla sınırlı kalmamış, uluslararası alanda da derin yankılar uyandırmıştır. Bu bağlamda Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucusu Mustafa Kemal Atatürkü kendi öğretmeni ve fikir aydını olarak görmüştür

Eserin tesir ettiği bir diğer önemli coğrafya ise Japonya olmuştur. Dulatoğlu, bizzat kendi şiirlerinde Japon ulusunun gösterdiği kahramanlıkları ve milli uyanış modellerini konu edinmiştir. Buna mukabil bazı Japon aydınları, yakın tarihte de bu esere ilgi sürmüş ve 1997 yılında Japon bilim insanı Tomohiko Uyama, Miryakup Dulatoğlu’nun siyasi ve felsefi görüşleri üzerine bir doktora tezi savunmuştur.

Dulatoğlu’nun mücadele azmi askeri ve stratejik boyutlara da taşınmıştır. Müellif, 1918 yılında günümüzde Çin Halk Cumhuriyeti sınırları içerisinde kalan Çöçek (Şäuweşek) şehrine giderek oradan silah ve mühimmat temin etmiştir. Bu kritik seyahati esnasında, henüz delikanlılık çağında olan meşhur direniş önderi Osman Batur ile görüşmüştür. Dulatoğlu, genç Ospan’a hayır dualarında bulunmuş ve kendisine "Uyan Kazak!" adlı kitabını hediye ederek gelecek mücadelelerin fikri tohumlarını ekmiştir.

Tarih Bilinci ve Kültürel Miras

Müellifin Hoca Ahmet Yesevi ve Sultan Abılay Han gibi tarihi şahsiyetlere dair arşivsel verilere vakıf olmasının yanı sıra; halk efsanelerine, ozan ve destancıların birikimlerine de ileri düzeyde hakim olması hayranlık uyandırıcı bir entelektüel derinliği işaret etmektedir. Özellikle Hoca Ahmet Yesevi Türbesi’nin tahrip edilmeden muhafaza edilmesini ve gelecek nesillere "ebedi bir miras" olarak aktarılması gerektiğini savunması ve bu hususta özel çalışmalar yürütmesi, onun ne kadar yüksek bir tarih bilincine ve bilgeliğe sahip olduğunu tevsik etmektedir

Sürgün Dönemi, Vefatı ve İade-i İtibar Süreci

Dulatoğlu, yürüttüğü milli faaliyetler sebebiyle Sovyet rejimi tarafından baskıya ve sürgüne maruz bırakılmıştır. Sürgüne gönderilmeden evvel kızı Gülnar Miryakupkızı’na hitaben sarf ettiği: "Artık aklın eriyor Gülnar'ım. Annene destek ol! Derslerine iyi çalış! Bizim yaptığımız işler temiz ve haktır. Buna inanıyorum. Güçlü olun!" şeklindeki veda sözleri, onun davasına olan sarsılmaz inancını göstermektedir.

Müellifin vefatının ardından yürütülen hukuki süreçler neticesinde, 4 Kasım 1988 tarihinde Kazakistan SSC Yüksek Mahkemesi, herhangi bir suç unsuruna rastlanmadığı gerekçesiyle Miryakup Dulatoğlu’nun tamamen beraat etmesine ve itibarının iade edilmesine hükmetmiştir. Manidar bir tevafuk eseri olarak bu karar, Dulatoğlu’nun kızı Gülnar’ın doğum gününde açıklanmıştır.

Dulatoğlu’nun kayıp mezarını bulma şerefi ise araştırmacı Marat Absemetov’a aittir. Absemetov, 1990 yılında gerçekleştirdiği fedakarca bir araştırma gezisi neticesinde, Rusya'nın kuzey ucundaki Karelya bölgesinde yer alan Solovki Adaları'ndaki Solovetsk kasabasında müellifin kabrini tespit etmiştir. Yapılan antropolojik ve bilimsel analizler sonucunda naaşın kesin olarak Miryakup Dulatoğlu’na ait olduğu tescillenmiştir.

KAYNAKÇA:

Absemet, M.

Dulatova, G. M. Şındıq Şırağı (Gerçek Işığı).

Çeviren ve hazırlayan: İskender ABDULLAEV

Tarih, yalnızca geçmişteki olaylardan ibaret değildir, sebep sonuç ilişkisi ile günümüzü 
şekillendiren bir süreçtir. Zira geçmişte meydana gelen olaylar ve bu olayların nedenleri 
zaman içinde birbirini etkileyerek bugünkü yapıyı ortaya çıkarır. Bu bakımdan tarih, olayları 
yalnızca aktaran değil, aynı zamanda bu olaylar arasındaki neden-sonuç ilişkilerini inceleyen 
bir disiplin olarak karşımıza çıkar. Bu yaklaşım pozitivist düşüncenin egemen olmaya 
başlamasıyla yaygınlaşmaya başlamış olsa dahi geçmişte bu görüşe sahip tarihçiler var idi. 
Birkaç örnek vermek gerekirse Eski Yunan tarihçilerinden Thucydides ve Polybius, 
Araplardan İbni Haldun, İtalyanlardan Nicolo Machiavelli ve Jean Baptiste Vico, Türklerden 
Naima, Koçi Bey ve Kâtip Çelebi gibi isimleri sayabiliriz(1). Bu isimlerin ortak noktası, tarihe 
yalnızca olayların aktarımı olarak değil, aynı zamanda neden-sonuç ilişkisiyle insan ve 
toplum kimliğini şekillendiren bir süreç olarak yaklaşmalarıdır. Bu bakış açısı, tarihin işlevine 
dair yapılan şu tanımda açıkça ifadesini bulur: “Tarih bir kimlik oluşturur ve onu açıklığa 
kavuşturur. Bu da bireyselliğin temel unsuru ve toplumun temel direğidir”(2). Tarih biliminin 
günümüzü şekillendiren bu yapıcı süreci, olayların zamana yenik düşmesini engelleyen 
bilinçli bir muhafaza eylemidir. Döneminin en yüksek entelektüel süzgecinden geçmiş 
zihinlerinden biri olan Anna Komnena, bu durumu şöyle mühürler: “Tarih bilimi, zamanın 
akışına karşı koyan sarsılmaz bir benttir: O [tarih], akıp gidiş sırasında olan bitenlerden, 
akıntı üstünde yakalayabildiklerini kollarına alıp tutar ve onların, sonsuza dek orada kalmak 
üzere unutulmuşluğun derinliklerine kayıp gitmesine asla izin vermez”(3). 

Tarih, geçmişte yaşanmış olayların kronolojik bir dizisi değildir; her olay, bu olaylara 
katılan insanların karar ve davranışlarıyla şekillenir. İnsanlar, bulundukları koşullar ve 
karşılaştıkları seçenekler doğrultusunda farklı yolları tercih ederler. Bu nedenle tarih, 
insanların yaptıkları seçimlerin ve bu seçimlerin sonuçlarının incelenmesi olarak 
tanımlanabilir(4). Geçmişteki bu davranışlar, yalnızca olayları değil, toplumların ve bireylerin 
bugünkü sosyal, kültürel ve siyasi yapısını da anlamamıza olanak sağlar. Nitekim tarihçilerin 
geçmişi ele alış biçimi, bugünü anlamak ve yorumlamak amacıyla yönlendirilir; her dönemin 
geçmişe farklı sorular yöneltmesi, bu yaklaşımı daha da derinleştirir(5). Dolayısıyla tarih bilgisi, 
insan davranışlarının sürekliliğini ve değişimini kavramamıza imkân tanıyarak hem bireylerin 
hem de toplumların kendilerini ve geleceklerini daha bilinçli değerlendirmelerine yardımcı 
olur.  
 
Tarihin, geçmiş insan davranışlarını ve bunların sonuçlarını inceleyen bir bilim dalı olarak 
tanımlanabileceğinden bahsetmiştik. Bu durumda insan, tarihin kaynağı ve hedefidir 
diyebiliriz. “Tarihin kaynağı ve hedefi insan olduğuna göre, insanı ilgilendiren ve insanın 
ilgilendiği her şey tarihi ilgilendirir. Gelecekte de insanı ilgilendirecek her şey tarihin konusu 
olacaktır. O halde tarih, sadece geçmişteki siyasi olayların yekunu (toplamı) olmayıp, 
geçmişte insanı ilgilendiren her şey (siyaset, iktisat, kültür, hukuk, sanat, mimari, eğitim)dir. 
… Kısacası tarih, zikredilen bu bilim dallarının geçmişinin, insanlığın medeniyet yolunda 
gösterdiği gayret ve ortaya koyduğu eserlerinin bütünüdür”(6).
 
Tarih Felsefesi:  

Tarih sadece dış dünyada olup bitenlerin bir dökümü değil, aslında insan aklının ve 
toplumsal bilincin bir serüvenidir. Felsefi bir açıdan baktığımızda, insan doğası dediğimiz 
kavram aslında insanlık tarihinden başka bir şey değildir; çünkü insan ve toplum, biyolojik bir 
kalıptan ziyade zaman içindeki eylemleriyle var olur. Bu bakış açısına göre, bir bireyin veya 
bir toplumun “kendini bilmesi”, ancak kendi geçmişini derinlemesine kavramasıyla 
mümkündür. Bu bağlamda akıl, kendi doğasını önceden sergileyen pasif bir yapı değil, bizzat 
gerçekleştirdiği etkinliklerin toplamı olan saf bir edimdir. Doğadaki nedensellik ilişkisinin 
aksine akılda geçmiş, şimdiki zamanın içinde çözümlenmiş bir içerik olarak varlığını 
sürdürür; yani bir toplum ne olduğunu ancak tarih boyunca ne yapmış olduğuna bakarak idrak 
edebilir. Dolayısıyla tarih, hem bireysel aklın hem de toplumsal kimliğin kendi öz-bilgisine 
ulaşmasını sağlayan yegâne şema ve bilim dalıdır. Geçmişi incelemek, aslında bugünkü ortak 
aklımızın ve kimliğimizin aynasına bakmaktır(7). Bu çerçevede tarih felsefesi, tarihî olayları 
yalnızca zaman ve mekân içerisinde sıralamakla yetinmez; bu olayların arkasındaki nedenleri 
ve genel kanunları ortaya koymaya çalışır. Olayların sadece ne zaman ve nerede 
gerçekleştiğini değil, hangi şartlar altında meydana geldiğini ve nasıl bir süreç izlediğini 
sorgular. Bu yönüyle tarih felsefesi, tek tek olaylardan ziyade bu olayların bütün içindeki 
yerini ve taşıdığı anlamı incelemeye yönelir(8).
 
 
Sonuç olarak, tarih yalnızca geçmişte yaşanan olayların aktarımı değil, insanın ve 
toplumların nasıl şekillendiğini anlamamızı sağlayan bir süreçtir. Tarih felsefesi ise bu süreci 
daha derinlemesine ele alarak olayların nedenlerini ve aralarındaki ilişkileri açıklamaya 
çalışır. Bu sayede insan, kendi geçmişine bakarak hem kendini hem de içinde bulunduğu 
toplumu daha iyi kavrayabilir. Bu yönüyle tarih, insanın kendini tanımasının en temel 
yollarından biridir. 

(1) Mustafa Öztürk, Tarih Felsefesi, Akçağ yayınları, 3.bas., s.26 
(2) Jeremy Black, Kısa İngiltere Tarihi, Say yayınları, 7.bas., s.8 
(3) Anna Komnena, Alexiad, İnkılap yayınevi, 4.bas., s.13 
(4) Zachary M. Schrag, The Princeton Guide to Historical Research, Princeton Üniversitesi yayını 2021, s.9 
(5) A.g.e., s.14-15 
(6) Mustafa Öztürk, a.g.e., s.28 
(7) Robin George Collingwood, Tarihin İlkeleri, Yapı Kredi yayınları, 1.bas., s.311-312 
(8) Mustafa Öztürk, a.g.e., s.28-29 

Kongrede Sultan Galiyev, Zeki Velidi Togan, Feyzullah Hocayev, Karl Radek gibi dönemin önde gelen isimleriyle bir araya gelen Enver Paşa, Üçüncü Enternasyonal ile temas kurmuş ve bu yapı içerisinde yer almıştır. Her ne kadar başlangıçta Bolşevikler açısından onun varlığı stratejik bir kazanım olarak değerlendirilse de, Bakü’de gördüğü yoğun ilgi ve coşkulu karşılanışı, aynı çevrelerde belirgin bir huzursuzluk yaratmıştır.

Bu noktada, Enver Paşa’nın kongre salonuna giriş anının dönemin basınına nasıl yansıdığını göstermek, özellikle de Açıksöz gazetesinin aktardıkları üzerinden meseleyi somutlaştırmak, anlatımı daha da kuvvetlendirecektir.

"Sonra nazar-ı hayretimizi celbeden bir mesele daha vardır: Enver Paşa’nın Müslümanlar üzerindeki nüfuz-u azamı! O ne cazibe, o ne kerametler? Meclis açılmıştı. Nutuklar devam ediyordu. Birden locaların birinde Enver göründü. Müslümanlar Enver’i görür görmez kıyametler koptu. Herkes meclisi bırakarak etrafını ihata etti. Kimi alnı öpüyor, kimi arkasını okşuyor, kimi elbisesine temas ediyor, kimi hayran hayran yüzüne bakıp duruyor. Onu adeta fevkal-beşer bir mahluk telakki etmek istiyorlar. Etrafını tavaf edip durdular. Görüp de hayretlere düşmemek mümkün olmuyor. Yetişip elini sıkamayanlar, onunla musafaha [tokaşma] edenleri yakalıyorlar, “Enver’le musafaha eden o mübarek ellerinizi veriniz öpeyim” diye görseniz ne muhabbet ve rabıta gösteriyorlar. İslam alemini tahrik için öyle müessir bir şahsiyet ki!.. O kadar şöhret kazanmış ki İslam alemi arasında adeta bir timsal-i ittihad ve necat olmuş onu bilmeyen, işitmeyen zan etmem ki hiçbir Müslüman olsun. Müslümanlar onun hakkında hiçbir kelime-i tenkit dinlemek istemiyorlar, kusurlarını söylemek isteyenlere düşman oluyorlar ve bazı yerlerde katiyen söyletmezler, söylemek cesaretinde bulunanlar olursa öldürmeye kalkışırlar. Çok garip bir mazhariyet."

¹Açıksöz Gazetesi, 28 Teşrinievvel [Ekim] 1336, numero: 90, sayfa 1

Book examines the Turkish history in three main sections. These sections are Turks before Islam, Turks in Islamic era and Turks in modern world. İn world history The Turks are undergone two major changes. These changes were acceptance of Islam and acceptance of modernity.  

Findley says: “The Turkic peoples are famous as empire builders, here again the diversity among them could not be wider. Turks often created or served major empires.”(p.19) One of the main reasons why Turks have frequently established states throughout history may be their language. Citing the French linguist Jean Paul Reux, book says that some linguists believe the unity of the Turkic peoples is most clearly manifested in their languages. Some words that are frequently used in Turkish shows that Turks knew about mining, agriculture, and animal husbandry. These features are not uniquely Turkic, but all of them are of lasting importance among Turks. The wide-ranging similarities across the orally transmitted folk literatures of Turkic peoples are another characteristic that continues to persist throughout history, even as these peoples began to diverge.  

The origins of the Turkic peoples are not widely understood. The Turks, or their predecessors, played a significant part in Eurasian history long before their name appeared in historical records. Their Inner Asian homeland was influenced by external historical events. Findley says: “Although linguists hypothesize that proto-Turkic, of which no direct evidence survives, was spoken as early as 3000–500 B.C.E., the Turks did not indisputably appear in history until the sixth century.”(p.21) The state mentioned in this statement may be the Göktürk State. According to sources, the word “Turk” first debuted on the historical scene in the sixth 
century. However, according to Chinese sources, people with similar characteristics emerged in the third century. The Xiongnu are largely, if not universally, acknowledged as precursors of the Turkic and Mongol peoples, even though they are not extensively documented enough to provide clear evidence of linguistic and ethnicity ties. The Xiongnu, in turn, inherited a steppe life tradition established in the first millennium BCE. Xiongnu were the first steppe empire, so they are particularly important. The Xiongnu formed a confederation of tribal peoples. As is customary in tribal civilizations, its confederation and even the member tribes 
were likely ethnically diverse in origin. The Xiongnu later formed the basis of the Turkic Mongol steppe imperial order. The Xiongnu, especially their governing clans, are believed to have adopted a Turkic or Altaic identity.  

According to Findley’s study “From the relations between Türk and Tang to those between the Turkish Republic and the European Union, participation in interregional diplomatic networks and the manifold exchanges that go with them has characterized Turkic states in every period.”(p.40) The system of land grants and dynastic struggles, frequently seen in pre Islamic Turkic empires, was a characteristic of the states founded by Turkic nomads for centuries. This feature was a major reason for the rapid rise and fall of these states. (The Ottoman Empire can be excluded from these states.) According to Findley’s book that the adoption of Islam was the first of two major transformations in Turkish history. This adoption had subjected the Turkish identity to a more drastic change than any that had occurred before or might occur in the future. During the time considerable numbers of Turks converted to Islam, the Qur’anic revelation had begun the growth of a civilization much beyond the essentials. The primary factor influencing the Turks acceptance of Islam was the perception of Islamic civilization as a rich and dynamic one. This was because the Islam that the Turks encountered upon beginning their conversion was highly developed.  

According the book, the conversion of the Turks to Islam into three phases. The first phase began in the 9th century with the use of Turks captured during border raids, who had not yet converted to Islam, ghulam in Baghdad or other parts of the Middle East. The second phase begins with Seljuks conversion to Islam in Transoxiana and their migration to Iran. With the migration of the Seljuks to Iran, the admirable history of the Turks as empire builders in the Muslim Middle East began. Seljuk subjects became a significant Turkic presence in the Middle East and certainly created an oral Turkic-Islamic folk culture. The ghulam’s, who were involved in the initial stages, were a key element in the process of state building in the Middle East, but they never managed to create a lasting Turkic presence. “To create an appreciable Turkish presence in the Middle East became the work of the Seljuks.”(p.68) The Seljuks were drawn to Islamic high society due to its diverse aspects, some of which had pre Islamic origins. This led to mutual contact between Islamic and Turkish ideas, particularly in political culture.  

The Ottoman Empire was the most striking of Turkish-Islamic empires. In age of Gunpowder, Ottoman Empire was the one that left the most distinct Turkish cultural and demographic mark on the regional empires founded by Turkish dynasties. The Ottomans, whether large or small, understood the intricacies of both Turkish and Iranian-Islamic statecraft through various practices. Despite being a multiethnic state, it strived to prioritize Turkish elements in its culture and administration. The Ottoman Empire was not only Turkish-Islamic state, but also an empire claiming universal legitimacy. Findley explains this with following words: “To Greek Christians, it was the Second Rome; to Slavs, Tsargrad. No longer merely ghazis, the Ottoman sultans now had universal claims to legitimacy.”(p.113)  

Modernization was the second major transformations in Turkish History. According to Findley, modernization process of the Turks consisted of two stages: There was a first stage of defensive modernization attempts to stave off the approaching imperialist threat, followed that the second stage is more self confident period in which the European threat subsided, and 
the global nature of modernity became clear.  

Findley describes the Turks path to modernization as “externally induced modernization.” The late Ottoman Empire had progressed along this path. After 1923, the Republic of Turkey was freed from the threat of colonialism and imperialism and advanced its modernization process accordingly. But this modernization of Turkish republic can not be commented like 
mimicry of Western. 

Osmanlı Devleti, XVII. yüzyılın sonlarından itibaren askerî alanda yaşadığı yapısal bozulmalar ve ardı ardına gelen askerî yenilgiler nedeniyle köklü bir ıslahat sürecine girmek zorunda kalmıştır. Bu süreç, özellikle XIX. yüzyılda askerî teşkilatın yeniden düzenlenmesi ve geleneksel yapıların tasfiyesiyle belirgin hâle gelmiştir. 1826 yılında Yeniçeri Ocağı’nın kaldırılması ve yerine Asâkir-i Mansûre-i Muhammediyye’nin kurulması, Osmanlı askerî modernleşmesinin en radikal ve belirleyici adımlarından biri olarak kabul edilmektedir (İnalcık, 2014). Bu çalışmada, Osmanlı Devleti’nin XIX. ve XX. yüzyıllardaki askerî ıslahat süreci, Asâkir-i Mansûre-i Muhammediyye örneği üzerinden incelenmektedir. Reformların ortaya çıkış nedenleri, uygulanma biçimleri, teşkilat yapısı ve Osmanlı askerî sistemi üzerindeki kısa ve uzun vadeli etkileri tarihsel ve analitik bir çerçevede ele alınmaktadır. 

GİRİŞ

Osmanlı Devleti’nin askerî gücü, kuruluşundan itibaren devletin siyasal varlığını ve toprak bütünlüğünü koruyan temel unsur olmuştur. Klasik dönemde tımar sistemi ve Yeniçeri Ocağı üzerine inşa edilen askerî yapı, uzun süre boyunca Osmanlı Devleti’ne Avrupa karşısında belirgin bir üstünlük sağlamıştır. Ancak XVI. yüzyılın sonlarından itibaren Avrupa’da yaşanan askerî devrimler, ateşli silahların yaygınlaşması, daimî orduların kurulması ve disiplin temelli askerî teşkilatların geliştirilmesi, Osmanlı askerî sistemini giderek geri planda bırakmıştır (Parker, Askerî Devrim, 1996). XVII. yüzyıldan itibaren Osmanlı Devleti’nin askerî başarısızlıkları belirginleşmiş; özellikle II. Viyana Kuşatması’nın başarısızlığı ve ardından imzalanan Karlofça Antlaşması, Osmanlı Devleti’nin Avrupa karşısındaki askerî üstünlüğünün sona erdiğini açık biçimde ortaya koymuştur (İnalcık, Devlet-i Aliyye, c. II, 2011). Bu gelişmeler, Osmanlı yöneticileri açısından askerî alanda köklü reformların zorunlu hâle geldiğini göstermiştir.

XIX. yüzyıl, Osmanlı askerî tarihinin en kritik dönüm noktalarından biridir. Bu dönemde askerî ıslahatlar, yalnızca teknik düzenlemelerle sınırlı kalmamış; askerî teşkilatın kurumsal yapısı, eğitim sistemi ve komuta anlayışı da yeniden şekillendirilmiştir. Asâkir-i Mansûre-i Muhammediyye’nin kurulması, bu dönüşümün somut ve simgesel bir ifadesi olarak değerlendirilmektedir (Aksan, Osmanlı Savaşları, 2011). Bu çalışmanın amacı, Osmanlı Devleti’nin XIX. ve XX. yüzyıllardaki askerî ıslahat sürecini, Asâkir-i Mansûre-i Muhammediyye örneği üzerinden incelemek; bu yeni ordunun Osmanlı askerî modernleşmesindeki yerini ve etkilerini tarihsel veriler ışığında değerlendirmektir.

ORDUDA ISLAHAT İHTİYACI

Osmanlı Devleti’nde askerî ıslahat ihtiyacının temelinde, askerî teşkilatın zamanla işlevini yitirmesi ve savaş meydanlarında yaşanan başarısızlıklar yer almaktadır. Yeniçeri Ocağı, kuruluş döneminde disiplinli ve merkezî otoriteye bağlı bir askerî yapı iken, zamanla askerî niteliğini kaybetmiş; ekonomik ve siyasî ayrıcalıklar elde eden bir zümre hâline gelmiştir (Uzunçarşılı, Osmanlı Devleti Teşkilâtı, 1988). XVII. ve XVIII. yüzyıllarda Yeniçerilerin askerlikle ilgisi giderek azalmış, ticaret ve esnaflık faaliyetlerine yönelmeleri ordunun savaş kabiliyetini ciddi biçimde zayıflatmıştır. Bununla birlikte, Yeniçeri Ocağı’nın siyasî nüfuzu, padişahların ve devlet adamlarının reform girişimlerini engelleyen bir unsur hâline gelmiştir. Sık sık yaşanan isyanlar, merkezî otoritenin zayıflamasına ve askerî disiplinin tamamen bozulmasına yol açmıştır (Quataert, Osmanlı İmparatorluğu, 2004).

XVIII. yüzyılda Avrupa devletlerinin askerî alandaki hızlı ilerlemesi, Osmanlı Devleti’ni karşılaştırmalı bir değerlendirmeye zorlamıştır. Özellikle Prusya ve Fransa ordularının disiplin, eğitim ve lojistik alanlarında geliştirdiği sistemler, Osmanlı yöneticileri tarafından yakından takip edilmiştir. III. Selim döneminde kurulan Nizam-ı Cedid ordusu, bu arayışın ilk sistemli ürünü olarak kabul edilmektedir (Shaw, Osmanlı İmparatorluğu ve Modern Türkiye, c. I, 2006). Ancak Nizam-ı Cedid girişimi, geleneksel askerî sınıfların tepkisiyle karşılaşmış ve uzun ömürlü olamamıştır. 1807 Kabakçı Mustafa İsyanı, Osmanlı askerî reform tarihinin en önemli kırılma noktalarından biri olarak değerlendirilmekte; bu isyan, askerî ıslahatların yalnızca teknik değil, aynı zamanda siyasî ve toplumsal boyutları olduğunu göstermektedir (İnalcık, 2014).

II. MAHMUD DÖNEMİNDE ORDU VE ISLAHAT ANLAYIŞI

II. Mahmud dönemi (1808–1839), Osmanlı askerî tarihinin en köklü dönüşümlerinin yaşandığı bir süreçtir. Bu dönemde askerî reformlar, önceki girişimlerden farklı olarak geçici düzenlemeler şeklinde değil, devletin merkezî yapısını güçlendirmeyi amaçlayan kapsamlı bir dönüşüm programı çerçevesinde ele alınmıştır. II. Mahmud, askerî ıslahatların yalnızca ordunun değil, aynı zamanda devletin bütün idarî yapısının yeniden düzenlenmesini zorunlu kıldığının farkındadır (Ortaylı, İmparatorluğun En Uzun Yüzyılı, 2018). II. Mahmud’un askerî reform anlayışının temelinde, merkezî otoritenin güçlendirilmesi ve askerî gücün doğrudan padişaha bağlı, disiplinli bir yapı hâline getirilmesi hedefi yer almaktadır. Bu bağlamda, Yeniçeri Ocağı’nın varlığı, reformların önündeki en büyük engel olarak değerlendirilmiştir. Yeniçeriler, yalnızca askerî alanda değil, siyasî ve toplumsal hayatta da belirleyici bir güç hâline gelmiş; padişah değişikliklerinden devlet politikalarına kadar pek çok alanda etkili olmuştur (Uzunçarşılı, 1988).

II. Mahmud, seleflerinden farklı olarak askerî reformları aşamalı ve temkinli bir biçimde yürütmüştür. Öncelikle Yeniçeri Ocağı’nın meşruiyetini zayıflatacak adımlar atılmış, kamuoyunda reformlara yönelik destek oluşturulmaya çalışılmıştır. Bu süreçte, Avrupa tarzı askerî eğitimin gerekliliği vurgulanmış; disiplin, talim ve modern silah kullanımının önemi devlet söyleminde ön plana çıkarılmıştır (Aksan, 2011).

VAK'A-İ HAYRİYYE OLAYI

1826 yılında gerçekleşen ve Osmanlı tarihine “Vak‘a-i Hayriye” olarak geçen olay, Osmanlı askerî modernleşmesinin en radikal adımıdır. Bu olay sonucunda Yeniçeri Ocağı kaldırılmış, yerine modern esaslara dayanan yeni bir ordu kurulmuştur. Vak‘a-i Hayriye, yalnızca askerî bir düzenleme değil, aynı zamanda siyasî ve toplumsal sonuçları olan bir dönüşüm hareketidir (İnalcık, 2014). Yeniçeri Ocağı’nın kaldırılması, uzun yıllar boyunca ertelenmiş bir karar olmakla birlikte, II. Mahmud döneminde devletin bekası açısından kaçınılmaz hâle gelmiştir. Yeniçerilerin sık sık isyan etmesi, savaşlarda yetersiz kalması ve reform girişimlerine karşı direnç göstermesi, bu kurumun artık sürdürülemez olduğunu ortaya koymuştur (Shaw, 2006).

Vak‘a-i Hayriye sürecinde, II. Mahmud’un hem dinî hem de siyasî meşruiyeti ustalıkla kullandığı görülmektedir. Yeniçeri Ocağı’nın kaldırılması, yalnızca askerî bir zorunluluk olarak değil, aynı zamanda “devlet düzenini bozan bir unsurun ortadan kaldırılması” şeklinde sunulmuştur. Bu durum, reformların toplumsal kabulünü kolaylaştırmıştır (Ortaylı, 2018). Yeniçeri Ocağı’nın ilgası, Osmanlı askerî yapısında köklü bir boşluk yaratmış; bu boşluğun hızla doldurulması ihtiyacı, Asâkir-i Mansûre-i Muhammediyye’nin kuruluşunu zorunlu kılmıştır.

ASAKİR-İ MANSURE-İ MUHAMMEDİYYE'NİN KURULUŞU

Asâkir-i Mansûre-i Muhammediyye, 1826 yılında Yeniçeri Ocağı’nın kaldırılmasının hemen ardından kurulmuştur. Bu yeni ordu, Osmanlı Devleti’nin modern ve düzenli bir askerî güce sahip olma arayışının somut bir ürünüdür. Kuruluş aşamasında, Avrupa ordularının teşkilat yapısı ve eğitim sistemi örnek alınmış; özellikle Fransız askerî modeli belirleyici olmuştur (Aksan, 2011). Asâkir-i Mansûre-i Muhammediyye’nin kuruluşunda, askerî disiplin ve hiyerarşi temel ilke olarak benimsenmiştir. Askerler düzenli maaş almakta, belirli bir talim programına tâbi tutulmakta ve sürekli eğitimle savaş kabiliyetleri artırılmaya çalışılmaktadır. Bu durum, Osmanlı askerî tarihinde önemli bir yenilik olarak değerlendirilmektedir (Uzunçarşılı, 1988).

Yeni ordunun adı, dinî ve siyasî meşruiyeti bir arada sağlamayı amaçlamaktadır. “Mansûre-i Muhammediyye” ifadesi, ordunun hem İslâmî değerlere bağlılığını hem de devletin koruyucu gücü olma vasfını vurgulamaktadır. Bu tercih, reformların toplumsal tepkilerle karşılaşmasını önlemek açısından büyük önem taşımaktadır (İnalcık, 2014).

YENİ ORDUNUN TEŞKİLAT YAPISI VE DİSİPLİN ANLAYIŞIN

Asâkir-i Mansûre-i Muhammediyye’nin teşkilat yapısı, klasik Osmanlı askerî sisteminden önemli ölçüde farklıdır. Ordu, tabur ve alay esasına göre düzenlenmiş; rütbe sistemi belirgin hâle getirilmiştir. Subayların eğitimi için modern askerî okullar açılmış, Harbiye Mektebi bu sürecin en önemli kurumlarından biri olmuştur (Ortaylı, 2018). Eğitim ve disiplin, Asâkir-i Mansûre-i Muhammediyye’nin temel dayanaklarını oluşturmaktadır. Askerlere düzenli talim yaptırılmış, ateşli silahların etkin kullanımı öğretilmiş ve Avrupa tarzı askerî eğitim programları uygulanmıştır. Bu durum, Osmanlı ordusunun savaş meydanlarındaki performansını artırmayı amaçlamaktadır (Shaw, 2006).

Disiplin anlayışı, yalnızca askerî düzeni sağlamakla sınırlı kalmamış; askerlerin günlük yaşamlarını da kapsayan bir sistem hâline getirilmiştir. Üniforma zorunluluğu, düzenli kışla hayatı ve hiyerarşik komuta zinciri, Osmanlı askerî kültüründe önemli bir dönüşüm yaratmıştır (Aksan, 2011).

YENİ ORDUNUN YAPILANMASI

Asâkir-i Mansûre-i Muhammediyye’nin kuruluşuyla birlikte Osmanlı Devleti’nde askerî alanda yalnızca teşkilat yapısı değil, silahlanma ve lojistik anlayışı da köklü biçimde değişmiştir. Klasik dönemde Osmanlı ordusu, büyük ölçüde yerel imkânlara dayalı ve düzensiz bir lojistik sistemle hareket ederken, XIX. yüzyılda bu anlayış yerini merkezî ve planlı bir lojistik yapıya bırakmıştır. Bu dönüşüm, modern orduların savaş kabiliyetinin sürekliliği açısından hayati öneme sahiptir (Aksan, 2011). Asâkir-i Mansûre-i Muhammediyye’nin silahlanmasında, Avrupa’dan ithal edilen modern ateşli silahlar önemli bir yer tutmuştur. Özellikle tüfek ve top teknolojisinde yaşanan gelişmeler, Osmanlı ordusunun savaş gücünü artırmayı hedeflemiştir. Bununla birlikte, silah üretiminde dışa bağımlılığın artması, uzun vadede Osmanlı Devleti için ciddi bir sorun alanı oluşturmuştur (Quataert, 2004). 

Lojistik alanda yapılan düzenlemeler, askerî reformların kalıcılığını sağlamaya yönelik önemli adımlar arasında yer almaktadır. Askerlerin iaşe, ibate ve maaş sistemleri düzenli hâle getirilmiş; bu durum, ordunun disiplin ve bağlılık düzeyini doğrudan etkilemiştir. Düzenli maaş uygulaması, askerlerin geçim kaygısını azaltmış ve askerliği profesyonel bir meslek hâline getirme yolunda önemli bir adım olmuştur (Uzunçarşılı, 1988).  Teknolojik yenilikler, yalnızca silah sistemleriyle sınırlı kalmamış; askerî mühendislik, istihkâm ve haritacılık alanlarında da önemli gelişmeler yaşanmıştır. Bu bağlamda, askerî okullarda verilen teknik eğitim, Osmanlı subay kadrosunun niteliğini artırmayı amaçlamıştır (Ortaylı, 2018).

ASAKİR-İ MANSURE-İ MUHAMMEDİYYE'NİN HARP ALANINDA ETKİLERİ

Asâkir-i Mansûre-i Muhammediyye’nin kurulmasının ardından Osmanlı ordusu, kısa sürede çeşitli askerî çatışmalarda görev almıştır. Bu yeni ordunun savaş meydanlarındaki performansı, askerî reformların başarısını değerlendirmek açısından önemli bir ölçüt oluşturmaktadır. Her ne kadar Asâkir-i Mansûre-i Muhammediyye, kuruluşunun ilk yıllarında tecrübe eksikliği yaşamış olsa da disiplinli yapısı ve modern eğitim anlayışı, uzun vadede Osmanlı ordusuna önemli katkılar sağlamıştır (Shaw, 2006). 1830’lu yıllarda yaşanan iç ve dış çatışmalar, Asâkir-i Mansûre-i Muhammediyye’nin sınanma alanları olmuştur. Bu süreçte ordunun düzenli yapısı, merkezi otoritenin güçlenmesine katkıda bulunmuş; askerî karar alma mekanizmaları daha rasyonel bir zemine oturtulmuştur. Ancak, modern orduya geçiş sürecinin sancılı olması ve ekonomik kaynakların sınırlılığı, reformların etkinliğini zaman zaman zayıflatmıştır (İnalcık, 2014). 

Asâkir-i Mansûre-i Muhammediyye’nin en önemli katkılarından biri, Osmanlı askerî kültüründe disiplin ve hiyerarşi anlayışının yerleşmesini sağlamasıdır. Bu durum, savaş meydanlarında emir-komuta zincirinin daha etkin işlemesine imkân tanımıştır. Bununla birlikte, ordunun modernleşmesi, Osmanlı Devleti’nin genel siyasî ve ekonomik sorunlarını tek başına çözmeye yeterli olmamıştır (Aksan, 2011).

TANZİMAT VE ISLAHAT DÖNEMLERİNDE ORDUNUN EVRİMİ

Tanzimat Dönemi (1839–1876), Osmanlı askerî reformlarının kurumsallaştığı bir süreçtir. Asâkir-i Mansûre-i Muhammediyye ile başlatılan askerî modernleşme, Tanzimat reformlarıyla birlikte daha sistemli bir hâl almıştır. Bu dönemde askerlik, devletin temel görevlerinden biri olarak tanımlanmış; askerî teşkilat, hukukî düzenlemelerle desteklenmiştir (Ortaylı, 2018). Tanzimat Fermanı sonrasında çıkarılan askerî nizamnameler, ordunun teşkilat yapısını ve görev alanlarını ayrıntılı biçimde düzenlemiştir. Asker alma sistemi yeniden yapılandırılmış, zorunlu askerlik uygulaması yaygınlaştırılmaya çalışılmıştır. Bu durum, ordunun insan kaynağını genişletmiş; ancak toplumsal tepkileri de beraberinde getirmiştir (Quataert, 2004).

Islahat Dönemi’nde ise askerî eğitim kurumlarının sayısı artırılmış, subay yetiştirme sistemi daha modern bir çerçeveye kavuşturulmuştur. Harbiye ve Erkân-ı Harbiye okulları, Osmanlı subay kadrosunun profesyonelleşmesinde belirleyici rol oynamıştır. Bu okullarda yetişen subaylar, XX. yüzyıl başlarında Osmanlı ordusunun temel komuta kadrosunu oluşturmuştur (Shaw, 2006).

XX. YÜZYILA VE CUMHURİYET DÖNEMİNE ETKİLERİ

Asâkir-i Mansûre-i Muhammediyye ile başlayan askerî modernleşme süreci, XX. yüzyılda Osmanlı ordusunun yapısını belirleyen temel unsurlardan biri olmuştur. Bu süreçte oluşturulan disiplin anlayışı, eğitim sistemi ve kurumsal yapı, doğrudan Cumhuriyet dönemi Türk ordusuna miras kalmıştır. Osmanlı’dan Cumhuriyet’e uzanan askerî süreklilik, modern Türk Silahlı Kuvvetleri’nin tarihsel temellerini oluşturmaktadır (İnalcık, 2014). XX. yüzyıl başlarında Osmanlı ordusunda görev yapan subayların büyük bölümü, Tanzimat ve Islahat dönemlerinde kurulan askerî okullarda yetişmiştir. Bu subaylar, Millî Mücadele sürecinde hem askerî hem de siyasî liderlik rolleri üstlenmiş; Osmanlı askerî modernleşmesinin Cumhuriyet’e aktarılmasında belirleyici olmuşlardır (Ortaylı, 2018)

SONUÇ

Osmanlı Devleti’nde XIX. ve XX. yüzyıllarda gerçekleştirilen askerî ıslahatlar, devletin karşı karşıya kaldığı askerî, siyasî ve toplumsal krizlere verilen zorunlu bir yanıt olarak ortaya çıkmıştır. Bu reform süreci, yalnızca savaş meydanlarında yaşanan yenilgilerin telafisini amaçlamamış; aynı zamanda devletin merkezî yapısını güçlendirmeyi ve modern bir yönetim anlayışı inşa etmeyi hedeflemiştir. Asâkir-i Mansûre-i Muhammediyye’nin kurulması, bu sürecin en somut ve belirleyici adımı olarak Osmanlı askerî tarihinde özel bir yere sahiptir. Asâkir-i Mansûre-i Muhammediyye, Yeniçeri Ocağı’nın kaldırılmasıyla ortaya çıkan askerî boşluğu doldurmakla kalmamış, Osmanlı Devleti’nde modern ordu anlayışının kurumsal temelini oluşturmuştur. Bu yeni ordu, disiplin, hiyerarşi, düzenli maaş ve sürekli eğitim esaslarına dayanan yapısıyla, klasik Osmanlı askerî sisteminden köklü biçimde ayrılmaktadır. Avrupa ordularının teşkilat ve eğitim modellerinin örnek alınması, Osmanlı askerî modernleşmesinin yönünü belirlemiş; bu durum, askerî alanda Batı etkisinin kurumsallaşmasını sağlamıştır (Aksan, 2011).

Bununla birlikte, Asâkir-i Mansûre-i Muhammediyye’nin kurulması ve askerî reformların hayata geçirilmesi, Osmanlı Devleti’nin yapısal sorunlarını tek başına çözmeye yeterli olmamıştır. Ekonomik yetersizlikler, teknolojik bağımlılık ve siyasî istikrarsızlık, reformların etkinliğini sınırlayan temel unsurlar arasında yer almıştır. Ancak tüm bu sınırlılıklara rağmen, Asâkir-i Mansûre-i Muhammediyye’nin Osmanlı askerî tarihinde bir dönüm noktası olduğu açıktır. Bu ordu, Tanzimat ve Islahat dönemlerinde gerçekleştirilen askerî düzenlemelerin temelini oluşturmuş; XX. yüzyıl başlarında Osmanlı ordusunun teşkilat yapısını belirlemiştir (Shaw, 2006). Asâkir-i Mansûre-i Muhammediyye ile başlayan askerî modernleşme süreci, Cumhuriyet dönemi Türk ordusuna da doğrudan miras kalmıştır. Disiplinli ordu anlayışı, subay eğitimi ve merkezî komuta sistemi, modern Türk Silahlı Kuvvetleri’nin tarihsel köklerini oluşturmaktadır. Bu yönüyle Asâkir-i Mansûre-i Muhammediyye, yalnızca Osmanlı Devleti’nin değil, Türk askerî tarihinin sürekliliği açısından da büyük önem taşımaktadır (Ortaylı, 2018). Sonuç olarak, Asâkir-i Mansûre-i Muhammediyye örneği, Osmanlı Devleti’nin askerî modernleşme çabalarının en kapsamlı ve etkili uygulaması olarak değerlendirilebilir. Bu kurum, askerî reformların yalnızca teknik düzenlemelerden ibaret olmadığını; siyasî irade, toplumsal meşruiyet ve kurumsal dönüşümle birlikte ele alınması gerektiğini açık biçimde ortaya koymaktadır. Osmanlı askerî ıslahat sürecinin anlaşılması, modern Türk askerî yapısının tarihsel arka planını kavramak açısından da büyük önem arz etmektedir.

KAYNAKÇA

Aksan, V. H. (2011). Osmanlı Savaşları 1700–1870. İstanbul: İş Bankası Kültür Yayınları.

İnalcık, H. (2011). Devlet-i Aliyye: Osmanlı İmparatorluğu Üzerine Araştırmalar (Cilt II). İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.

İnalcık, H. (2014). Devlet-i Aliyye: Osmanlı İmparatorluğu Üzerine Araştırmalar (Cilt III). İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.

Ortaylı, İ. (2018). İmparatorluğun En Uzun Yüzyılı. İstanbul: Timaş Yayınları.

Parker, G. (1996). Askerî Devrim: Batı’da Savaş Sanatı ve Devletin Yükselişi. İstanbul: Kitap Yayınevi.

Quataert, D. (2004). Osmanlı İmparatorluğu 1700–1922. İstanbul: İletişim Yayınları.

Shaw, S. J. (2006). Osmanlı İmparatorluğu ve Modern Türkiye (Cilt I). İstanbul: E Yayınları.

Uzunçarşılı, İ. H. (1988). Osmanlı Devleti Teşkilâtından Kapukulu Ocakları. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.

Yazar Sosyal Medya Hesapları

https://www.instagram.com/hulasa.tarih/?hl=tr 

https://www.instagram.com/gokselburak07/?hl=tr 

https://x.com/gokselburak07 

Yazar Academia Profili

https://independent.academia.edu/karubleskog 

 İsmail Gaspıralı, mahallî bir müslüman mektebinde başladığı öğrenimini Akmescid Erkek Gimnazyumu’nda sürdürdü. Buradan da mezun olduktan sonra, ilk olarak Voronej’deki bir askeri okula, daha sonra ise Moskova Harp Okulu’na girdi. Moskova’daki tahsil yıllarında Rus aydınlarını ve fikir hayatını yakından tanıdı. Her ne kadar tanıştığı Rus aydınlarına saygı duysa da, okuldaki Panslavist hava onu rahatsız etti ve Rus İmparatorluğu’nun içindeki Türkleri uyandırmayı düşüncesi oluşmaya başladı. 

İsmail Gaspıralı Odesa’da yakalanarak askerî öğrencilik hayatı sona erdikten sonra 1868’de Bahçesaray’a dönerek Zincirli Medrese’de Rusça muallimi oldu, 1872’de Paris’e gidip Turgenyev’in asistanlığını yaptı, 1874’te Osmanlı zabiti olma hayaliyle İstanbul’a gitti ancak kabul edilmeyince Kırım’a döndü; 1878’de Bahçesaray belediye başkan yardımcısı, ertesi yıl belediye başkanı oldu ve 1881’de Russkoe Musulmanstvo adlı yazı dizisini yayımladı; 1883’te Bahçesaray’da çıkardığı Tercüman gazetesi kısa sürede Rusya’daki Müslüman Türklerin ortak sesi haline geldi; 1884’te açtığı mektepte “usûl-i savtiyye” ile kırk günde okuma yazma öğreterek başlattığı eğitim reformu “usûl-i cedîd” adıyla hızla yayıldı ve 1914’e gelindiğinde yaklaşık 5000 mektebe ulaştı, ayrıca 1893’te ilk kız mektebini açtırarak kadın eğitimi konusunda da öncülük yaptı; 1905’teki serbestlik ortamında Müslümanları teşkilatlandırarak kurultaylara başkanlık etti ve 1906’da kurulan İttifâk-ı Müslimîn partisinin programı büyük ölçüde onun fikirlerine dayandı; hem Tercüman gazetesi hem de usûl-i cedîd mektepleriyle Rusya’daki Müslüman Türklerin millî uyanışında öncü olan Gaspıralı, Türkçülük ve İslâmcılık hareketlerinin gelişiminde belirleyici bir rol oynadı.

Dilde Fikirde İşte Birlik Üzerine

İsmail Gaspıralı’nın bu cümlesi, dünya üzerindeki tüm Türklerin tek bir parça, tek bir vücut haline gelmesi isteğini ifade etmektedir. O, Türkler’e farklı farklı adlar verilmesinin (örn. Altay, Azeri, Başkurt, Özbek, Kırgız, Tatar, Karakalpak, Gagavuz, Türkmen vs.) Türk milletini çökertmeye yönelik planların ilk aşaması olduğunu, ardından Türklerin adım adım yok edileceğini daha genç yaşta iken anlamıştı. Daha Tercüman Gazetesi’ni çıkarmadan önce çıkardığı Tonguç’ta, bütün Türklerin ortak bir Türkçe konuşması meselesini gündeme getirerek tüm Türkler tarafından anlaşılabilecek bir Türkçe kullanmıştır.  İsmail Gaspıralı, Tonguç’un mukaddimesinde, (giriş) bu hususta şunları söyler:

“Milletimizin eseri olan lisanımız, edebî olarak işlenmemiş ise de, eğitime ve kaidelere uyabilecek bir dildir. Gayet nâzik Tatar türkülerinden, Nogay cönklerinden, Kırgız ve Türkmen cırlarından anlaşılır ki, eğer dilimiz usta bulup, kelime alınıp işlenirse, şimdikine göre çok daha fazla parlak ve kullanışlı olur.”

“Yirmibeş seneden beri dediğim, yazdığım, çalıştığım budur. Çare açmak, yol açmak, başka bir şey değildir. Çünkü, kavi, necip, ömürlü, sabırlı ve cesaretli olan Türk milletinin perakende düşüp, Sedd-i Çin’den Akdeniz’e kadar yayıldığı hâlde, nüfuzsuz, sessiz kaldığı lisansızlığından, yani lisân-ı umumî (ortak dil)ye sahip olmadığından ileri gelmiştir. Bu inanışla ömrettim (yaşadım), bu inanışla mezara gireceğim. (Ahmet Bican Ercilasun, “İsmail Gaspıralı’nın Fikirleri”, Türk Dünyası Üzerine İncelemeler, Akçağ Yay., Ankara 1992, s. 358.)

Nitekim, Ziya Gökalp onun ve onun çıkardığı Tercüman Gazetesi için şu tabiri kullanmıştır: “Bunlardan ikincisi İsmail Gasprinskiy idir ki -ilki Mirza Fethali Ahundof’tur, Gökalp burada Rusya’daki iki büyük Türkçü’den bahseder.-  Türkçülükteki şiarı (yolu) “Dilde Fikirde İşte Birlik” idi. Tercüman Gazetesi’ni Şimal (Kuzey) Türkleri anladığı kadar Şark (Doğu) ve Garp (Batı) Türkleri de anlardı.” (Ziya Gökalp, Türkçülüğün Esasları, 4. Baskı, Ataç Yayınları, sayfa 19.)

İsmail Gaspıralı için "Dilde Birlik" muazzam bir binanın temeliydi; ancak bu binanın ruhu ve çatısı "Fikirde Birlik" ilkesiyle yükselecekti. Gaspıralı, Türk dünyasının sadece aynı kelimelerle konuşmasını değil, aynı meselelere kafa yormasını ve aynı hedeflere kilitlenmesini istiyordur. Ona göre fikirde birlik; Kaşgar’daki bir Türk’ün derdiyle Kırım’daki bir Türk’ün sancısının bir olması, ortak bir istikbal hayalinin kurulmasıdır. Bu, Türk dünyasının tarihsel uykusundan uyanıp, modern dünyaya karşı ortak bir zihinsel savunma hattı kurması anlamına geliyordu.

Gaspıralı bu aşamada, Türklerin içine düştüğü o ağır ataleti ve köhneleşmiş düşünce kalıplarını kırmak için "tecdid" (yenilenme) fikrini ortaya atmıştır. Fikirde birliğin temeli, boyculuk ve aşiretçilik gibi mikro kimliklerin ötesine geçerek "ortak bir Türk üst kimliği" bilincine ulaşmaktır. Gaspıralı’ya göre, parçalanmışlık sadece siyasi bir zayıflık değil, aynı zamanda zihinsel bir esarettir. Bu esaretten kurtulmanın yolu ise İslam’ın özü ile modern bilimi barıştıran, "eskiye sadakat, yeniliğe açıklık" formülüyle harmanlanmış bir aydınlanmadır.

Tercüman gazetesindeki makalelerinde Gaspıralı, adeta bir fikir cerrahı gibi çalışarak Türk aydınlarına geniş bir vizyon aşılamıştır. Japonya’nın modernleşme başarısından Avrupa’daki sanayi devrimine kadar pek çok konuyu işleyerek, Türk dünyasının neden geri kaldığını ve nasıl yükselmesi gerektiğini anlatmıştır. Onun fikirde birlik anlayışı, sadece romantik bir hayal değil; rasyonel, eğitim odaklı ve ilerlemeci bir ideolojidir. Bu zihinsel devrim, Ziya Gökalp’in daha sonra sistemleştireceği "Türkleşmek, İslamlaşmak, Muasırlaşmak" sacayağının da ilk ve en saf halini oluşturur.

Bu fikirsel uyanışın en büyük meyvesi, birbirinden binlerce kilometre uzaktaki Türk delegelerin 1905’ten itibaren tek bir masa etrafında toplanabilmiş olmasıdır. Fikirde birlik sağlandığında; artık herkes aynı hürriyet hayalini kuruyor, aynı eğitim modelini (Usûl-i Cedîd) savunuyor ve Rusya içindeki Türk varlığını korumak için ortak bir duruş sergiliyordu. Gaspıralı’nın bu hamlesi, Türk dünyasını etnik parçalara bölmeye çalışan politikalara karşı verilmiş en büyük stratejik cevaptır. Fikirde birlik, Türk milletinin bin yıl sonra yeniden aynı "Kızıl Elma"ya bakmasını sağlamıştır.

İsmail Gaspıralı’nın idealler silsilesinde "Dilde Birlik" başlangıç, "Fikirde Birlik" ruh ise, "İşte Birlik" bu yapının vücut bulmuş halidir. Gaspıralı, sadece teorik tartışmalarla bir milletin kurtulamayacağını çok iyi biliyordu. Ona göre Türk dünyası; ticarette, ekonomide, sosyal yardımlaşmada ve siyasi eylemde tek bir vücut gibi hareket etmeliydi. "İşte Birlik", Kırım’daki bir tüccarın Türkistan’daki bir pamuk üreticisiyle ortaklık kurması, Kazan’daki bir zenginin Balkanlar’daki bir okulun inşasına yardım etmesi ve Türklerin birbirinin ürettiği malı, fikri ve emeği öncelikle tercih etmesi demekti.

Bu ilkenin sahadaki en büyük örneği, Gaspıralı’nın bizzat yürüttüğü hayır cemiyetleri ve eğitim fonlarıdır. Gaspıralı, "İşte Birlik" anlayışıyla zengin Türk iş adamlarını (özellikle Bakü petrollerinin sahiplerini ve Kazanlı tüccarları) eğitim seferberliğine dahil etmiştir. Onun vizyonu sayesinde, Türk dünyasının bir ucunda toplanan yardımlar, diğer ucundaki bir yetimhanenin veya gazetenin finansmanı olmuştur. Bu durum, Türk dünyasında ilk kez modern anlamda bir "milli sermaye" ve "kurumsal dayanışma" bilincinin doğmasını sağlamıştır. Gaspıralı için gerçek birlik, bir Türk’ün başarısının tüm Türklerin hanesine yazıldığı somut bir ortaklık rejimidir.

Siyasi alanda "İşte Birlik", Türklerin Rusya Duması'nda (Meclis) tek bir grup olarak hareket etmesiyle tezahür etmiştir. 1905 devrimi sonrasında Gaspıralı'nın önderliğinde kurulan "İttifâk-ı Müslimîn", farklı bölgelerden gelen Türk milletvekillerinin ortak bir program etrafında birleşmesini sağlamıştır. Bu, Türk tarihinin modern dönemdeki ilk büyük siyasi "iş birliği" hamlesidir. Artık talepler kişisel veya bölgesel değil; milli ve ortak bir iradenin sonucu olarak dile getirilmektedir. Gaspıralı, "İş" kategorisine siyaseti de dahil ederek, eylemsiz bir fikrin ölü doğacağını tüm dünyaya kanıtlamıştır.

Sonuç olarak "Dilde, Fikirde, İşte Birlik" formülü, İsmail Gaspıralı’nın parçalanmış bir millete sunduğu toplam kurtuluş reçetesidir. Bu üçleme tamamlandığında, Türk dünyası sadece bir "kültürel topluluk" olmaktan çıkıp, küresel ölçekte söz sahibi bir "güç odağı" haline gelmiştir. Bugünün Türk Devletleri Teşkilatı gibi yapılar, aslında Gaspıralı’nın yüzyıl önce temelini attığı bu "İşte Birlik" vizyonunun modern meyveleridir. Gaspıralı’nın Bahçesaray’da yaktığı o küçük meşale, eyleme döküldüğü her noktada bir güneş gibi parlamış ve Türk dünyasının karanlık talihini aydınlatmıştır.

 Gaspıralı'nın temsilini gösteren bir resim.

                BİBLİYOGRAFYA

·        Ablayev, E. (1991). İsmail Gasprinskiy-gumanist, prosvetitel, pedagog. Taşkent.

·        Akbayar, N. “Gaspıralı İsmail Bey”, TDEA, III, 288-289.

·        Burbiel, G. (1950). Die Sprache Isma’il Bey Gaspyralys (Doktora tezi). Universität Hamburg.

·        Caferoğlu, A. (1964). İsmail Gaspıralı: Ölümünün 50. Yıldönümü Münasebetiyle Bir Etüd. İstanbul.

·        Çervonnaya, S. M. (1992). “İdeya natsionalnogo soglasiya v soçineniyah İsmaila Gasprinskogo”, Oteçestvennaya İstoriya, sy. 2, Moskova, s. 24-42.

·        Devlet, N. (1988). İsmail Bey (Gaspıralı). Ankara.

·        Ercilasun, A. B. (1992). "İsmail Gaspıralı’nın Fikirleri”, Türk Dünyası Üzerine İncelemeler. Ankara: Akçağ Yayınları, s. 358.

·        Fisher, A. W. (1988). “Ismail Gaspirali, Model Leader for Asia”, Tatars of the Crimea (ed. E. Allworth), Durham, s. 11-26.

·        Gafarov, S. (1989-1991). “İsmail Bey Gasprinskiy. Ayatı ve Faaliyeti”, Yıldız Dergisi, Taşkent.

·        Gankeviç, V. Y. (1994). İsmail Gasprinskiy (1851-1914). Sbornik dokumentov i materialov. Herson.

·        Gökalp, Z. Türkçülüğün Esasları (4. Baskı). İstanbul: Ataç Yayınları, s. 19.

·        Kasımov, B. (1992). İsmailbek Gaspralı. Taşkent.

·        Kırımlı, H. (1990). National Movements and National Identity among the Crimean Tatars: 1905-1916 (Doktora tezi). University of Wisconsin-Madison.

·        Kırımer, C. S. (1934). Gaspıralı İsmail Bey. İstanbul.

·        Klimoviç, L. İ. (1987). “Maarif Hizmetinde”, Yıldız, sy. 6, Taşkent, s. 75-86.

·        Kramer, M. (1986). Islam Assembled. The Advent of the Muslim Congresses. New York.

·        Kuttner, T. (1974). “Russian Jadidism and the Islamic World. Ismail Gasprinskii in Kahire-1908”, Cahiers du monde russe et soviétique, XVI/3-4, Paris, s. 383-424.

·        Lazzerini, E. J. (1973). Ismail Bey Gasprinskii and Muslim Modernism in Russia, 1878-1914 (Doktora tezi). University of Washington.

·        Lazzerini, E. J. (1975). “Gadidism at the Turn of the Twentieth Century: A View from Within”, Cahiers du monde russe et soviétique, XVI/2, Paris, s. 245-277.

·        Lazzerini, E. J. (1984). “From Bakhchisarai to Bukhara in 1893: Ismail Bey Gasprinskii’s Journey to Central Asia”, CAS, III/4, s. 77-89.

·        Lazzerini, E. J. (1988). “Ismail Bey Gasprinskii (Gaspirali): the Discourse of Modernism and the Russians”, Tatars of the Crimea (ed. E. Allworth), Durham, s. 149-169.

·        Lazzerini, E. J. (1995). “Gasprinskii, Ismail Bey”, The Oxford Encyclopedia of The Modern Islamic World, New York, II, 52-53.

·        Mende, G. V. (1934). “Ismail Bey Gasprinski zur nationalen Bewegung der Russlandtürken”, Osteuropa, X, Berlin, s. 39-44.

·        Saray, M. (1987). Türk Dünyasında Eğitim Reformu ve Gaspıralı İsmail Bey (1851-1914). Ankara.

·        Saray, M. (1993). Gaspıralı İsmail Bey’den Atatürk’e Türk Dünyasında Dil ve Kültür Birliği. İstanbul.

·        Togan, Z. V. “Gaspralı (Gasprinski) Ismāʿīl”, EI2 (İng.), II, 979-980.

·        Toker, M. "İsmail Gaspıralı ve 'Dilde Birlik' Fikri Üzerine". İstanbul [1918].

Bayrak, bir milletin tarihsel hafızasını, kolektif onurunu ve bağımsızlık iradesini temsil eden en yüksek sembollerden biridir. Türk tarihinin en erken dönemlerinden itibaren sancak ve bayrak kavramı, kutsallık atfedilen bir devlet alameti olarak görülmüş; bu sembole yönelik her türlü hakaret, doğrudan devlet otoritesine ve milletin varlığına yönelmiş bir saldırı kabul edilmiştir. Türk bayrağına yapılan saygısızlıklar, tarih boyunca yalnızca bireysel bir suç olarak değil, devlet düzenini ve kamu vicdanını sarsan ağır bir cürüm olarak değerlendirilmiştir. Bu makale; Türk devlet geleneğinde bayrağın kutsallığını, tarih boyunca Türk bayrağına veya onun selefi sayılan sancaklara yönelik yapılan saygısızlıkları ve bu eylemler karşısında Türk devletlerinin verdiği cezai tepkileri kronolojik bir çerçevede ele almayı amaçlamaktadır. Çalışma, Hunlardan Osmanlı’ya, oradan Türkiye Cumhuriyeti’ne uzanan geniş bir tarihsel perspektifte; hem hukuki metinleri hem de somut tarihî vakaları esas alacaktır.

1. TÜRK DEVLET GELENEĞİNDE BAYRAK VE SANCAĞIN KUTSALLIĞI

1.1 İslamiyet Öncesi Türk Devletlerinde Bayrak Anlayışı

İslamiyet öncesi Türk topluluklarında bayrak, “tuğ”, “bukağı”, “ongun” ve “alem” kavramlarıyla ifade edilmiştir. Özellikle Göktürkler ve Hunlar döneminde tuğ, devlet başkanının egemenlik simgesi olarak kabul edilmiştir. Çin kaynaklarında, Göktürk Kağanlarının tuğlarının yere düşmesinin “kut kaybı” olarak yorumlandığına dair kayıtlar bulunmaktadır (Sinor, 1990). Bu dönemde bayrağa yapılan bir saygısızlık, sadece hakaret değil, isyan ve vatana ihanet anlamına gelmekteydi. Kağanın sancağını yere atan veya çiğneyen bir kişi, doğrudan ölüm cezası ile cezalandırılabiliyordu (Kafesoğlu, 2014).

1.2  İslamiyet Sonrası Türk Devletlerinde Bayrağın Dini Boyutu

Karahanlılar, Gazneliler ve Selçuklular döneminde bayrak, İslami bir kutsiyet de kazanmıştır. Bayrak; Allah’ın adı, ayetler veya dini sembollerle donatılmış; savaşta sancağın düşmesi, ordunun manevî olarak çöktüğü anlamına gelmiştir. Büyük Selçuklu Devleti’nde sancağa hakaret eden bir kişinin, “ümmetin birliğine zarar verdiği” gerekçesiyle ağır hapis veya idam cezası aldığına dair ferman örnekleri mevcuttur (İnalcık, 2009).

2. OSMANLI DEVLETİ DÖNEMİNDE BAYRAĞA SAYGISIZLIK VE CEZALARI

2.1 Osmanlı Hukuk Sisteminde Bayrağın Önemi

Osmanlı Devleti’nde bayrak (sancak-ı şerif ve devlet sancağı), padişahın şahsını ve devleti temsil ederdi. Bu nedenle bayrağa yönelik bir saldırı, padişaha karşı işlenmiş suç kapsamında değerlendirilirdi. Şer’i hukuk ile örfi hukukun birleştiği Osmanlı ceza sisteminde, bayrağa hakaret “fesad-ı fi’l-arz” kapsamına sokulabilmekteydi. Kanunnâme-i Âl-i Osman’da, devlet alametlerine zarar veren kişilere sürgün, kürek cezası veya idam uygulanabileceği açıkça belirtilmiştir (Akgündüz, 2010).

2.2 Osmanlı Döneminde Yaşanmış Somut Vakalar

2.2.1. 1821 Mora İsyanı ve Bayrak Olayları

1821 Mora İsyanı sırasında bazı Rum isyancıların Osmanlı sancaklarını indirip yakmaları, Osmanlı yönetimi tarafından ağır bir devlet suçu olarak değerlendirilmiştir. Bu olaylar sonrası yakalanan isyancıların önemli bir kısmı idam edilmiş, bazıları ise ömür boyu sürgüne gönderilmiştir (Shaw, 2008).

2.2.2. Balkan Savaşları Öncesi Bayrak Provokasyonları

19. yüzyıl sonlarında Balkanlar’da Osmanlı bayrağının indirilmesi ve yerine isyancı sembollerin asılması, doğrudan askeri müdahale sebebi sayılmıştır. Bu tür eylemlere katılan kişilere askeri mahkemelerde yargılama yapılmış ve ağır hapis cezaları verilmiştir (Karal, 1996).

3. MİLLÎ MÜCADELE DÖNEMİNDE TÜRK BAYRAĞINA YÖNELİK SALDIRILAR VE ANINDA VERİLEN CEZALAR (1919–1923)

3.1. İşgal Yıllarında Bayrağın Direniş Sembolüne Dönüşmesi

Mondros Mütarekesi sonrasında Anadolu’nun çeşitli bölgelerinin işgale uğramasıyla birlikte Türk bayrağı, yalnızca bir devlet sembolü olmaktan çıkmış; millî direnişin ve bağımsızlık iradesinin somutlaştığı bir simge hâline gelmiştir. İşgal kuvvetleri ve yerel işbirlikçiler tarafından Türk bayrağına yönelik gerçekleştirilen saldırılar, doğrudan millî varlığa yönelik bir tehdit olarak algılanmıştır. İzmir’in 15 Mayıs 1919’da işgali sırasında Yunan askerlerinin Osmanlı-Türk bayrağını indirmesi ve bazı noktalarda ayaklar altına alması, Anadolu genelinde büyük infial uyandırmış; bu olay, Millî Mücadele ruhunun kitleselleşmesinde sembolik bir kırılma noktası olmuştur (Atatürk, 1927).

3.2. Kuvâ-yi Milliye Tarafından Uygulanan Fiilî Yaptırımlar

Millî Mücadele’nin ilk safhalarında henüz düzenli bir hukuk sistemi tesis edilmemiş olduğundan, bayrağa yönelik hakaretler çoğu zaman sahadaki millî kuvvetler tarafından anında cezalandırılmıştır. Türk bayrağını yakan, indiren veya aşağılayan işgal işbirlikçileri; yerel millî mahkemelerde yargılanmış ya da doğrudan vatana ihanet suçu kapsamında cezalandırılmıştır. Batı Anadolu’da Yunan kuvvetlerine yardım eden bazı yerel unsurların Türk bayrağını indirip Yunan bayrağı asması, Kuvâ-yi Milliye komutanları tarafından “millî mukaddesata saldırı” olarak değerlendirilmiş ve bu kişiler idam veya sürgün cezasına çarptırılmıştır (Özdemir, 2011).

3.3. İstiklal Mahkemeleri ve Bayrak Suçları

1920’den itibaren kurulan İstiklal Mahkemeleri, Türk bayrağına yönelik saygısızlıkları devrim ve bağımsızlık karşıtı faaliyetler kapsamında ele almıştır. Bayrağa hakaret eden kişiler, çoğu zaman “isyanı teşvik” ve “millî birliği zedeleme” suçlarıyla birlikte yargılanmıştır. İstiklal Mahkemeleri kayıtlarında, bayrağa yönelik hakaretin hafifletici bir sebep olarak kabul edilmediği, aksine cezanın ağırlaştırılmasına neden olduğu açıkça görülmektedir (Tunaya, 1989).

4. TÜRKİYE CUMHURİYETİ’NDE BAYRAĞIN HUKUKİ KORUMA ALTINA ALINMASI

4.1. Cumhuriyet’in İlk Yıllarında Bayrak Algısı

Türkiye Cumhuriyeti’nin ilanıyla birlikte Türk bayrağı, Osmanlı mirasından devralınan sembolik anlamını modern ulus-devlet çerçevesinde yeniden kazanmıştır. Bayrak; Cumhuriyet’in kurucu değerleri olan bağımsızlık, egemenlik ve ulusal birlik ilkelerinin taşıyıcısı olarak görülmüştür. 1924 Anayasası’nda bayrak doğrudan tanımlanmamış olsa da, devletin sembollerine yönelik saldırıların ağır suç sayılacağı yönünde genel hükümler yer almıştır.

4.2. Türk Bayrağı Kanunu (1936 ve 1983)

1936 yılında kabul edilen Türk Bayrağı Kanunu, bayrağın şekli, ölçüleri ve kullanım alanlarını net bir biçimde tanımlamış; bayrağa yönelik saygısızlıkları hukuki zemine oturtmuştur. 1983 tarihli ve 2893 sayılı Türk Bayrağı Kanunu ise bu düzenlemeleri güncellemiş ve detaylandırmıştır. Kanunun 7. maddesinde, Türk bayrağının yırtılamayacağı, yakılamayacağı, yere atılamayacağı ve hakaret amacıyla kullanılamayacağı açıkça belirtilmiştir (TBK, 1983).

4.3. Türk Ceza Kanunu’nda Bayrağa Hakaret Suçu

5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’nun 300. maddesi, Türk bayrağına ve devletin diğer egemenlik alametlerine hakareti açıkça suç saymaktadır:

“Türk Bayrağını yırtan, yakan veya alenen aşağılayan kişi bir yıldan üç yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır.”

Bu düzenleme, bayrağın sözlü, yazılı ve görsel yollarla aşağılanmasını da kapsamaktadır (Artuk & Gökcen, 2020).

5. CUMHURİYET DÖNEMİNDE YAŞANMIŞ ÖNEMLİ BAYRAK SAYGISIZLIĞI VAKALARI

5.1. 1950–1980 Dönemi Olayları

Bu dönemde bayrağa yönelik saygısızlıklar çoğunlukla ideolojik çatışmalar çerçevesinde yaşanmıştır. Özellikle 1970’li yıllarda bazı aşırı grupların bayrak yakma girişimleri, devlet tarafından sert şekilde bastırılmış; failler hakkında uzun süreli hapis cezaları verilmiştir (Zürcher, 2004).

5.2. 1990 Sonrası Terör Kaynaklı Bayrak Saldırıları

PKK terör örgütü tarafından gerçekleştirilen bazı eylemlerde Türk bayrağının hedef alınması, bu suçun terör suçu kapsamında değerlendirilmesine yol açmıştır. Bu tür vakalarda, bayrağa hakaret suçu, terör örgütü propagandası ile birlikte ele alınmış ve cezalar ciddi biçimde artırılmıştır (Yıldız, 2016).

5.3. Yurt Dışında Türk Bayrağına Yönelik Saldırılar

Avrupa ülkelerinde ve ABD’de Türk bayrağına yönelik gerçekleştirilen saldırılar, Türkiye Cumhuriyeti tarafından diplomatik düzeyde protesto edilmiş; bazı vakalarda failler bulundukları ülkelerde yargılanmıştır. Bu durum, bayrağın uluslararası alanda da Türkiye’nin egemenlik sembolü olarak savunulduğunu göstermektedir (Arı, 2018).

6. ULUSLARARASI HUKUKTA BAYRAĞIN KORUNMASI VE TÜRK HUKUKU İLE KARŞILAŞTIRMA

6.1. Bayrak Kavramının Uluslararası Hukuktaki Yeri

Uluslararası hukukta bayrak, bir devletin egemenliğinin ve tüzel kişiliğinin sembolü olarak kabul edilir. Devlet bayrakları, diplomatik misyonlar, askerî birlikler ve kamu binaları üzerinde sergilenerek devletin varlığını temsil eder. 1961 tarihli Viyana Diplomatik İlişkiler Sözleşmesi, bayrağın dokunulmazlığına dolaylı biçimde atıf yaparak, bayrağa yönelik saldırıların devlet onuruna yapılmış sayılacağını kabul eder (Shaw, 2017). Her ne kadar uluslararası hukukta bayrağa hakareti doğrudan düzenleyen tek tip bir sözleşme bulunmasa da, devletlerin iç hukuklarında bu konuda yaptırımlar öngörmesi egemenlik hakkının doğal bir uzantısı olarak değerlendirilir.

6.2. ABD’de Bayrak Yakma Tartışmaları

Amerika Birleşik Devletleri, bayrağa hakaret konusunda en tartışmalı örneklerden biridir. 1989 yılında görülen Texas v. Johnson davasında ABD Yüksek Mahkemesi, bayrak yakmanın ifade özgürlüğü kapsamında değerlendirilmesi gerektiğine hükmetmiştir. Bu karar sonrasında federal düzeyde bayrak yakmayı yasaklayan düzenlemeler geçerliliğini yitirmiştir (Dworkin, 1996). Bu durum, Türk hukuku ile keskin bir tezat oluşturmaktadır. Türkiye’de bayrak, ifade özgürlüğünün sınırları dışında tutulmuş; kamu düzeni ve millî birlik gerekçesiyle özel koruma altına alınmıştır.

6.3. Avrupa Ülkelerinde Bayrağa Hakaret Suçları

Almanya Ceza Kanunu’nun 90a maddesi, Alman bayrağına veya başka bir devletin bayrağına hakareti suç saymakta ve hapis cezası öngörmektedir. Fransa’da da benzer şekilde, kamuya açık alanda Fransız bayrağının aşağılanması cezai yaptırıma tabidir (Frowein, 2010). Bu örnekler, Türkiye’nin bayrağa yönelik sert koruma yaklaşımının uluslararası uygulamalardan kopuk olmadığını, aksine Avrupa hukuk geleneğiyle örtüştüğünü göstermektedir.

7. İFADE ÖZGÜRLÜĞÜ – MİLLÎ SEMBOLLERİN KORUNMASI TARTIŞMASI

7.1. İfade Özgürlüğünün Sınırları

İfade özgürlüğü, demokratik toplumların temel taşlarından biridir. Ancak bu özgürlük, mutlak ve sınırsız değildir. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin 10. maddesi, ifade özgürlüğünün kamu düzeni, millî güvenlik ve başkalarının haklarının korunması amacıyla sınırlandırılabileceğini kabul etmektedir. Türk bayrağına hakaretin cezalandırılması, Türkiye tarafından millî birliğin ve kamu vicdanının korunması gerekçesiyle savunulmaktadır (AİHM, Otto-Preminger-Institut v. Austria).

7.2. Türk Yargısının Yaklaşımı

Türk Anayasa Mahkemesi ve Yargıtay kararlarında, Türk bayrağına hakaret suçu değerlendirilirken “kast” unsuru özellikle vurgulanmaktadır. Sanığın eyleminin bilinçli ve aşağılayıcı bir amaç taşıması, cezalandırma için temel kriter kabul edilmektedir. Bu yaklaşım, bayrağın günlük kullanımda istemeden zarar görmesi ile bilinçli hakaret fiillerini ayırarak hukuk güvenliğini sağlamayı amaçlamaktadır (Yargıtay 16. CD, 2019/4321 E.).

8. TARİHSEL VE HUKUKİ DEĞERLENDİRME

8.1. Tarihsel Süreklilik

Hunlardan Türkiye Cumhuriyeti’ne uzanan çizgide Türk devletlerinin bayrağa yaklaşımı, dikkat çekici bir süreklilik göstermektedir. Bayrak; her dönemde devletin varlığıyla özdeşleştirilmiş, ona yapılan saldırı devlete yönelmiş bir tehdit olarak algılanmıştır. Bu süreklilik, Türk devlet geleneğinde sembollerin yalnızca görsel unsurlar değil, siyasal ve manevî değerler taşıyan varlıklar olarak kabul edildiğini ortaya koymaktadır.

8.2. Caydırıcılık ve Toplumsal Etki

Bayrağa hakaret suçuna verilen cezaların temel amacı, intikam değil; caydırıcılık ve toplumsal barışın korunmasıdır. Türk hukukunda öngörülen hapis cezaları, bu fiillerin sıradan bir protesto eylemi olarak görülmesini engellemeyi amaçlamaktadır. Toplumsal hafızada bayrak, özellikle Millî Mücadele deneyimi nedeniyle, kanla ve fedakârlıkla kazanılmış bağımsızlığın sembolü olarak yer etmiştir. Bu nedenle bayrağa yapılan her saldırı, geniş kitlelerde güçlü bir duygusal tepki doğurmaktadır.

SONUÇ

Türk bayrağına yönelik saygısızlıklar, tarih boyunca devlet egemenliğini, millî birliği ve toplumsal düzeni hedef alan eylemler olarak değerlendirilmiştir. Hunlardan Osmanlı’ya, Millî Mücadele’den Türkiye Cumhuriyeti’ne uzanan süreçte, bayrağın kutsallığı değişmemiş; yalnızca onu koruyan hukukî mekanizmalar çağın koşullarına göre dönüşmüştür. Türkiye Cumhuriyeti’nin bayrağı koruyan sert hukuki yaklaşımı, tarihsel deneyimlerin ve ulusal hafızanın doğal bir sonucudur. Bu yaklaşım, uluslararası hukukta da karşılık bulan bir egemenlik pratiği olup, ifade özgürlüğü ile millî sembollerin korunması arasındaki hassas dengeyi gözetmeyi amaçlamaktadır.

KAYNAKÇA

1. Akgündüz, A. (2010). Osmanlı Kanunnâmeleri ve Hukukî Tahlilleri. İstanbul.

2. Artuk, M. E., & Gökcen, A. (2020). Ceza Hukuku Genel Hükümler. Ankara.

3. Atatürk, M. K. (1927). Nutuk. Ankara.

4. Dworkin, R. (1996). Freedom’s Law. Oxford.

5. Frowein, J. (2010). The European Convention on Human Rights. Oxford.

6. İnalcık, H. (2009). Osmanlı’da Devlet, Hukuk ve Adalet. İstanbul.

7. Kafesoğlu, İ. (2014). Türk Millî Kültürü. İstanbul.

8. Shaw, M. (2017). International Law. Cambridge.

9. Shaw, S. (2008). Osmanlı İmparatorluğu ve Modern Türkiye. İstanbul.

10. Tunaya, T. Z. (1989). Türkiye’de Siyasal Gelişmeler. İstanbul.

11. Yıldız, A. (2016). Terör Suçları ve Ceza Hukuku. Ankara.

12. Zürcher, E. J. (2004). Modernleşen Türkiye’nin Tarihi. İstanbul.

Yazar Sosyal Medya: https://www.instagram.com/hulasa.tarih/?hl=tr

Academia Profili: https://independent.academia.edu/karubleskog 

Türk Milliyetçiliğinde Feminizm

Bu yazı bir Tarih araştırma yazısı değildir. Feminizm kavramının ve düşüncesinin Türk 
milliyetçiliğindeki yerini Ziya Gökalp’in “Türk Feminizmi” başlıklı yazısı üzerinden 
anlatmayı amaçlayan kısa bir yazıdır.(1) Yazı Yakın tarihimizin önemli isimlerinden olan Ziya Gökalp'e dayandığı için yazıyı "Tarih" kategorisine almış bulunuyorum.

Feminizm özünde Kadın ile Erkeğin toplumsal olarak eşit olma düşüncesidir. Bu fikir 
Türklerde bozkır kültüründe bile vardır: “Eski Türkler, kem demokrat, hem de feminist idiler.” 
Gökalp, eski Türklerde feminizm düşüncesinin olmasını Şamanizm’e bağlamaktadır. Türk 
milliyetçiliğine göre feminizm kadınların hak mücadelesi değil, Türk ulusunun medenileşme 
ve çağdaşlaşma yolundaki temel bir ihtiyacıdır.  
Türkçülük düşüncesinde kadın, yalnızca aile içinde değil, siyasal, askerî ve idarî alanlarda da 
erkekle eşit bir konuma sahiptir. Kadınların hükümdar, vali, sefir veya kale muhafızı 
olabilmeleri; silah kullanmaları ve kahramanlık göstermeleri, Türk toplumsal düzeninde 
kadının aktif ve güçlü bir özne olarak kabul edildiğini gösterir. Gökalp bu durumu “Eski 
Türklerde kadınlar, umumen amazon idiler. Cündilik, silâhşörlük, kahramanlık, Türk 
erkekleri kadar Türk kadınlarında da vardı. Kadınlar, doğrudan doğruya, hükümdar, kale 
muhafızı, vali ve sefir olabilirlerdi.” Sözleriyle açıklar.(2)

Kadınlara gösterilen saygı, Türk toplumunda ahlaki bir değer ve şövalyelik anlayışıdır. 
Erkeğin kadına hürmet etmesi, onu koruyan ve yücelten bir tavır olarak değerlendirilir. Bu 
yönüyle feminizm, bir çatışma ya da karşıtlık ideolojisi değil, Türk ulusunun toplumsal 
düzenini ahlaki açıdan tamamlayan bir ilke olmaktadır. Türk Feminizmi ’ne göre kadın ve 
erkek hukuki-ekonomik haklar bakımından birbirine denk olmaktadır. Bu denklik sadece 
toplumsal olarak değil, aile içinde de mevcuttur. Aile içinde evin ortak mülkiyet olarak kabul 
edilmesi ve soy bağında ana ile baba soyunun eşit görülmesi, Türkçülük düşüncesinde kadının 
toplumsal statüsünün güçlü bir temele dayandığını gösterir. “Eski kavimler arasında hiçbir 
kavim Türkler kadar kadın rehtine (reht = sexe) hukuk vermemişler ve hürmet 
göstermemişlerdi.”(3) Türk toplumunda kadın ve erkek her ortamda birlikte hareket ederlerdi; 
Gökalp bu durumun Töyonizm ve Şamanizm inançlarından kaynaklandığını belirtir.  

Bütün bunları göz önünde bulundurunca feminizm Türkçülük düşüncesinin temel ilkelerinden 
biri olmaktadır. “Feminizm de, Türklerin en esaslı şian idi.” 
(1) Ziya Gökalp’in ilgili yazısı için Türkçülüğün Esasları isimli kitaba bakabilirsiniz. Kitap Türkçülük fikrinin 
(Türk Milliyetçiliğinin) temel kaynaklarının başında gelir ve bu fikri basit ancak detaylı bir şekilde açıklar. Ziya 
Gökalp ise tarihte “Türkçülüğün babası” lakabı ile anılmaktadır.  
(2) Gökalp, Türkçülüğün Esasları, Varlık Yay., Mayıs 1968, s.148 
(3) Gökalp, s.148-149

Bab-ı Âli, Dâhiliye Nezareti

İskân-ı Aşair ve Muhacirîn Müdüriyeti

Umumi No: 5445, Hususi No: 10

Diyarbekir Vilayetine (Şifre)

C. 18 Nisan (1)332 (1 Mayıs 1916) şifreye.

Kürd mültecilerini Urfa, Zor gibi güney bölgesine göndermek kesinlikle caiz (doğru) değildir. Bunlar oralarda ya Araplaşacak veya milliyetini muhafaza ederek gayr-i müfid (faydalı olmayan) ve muzır bir anasır (zararlı bir unsur) hâlinde kalacağından ve amaç hâsıl olmayacağından mültecilerin sevk ve iskânları lazımdır:

1- Türk mülteciler ile Türkleşmiş kasaba ahalisi, Urfa, Maraş, Ayintap cihetlerine sevk ve oralarda iskân olunmalıdır.

2- Kürd mültecilerin, gittikleri yerlerde aşiret hayatı yaşamamaları ve milliyetlerini muhafaza etmemeleri için, aşiret reislerini derhal ayırmak gerekli olduğundan, bunlar arasında ne kadar nüfus sahibi ve eşraf var ise, bunların ayrılarak Konya, Kastamonu vilayetleriyle Niğde ve Kayseri sancaklarına ayrı ayrı sevk edilmelidir.

3- Sefere tahammüllü olmayan alil ve ihtiyarlar ile kimsesiz ve fakir kadın ve çocuklar, Maden kasabasıyla, Ergani ve Behremaz (Sivrice) nahiyeleri gibi Türk köylerinin yoğun olduğu yerlerde ve Türkler arasında müteferrikan (dağınık olarak) iskân ve iaşe edilecektir.

4- Sabıkalı olanların dışındaki mülteciler, Amasya, Tokad livalarıyla Malatya’nın münasip mahallerinde müteferrikan (dağınık) iskân edilmek üzere sevk edilecektir.

5- Sevk edilen yerlerle muhabere edilmekle birlikte, oralardaki dağıtım ve iskân hakkında yapılacak işlemler, ne kadar mültecinin, hangi tarihte, nerelere sevk edildiği bakanlığımıza bilgi verilecektir.

Fi 19 Nisan (1)332 (2 Mayıs 1916)
Nazır Talat

Bu telgraftan 2 gün sonra(4 Mayıs 1916) ise Talat Paşa, Kürdlerin dağıtılacağı, Ankara, Konya, Bursa, Kastamonu vilayetleri ve Kayseri, Niğde, Kütahya mutasarrıflıklarına gönderdiği telgrafta Kürdlerin yerli ahalinin %5'ini geçmeyecek şekilde iskan edilmesini talep ediyordu.(BAO DH ŞFR 63/188)

"Ben müstakil fikirli bir adamım. İttihat ve Terakkî'nin oyuncağı olamam."

Paşa'nın anılarındaki bu ifade, onun kendisini bağımsız bir askeri ve siyasetçi olarak konumlandırma isteğini doğrudan ortaya koyar. İttihat ve Terakkî ile mesleki ve kişisel temasları olmasına karşın, bu temasların otomatik olarak paşanın partinin tam bir yandaşı olduğu anlamına gelmediğine dikkat etmek gerekir.

Mahmut Şevket Paşa ile Enver ve Talat Paşalar gibi önde gelen İttihatçı isimler arasında dönem dönem yakınlıklar olduğu doğrudur; bununla birlikte ilişkilerin her zaman uyumlu olmadığı, tersine özellikle kritik askeri süreçlerde belirgin sürtüşmeler yaşandığı da kaynaklarda yer alır. Balkan Harbi örneği bu açıdan öğreticidir: Paşa, Edirneye harekat yapılması yönündeki taleplere ve bazı askeri kararlara karşı çıktı; bu tutum, Enver ve Talat ile aralarındaki fikir ayrılıklarını somutlaştırdı.

Sonuç olarak Mahmut Şevket Paşa'nın "ittihatçı" olduğu iddiası, kaynakların sağladığı bağlam içinde değerlendirilmediğinde yanıltıcıdır. Daha dengeli bir tarihsel okumaya, Paşa'nın anıları, dönemin resmi belgeleri ve çağdaş tanıklıkların birlikte ele alınmasıyla ulaşılabilir.

İttihat ve Terakki denilince ordu, hiç kuşkusuz zihinde canlanan ilk kavramlardan biridir ve bu kısmen doğrudur. Zira Meşrutiyet’in ilanıyla birlikte yaşanan gelişmeler bu durumu açıkça göstermektedir. Ancak bu sorunu çözmek için İttihat ve Terakki hiç vakit kaybetmeden harekete geçmiştir. Nitekim 27 Eylül 1328 (1912) tarihinde geçici bir kanun çıkarılmış, bu kanun ile ordunun siyasetle uğraşmasının önüne geçilmek istenmiştir. Kanunda özetle şöyle deniliyordu:

“Alenen siyasi fırka ve cemiyet kuran veya kuruluşuna yardım eden, gösterilere katılan, siyasi kulüplere devam eden ve o yolda nutuk irad eden erkân, ümerâ, subay ile askerî personel ordudan çıkarılır.”

İttihat ve Terakki’nin aldığı önlemler bunlarla sınırlı kalmamıştır. Özellikle 1914’te Enver Paşa’nın Harbiye Nazırı olmasıyla birlikte ordunun siyasetten ayrılmasına yönelik birçok adım atılmıştır. Bunlardan biri de klikleşmenin önüne geçmek amacıyla cemiyete muhalif olan subayların ordudan uzaklaştırılmasıdır. Ancak şunu peşinen belirtmek gerekir ki ordudan ayrılan (veya atılan) subaylar, dışarıda ve parti içinde çeşitli görevlerde istihdam edilmiştir. Bunların dışında Enver Paşa, orduda disiplinin sağlanması için birçok emir yayınlamıştır. Bu emirlerden en dikkat çekici olanı ise subayların gazino ve birahane benzeri yerlere girmesini askerlik mesleğinin kutsiyetine aykırı bularak yasaklamasıdır.

 Enver Bey 24 Aralık günü Çatalca'daki subaylara hitaben tüm siyasi görüş ayrılıklarını bir tarafa bırakarak herkesin vatanseverlik konusunda bir araya gelmesini söylediği çoşkulu bir konuşma yaptı.

     Bu kısa yazımızda Atatürk'ün Hukuk anlayışını kendi el yazı notları üzerinden basitçe anlatmaya çalışacağım. İyi okumalar dilerim.

Notlarda Hukuk:

     Atatürk'ün hukuk ile ilgili notları Ankara Hukuk Mektebi'nin açılışı hakkında tuttuğu notlardır. Bu nüsahaların yedincisinde günümüz Türkçesi ile “Hukuk hükümlerini, kurallarını, din kuralları gibi değil, insanlığa ait olayları, olgunlaşmaları, ilerlemeleri takip ve ifade etmekle varlığını açıklayabilen yaşam kuralları olarak kabul etmek gereklidir.” Yazıyor olup, hemen yan tarafında ise günümüz Türkçesi ile “Eski hukukumuzun kaynağı Arap İslam hukuku idi. Dinî bakış açısı bu hukukun ölçüsü idi. Dinî görüş sadece medeni hukukta değil, anayasalarda bile hükmünü yürütüyordu. Yeni hukukumuzun esin kaynağı, bir taraftan Türkçülük diğer taraftan Batıcılıktır.” Yazar[1].

     Atatürk’ün bu sözlerinden ilki olan ifade, hukukun nereden geldiğine ve ne işe yaradığına dair çok temel bir ayrım yapıyor. Hukuk kurallarının kaynağını, dinin buyruklarında değil, doğrudan insanlığın kendi yaşam tecrübesinde, gelişmesinde ve ilerlemesinde arıyor. Yani Atatürk’e göre hukuk, Tanrı'dan gelen değişmez emirler gibi değil, insanların yaşadığı olayları, büyümeyi ve değişimi anlamaya ve bunları düzenlemeye çalışan bir “yaşam kılavuzu” olmalıdır. Bu yaklaşım, hukukun dini değil, insani bir temele dayanması gerektiğini, statik değil, dinamik ve gelişen bir yapıya sahip olması gerektiğini vurgular. Atatürk ikinci tırnak işaretli sözde de bir zamanlar yürürlükte olan hukuk sistemimizi bir tür tarihsel analizden geçiriyor. Eski hukukumuzun kökenlerini ve işleyiş biçimini ortaya koyarak, onun Arap İslam Hukuku’na dayandığını ve “dinî bir bakış açısının” bu hukukun temel ölçütü olduğunu belirtiyor. Hatta bu dini etkinin sadece günlük hayatı düzenleyen medeni hukukla sınırlı kalmayıp, devletin en temel kurallarını belirleyen anayasalara kadar sızdığını vurguluyor. Atatürk’e göre bu durum çağdaş bir ulus-devlette olması gereken seküler (Laik) ve rasyonel (akla uygun) hukuk yapısına aykırıdır[2]. İkinci sözün devamında ise Atatürk inşa edilecek “yeni hukukun” ilham kaynaklarını belirlerken iki ana sütundan bahsediyor. Birincisi “Türkçülük” kavramıyla özetlenen, milli kimliğimizden ve özgün değerlerimizden beslenen, kendi toplumumuza özel bir hukuk anlayışı; diğeri ise “Batıcılık”, yani modern ve çağdaş Batı hukuk sistemlerinin ilkelerinden ve deneyimlerinden yararlanma isteği. Dolayısıyla, Atatürk'ün bu sözleri, geleneği eleştirel bir süzgeçten geçirirken, milli olanla çağdaş olanı sentezleyen, böylece hem özgün hem de ilerici bir hukuk düzeni kurma vizyonunu özetlemektedir.

     Not defteri nüsahalarının bir diğerinde ise günümüz Türkçesi ile “Yeni ve laik esaslardan esinlenen Türk hukuk bilgisi inkılabın yolunu aydınlatacaktır. Bunun gerçekleşmesi ancak, Batı’nın çağdaş eserlerinin bize nakledilmesiyle mümkündür”. Yazıyor olup, yanında ise günümüz Türkçesi ile “Modern ve çağdaş milletlerin yürüdüğü yolda yürümeye ve yaşamlarında takip ettikleri yol ve yöntemleri takip etmeye karar veren milletimizin hukuk bilgisi ve hukuk alanındaki kazanımları da medeniyetin ve çağımızın kabul ettiklerinin aynı olacaktır. Medeniyetin çok verimli eserlerinden Türk milletinin faydalanmasına engel olmaya kimsenin yetkisi yoktur.”  Yazar[3].

     Atatürk'ün diğer nüsahada yer alan ilk tırnak işaretli sözünden anlaşılacağı üzere, Atatürk’ün hukuk devrimi ve hukuk anlayışında hukukun dini dogmalardan ve geleneksel normlardan ayrıştırılarak, aklın ve bilimin rehberliğinde inşa edilmesi gerekmektedir[4]. Hukuk, sadece mevcut durumu düzenleyen bir araç olmanın ötesinde, toplumsal dönüşümün ve çağdaşlaşmanın temel itici gücü, yani “inkılabın yolunu aydınlatan” bir fener niteliğindedir. Bu vizyonun gerçekleşmesi için ise Atatürk, Batı'nın çağdaş hukuki birikimlerinin ve eserlerinin Türkiye'ye rasyonel bir şekilde adapte edilmesini gerekli görür. İkinci tırnak işaretli sözde belirtildiği üzere, Atatürk'ün hukuk ve adalet anlayışı, Türk milletinin evrensel medeniyetle bütünleşme ve çağdaş standartları benimseme arzusunun güçlü bir ifadesidir. İlgili ifade, Türkiye'nin kendi içine kapanık bir gelişim yerine, uluslararası arenada saygın bir konuma gelme ve evrensel değerlerle uyumlu bir hukuk düzeni inşa etme hedefinin altını çizer. Hukuk alanındaki bilginin ve kazanımların, “medeniyetin ve çağımızın kabul ettiklerinin aynı” olması gerekliliği, Türk hukuk sisteminin uluslararası normlara ve çağdaş hukukun evrensel ilkelerine uygun hale getirilmesi gerektiğini vurgular[5]. Bu bağlamda, Atatürk'ün “Medeniyetin çok verimli eserlerinden Türk milletinin faydalanmasına engel olmaya kimsenin yetkisi yoktur” şeklindeki kararlı beyanı, hukuk reformlarının önündeki her türlü gelenekselci engelin ve geri kalmışlık zihniyetinin reddini temsil eder. Basitçe anlatmak gerekir ise bu söz, medeniyetin sunduğu bilgi, birikim ve hukuk sistemlerinin Türk milletinin doğal hakkı olduğunu, bu kazanımlardan faydalanmanın ülkenin ilerlemesi ve modernleşmesi için vazgeçilmez bir gereklilik olduğunu güçlü bir biçimde ifade etmektedir. 

Kaynaklar:

[1] Genelkurmay, Atatürk’ün Not Defterleri, Cilt12, s.55-56

[2] Ahmet Mumcu, Atatürk’ün Kültür Anlayışında Vicdan ve Din Özgürlüğünün Yeri, Ankara, 1991, s.63 

[3] Genelkurmay, a.g.e, s.61-62 

[4] Muammer Aksoy, Atatürk'ün Laik Hukuk Devleti, Türk Hukuk Kurumu Yay., s.7; Prof. Aksoy Türkiyenin en büyük hukukçularından ve Atatürk dönemi Adliye vekili Mahmut Esat Bozkurt'un öğrencisidir.

[5] Genelkurmay, a.g.e, s.51-52

 “Şapka giymek, bu millet hesabına bir Musul fethinden üstündür!”

Bu söz, çoğu kişinin iddia ettiği gibi Atatürk’ün kendi ifadesi değildir. Gerçekte Mahmut Esat Bozkurt’un hatıralarında geçen bir olaydan doğmuştur. O dönemde Musul meselesi Türkiye için derin bir hayal kırıklığı yaratmıştı. Lozan’da çözülemeyen ve daha sonra İngiltere lehine sonuçlanan Musul’un kaybı, Atatürk’ün moralini sarsmış; yüzüne belli belirsiz bir hüzün sinmişti. İşte tam bu anda yakın çevresindeki Mahmut Esat Bozkurt, onu teselli etmek amacıyla bu cümleyi dile getirmiştir.

Buradaki maksat açıktır. Esat, bir toprak parçasının kaybına takılıp kalmak yerine, yapılan inkılapların çok daha köklü ve kalıcı sonuçlar doğurduğunu hatırlatmak istiyordu. “Şapka” burada yalnızca bir giysi değildir; milletin zihin dünyasında başlayan büyük bir dönüşümün, modernleşmenin ve çağdaşlaşma yolunda atılan dev adımların sembolüdür. Mahmut Esat, aslında “Musul’u kaybettik ama milletin kafasındaki zincirleri kırıyoruz” diyerek Atatürk’e moral vermeye çalışmıştır.

Dolayısıyla bu söz, sosyal medyada iddia edildiği gibi Atatürk’ün kendi görüşü değil; Atatürk için söylenmiş bir teselli ve hatırlatma cümlesidir. Geçici kayıplara değil, kalıcı zaferlere odaklanmak gerektiğini vurgular.

Kısacası, olay çarpıtıldığı gibi Atatürk’ün Musul’u küçümsemesi değil; devrimlerin değerini ve milletin çağdaşlaşma yolundaki kazanımlarını ön plana çıkarma çabasıdır. 

Geçtiğimiz ay ziyaret ettiğimiz Türkiye Muharip Gaziler Derneği Bursa Şubesinde birbirinden değerli, hala vatan aşkıyle yanıp tutuşan gazi büyüklerimiz ile tanıştım. Kendilerinin anılarını dinlemek o an sanki oradaymışımcasına bana heyecan vermişti.

"Yavru; korunması gereken." parolasını söylerken gözlerinin dolmasını görmekte beni bir yandan duygulandırmıştı.

Onlardan bizlere emanet edilen bu bayrak ve vatan toprağını korumak bizlerin en asil görevi olacaktır. Ayrıca kendilerinin bizlere hediyesi olan TÜMGAZİDER flamasını da ömrüm boyunca saklayacağım.

Yazımın sonuna geldim. Bu satırları yazarken hem böyle bir geçmişe sahip olduğum için gururlu hem de vatan aşkını iliklerime kadar hissettiğim için mutluyum. Kendilerine bir Türk Genci olarak teşekkürlerimi sunmak istiyorum.

Son olarak röportajımız çok yakında yayında.

Öncelikle, Türkiye'nin bir örnek teşkil etme durumu üzerinden Türk Kurtuluş Savaşı'nı inceleyelim. Ihrig'in kitabının ilk bölümünde, Türk Kurtuluş Savaşı'nın Alman milliyetçileri üzerinde derin bir etkisi olduğu ve bu etkide İtalyan milliyetçilerinden daha başarılı oldukları belirtilmektedir. Savaş sonrası Versailles Antlaşması'na duyulan yoğun öfke nedeniyle, merkez, liberal ve sosyal demokrat yayınların milliyetçilerle Türkiye konusunda ortak bir söylem geliştirdiğini ifade ederken, yazar bu durumu şaşırtıcı bulmaktadır. Sol-liberal medyanın bir parçası olarak, yazar Türkiye'nin Almanya'da "tehlikeli" bir şekilde önem kazandığını dile getirmektedir[1]. 1920’lerde, Türkiye, İtalya’nın aksine, Müttefik Devletler tarafından dayatılan I. Dünya Savaşı sonrası antlaşmasını (Sevr Antlaşması) başarılı bir şekilde reddetmesiyle öne çıkmıştır. Benzer bir şekilde, Türk Kurtuluş Savaşı da bağımsızlığını kazanamamış birçok ülkede büyük bir ilgi uyandırmıştır. Versailles Antlaşması’na verilen tepkiler Almanya’da o kadar yoğundu ki, aşırı milliyetçi yayınlar Gandhi’nin pasifist direnişini bile örnek göstermiştir[2]. Ihrig’in yazılarında, Alman aşırı milliyetçi basının Türkiye hakkında pek çok sahte haber yaptığı anlaşılmaktadır. Örneğin, bir gazetede Mustafa Kemal’in 1919’da 300.000 askeri olduğu belirtilmiştir[3]. Yazar, Misak-I Milli’nin kabul tarihini Ocak 1921 olarak veren bilgilere herhangi bir düzeltme eklememiştir[4]. Türkiye’nin işgal altındaki İzmir’I kurtarma girişimi “Türk İrredentizmi” olarak tanımlanmıştır. 1922’de Türklerin Yunan kuvvetlerine karşı kazandığı zaferin ardından, aşırı milliyetçi Alman basını, Mustafa Kemal’in imajını demokrasiye karşı karizmatik liderliği savunmak için yanlış bir şekilde kullanmış ve Türk Bağımsızlığını savaşçı politikaların doğuşu olarak sunmuştur; bu, Mustafa Kemal’in savaşlar arası dönemdeki barışçıl politikalarına tamamen zıttır[5].

Türk Kurtuluş Savaşı, sadece Nazi Almanya’sında değil, dünya genelinde olumlu karşılanmıştır[6]. Ancak, bu hareket, Alman aşırı milliyetçileri tarafından kendi siyasi amaçlarına hizmet edecek şekilde yanlış bir biçimde yorumlanmıştır. Bu bağlamda, Kemalist Türkiye’nin Nazi Almanya’sı için ideolojik bir model oluşturduğu iddiası da dikkat çekmektedir. Koloğlu’nun bu konudaki dengeli analizine göre, Nazi yanlısı basın, Türkiye’yi nasıl sunduğunu şöyle değerlendiriyor:

“Nazi basını, Atatürk’ü yüceltmek için ortaya konan tüm nedenlerin, Hitler hükümetinin adalet sağlama amacı doğrultusunda belirlediği argümanlar olduğuna inanıyordu. Bu eğilim o kadar güçlüydü ki, Hitler’in ulusun kaderini yönlendirmek üzere ilahi bir güç tarafından gönderildiğini iddia ettiler. Aynı şekilde, Atatürk’ün de milleti bu önemli anlarda yönlendiren bir figür olarak tasvir edildiği belirtildi. Ayrıca, Hitler’in parti güçlendirme ve başkanlığı tek çatı altında toplama temalarının, Atatürk tarafından benzer şekilde uygulandığı ve bu durumun ‘onurlu’ bulunduğu ileri sürüldü.”[7]

Ihrig’in Hitler’in Atatürk’e duyduğu büyük ilgiyi bulması, literatüre önemli bir katkıdır. Ancak, Hitler ve Nazilerin Atatürk’e yaklaşımı, onu ideolojik bir rehber olarak görmektense, ideolojik bir stratejiyi uygulamak gibi görünmektedir. Bu ayrım analitik olarak büyük önem taşır çünkü Atatürk ve fikirleri, Naziler tarafından sistematik bir şekilde yanlış bir biçimde sunulmuştur. Daha önce belirttiğimiz gibi, Ihrig bu çarpıtmalara zaman zaman sessiz kalmaktadır. Bahsetmediği noktalar önemlidir ve okuyucular Atatürk ve onun görüşleri hakkında eksik bilgiye sahiptir. Örneğin, Atatürk, hazırlanan yurttaşlık bilgisi ders kitabında demokrasiyi diğer yönetim biçimlerine üstün kılmıştır[8]. Ayrıca, onun görüşlerini yansıtan lise tarih ders kitaplarında, ırkların tarih açısından bir değeri olmadığı belirtilmiştir[9]. Kemalist rejim, demokrasiyi bir misyon olarak savunmaktaydı[10]. Ihrig’in de belirttiği gibi, Atatürk irredentist ya da emperyalist politikalar izlememiştir[11]. Atatürk, çeşitli ittifak antlaşmaları ile bölgesel barışa katkıda bulunmuş ve Musul meselesindeki olumsuz tavrına rağmen, Türkiye Milletler Cemiyeti’nin sadık bir üyesi olmuştur; bu, Hitler’in Almanya’sının aksine bir tavırdır. Atatürk, eski rakibi Yunan Başbakanı Eleftherios Venizelos tarafından 1934’te Nobel Barış Ödülü’ne aday gösterilmiştir[12]. 1938’de ölümünden sonra Milletler Cemiyeti, onu “dahi bir uluslararası barış yapıcı” olarak anmıştır[13]. Türkiye’nin dış politikası “barış” iken, Hitler’in dış politikası “savaş” idi. Atatürk, tüm uluslar arasında önyargıları ortadan kaldıracak ve insancıl ideallere uygun bir eğitim sistemini savunurken[14], Hitler’in Almanya’sı ırkçı bir rejim ve siyasi gündem oluşturmuştur. Hitler yönetiminde Alman üniversitelerinden atılan Yahudi profesörler, Atatürk’ün Türkiye’sinde davet edilmiştir[15]. Hitler, İspanya İç Savaşı’nda Franco’yu desteklerken, Türkiye yıllarca Cumhuriyetçi hükümeti tanımaya devam etmiştir.

Bu bağlamda, kitapta işaret edilen diğer sorunlu noktaları da ele almak gerekir. Ihrig’e göre, Atatürk, rol model olma konusunda kronolojik olarak Mussolini’den önce gelir. Alman aşırı sağ basını, Almanya’nın bir “Alman Kemal Paşa”ya ve bir “Ankara Hükümeti”ne ihtiyaç duyduğunu propaganda ediyordu. Hitler’in 1923’teki darbe girişiminde, yabancı ilham kaynaklarından pek söz edilmemişti; ancak “Mustafa Kemal örneği” “Roma Yürüyüşü”nden daha etkili olmuştu. Hitler, Atatürk’ün ulusun kurtuluşu için yaptığı devrimle paralellik kurarak, bazen ulusun kurtuluşu için yaptığı eylemleri “hainlik” olarak nitelendirenlere yanıt vermeyi düşünmüştür[16]. Ancak yazarın verdiği bilgilerin yetersizliği nedeniyle, bu bölümdeki yazılar tam anlamıyla açıklayıcı değildir. Almanya’da, Birinci Dünya Savaşı’nın hemen ardından darbe amacıyla örgütlenen aşırı sağcı gruplar vardı. Örneğin, 1920-1921 yıllarında, Bavyera Başbakanı Gustav von Kahr’ın hoşgörülü politikaları nedeniyle Bavyera, yaklaşık 15 “sağcı cunta” için bir sığınak olmuştu. Mart 1920’de Wolfgang Kapp’ın liderliğindeki başarısız darbe girişimi de iyi bilinir[17]. Bu nedenle, Hitler’in eylemleri için yabancı bir ilham kaynağına ihtiyaç duymuyordu. Hitler’in Atatürk’ün başarısını ve prestijini yorumlaması ve buna dayanarak halkı etkilemeye çalışması, önemli bir çarpıtmadır. Hitler’in Atatürk’ün etkisi iddialarına rağmen, yazar, Hitler’in kitabı Mein Kampf’ta (Kavgam) Atatürk’ten hiç bahsedilmemiş olmasına dikkat çekmektedir. Mein Kampf’ta, “dünyanın büyük adamlarından biri” olarak kabul edilen Mussolini’den kısaca bahsedilmiş olması[18], yazarın bu konunun önemsiz olduğunu düşündüğünü gösterir.

Başka bir eleştiri noktası, yazarın, Almanya basınının Türkiye’yi Milli Mücadele’nin neredeyse başından itibaren bir diktatörlük olarak tanımlamasıyla ilgili verdiği bilgileri göz ardı etmesidir. 1921 ve 1924 Anayasaları, herhangi bir diktatörlük içermiyordu; Bağımsızlık Savaşı sırasında Meclis, Başkomutan Mustafa Kemal’e geçici olarak olağanüstü yetkiler vermişti. Kurtuluş Savaşı döneminde Ankara’da tek parti yönetimi bulunmuyordu. Yazarın bu bilgileri fazla detaylandırmaması anlaşılır bir durumdur, çünkü Türkiye ve Atatürk hakkında oldukça garip bir yorumda bulunmaktadır: “Nazilerin Atatürk’ün hikayesinden tam anlamıyla yararlanmış olmaları şaşırtıcı değil. Bir yazarın vurguladığı gibi, Yeni Türkiye ve Atatürk, Avrupa’da giderek daha yaygın hale gelen otoriter rejimlerin öncüsü ve yolunu açan kişi haline gelmişti.”[19] Bu yorum karmaşıktır; çünkü 1923 Ekim’ine kadar Türkiye’nin hükümet rejimi belirlenmemiş ve tek parti hükümeti kurulmamışken, Mussolini çoktan iktidara gelmiş ve General Primo de Rivera 1923’te darbesini gerçekleştirmişti. Dahası, Atatürk’ün aydınlanmış otoriter yönetimi, bu hükümetlerden ve onların hedeflerinden önemli ölçüde farklıdır[20]. 1923’te Türkiye’de bir darbe değil, Cumhuriyet’in kurulduğu bir siyasi devrim yaşanmıştır. Atatürk, milletvekillerinin oylarıyla Cumhurbaşkanı seçilmiştir. Avrupa’ya örnek olma meselesi ise farklı bir konudur; 1929’da Türkiye, Milli Eğitim Bakanı Taray’ın belirttiği gibi, üzerinde “Küçük Asya” yazılı mektupları reddederek hâlâ Avrupa’nın bir parçası olarak kabul edilmeye çalışıyordu[21]. Yazarın Atatürk’ü bir rol model olarak kabul etmesine ilişkin görece kabul edilebilir görüşü ise şudur: Atatürk’e yönelik övgüler, Hitler kültünü tehdit etmemiştir[22] çünkü Türkiye, Hitler Almanya’sının Avrupa ve dünya politikasındaki olası rakipleri arasında yer almıyordu. Bu durum, Ihrig’in “Türkiye’nin bir rol model olarak” önem atfetmesiyle çelişmektedir.

İkinci olarak, Ihrig’in Ermeni meselesi ve Nazi’lerin Atatürk ve Türkiye hakkındaki imajını etkileyen azınlık politikaları konusundaki görüşlerini ele alacağız. Yazarın “Ermeni Soykırımı” hakkındaki tutumu, kitabın genel yaklaşımının bir örneği olarak değerlendirilebilir. Öncelikle, yazar “Üçüncü Reich’ın başlarında Türkiye’deki ‘azınlık meselesi’ esasen ‘çözülmüştü.’ Anadolu’nun çoğu Ermeni’si ya Ermeni Soykırımı sırasında ölmüş ya da sonradan ülkeyi terk etmişti”[23] ifadesiyle “Ermeni Soykırımı”nı kabul ettiğini ima etmektedir. Ancak, bir sayfa sonra, “Ermeni Soykırımı’nın gerçekten gerçekleşip gerçekleşmediğini tartışmanın anlamı yok”[24] diyerek bu konu hakkında net bir görüş belirtmemektedir. Yazar, bu ifadeyi tırnak içinde kullanmadan “Ermeni Soykırımı” terimini kullanmaya devam etmektedir. Ayrıca, yazar, 19. Yüzyıldaki modern anti-Semitizm ile Alman anti-Ermeniizminin benzer kökenlere sahip olduğunu belirtir ve Ermenileri “Doğunun Yahudileri” olarak tanımlar.

Üçüncü olarak, yazar, Nazi’lerin hem Ermeni Soykırımı hem de Türk Kurtuluş Savaşı’ndan etkilendiğini ifade etmektedir. Nazi’lerin Ermeni Soykırımı’ndan ilham aldığı ve Kemalist zaferlerden bir ders olarak ülkenin “etnik temizliği”ni aldığı belirtilmiştir[25]. Ancak, Atatürk’ün Ermeni Göçü’nde herhangi bir rolü olduğuna dair akademik bir kanıt bulunmamaktadır. Ihrig, Nazi’lerin Yeni Türkiye için kullandığı “modern völkisch devlet” tanımını geçerli görmemekte ve bunu Avrupaileşme ile değiştirmeyi önermektedir[26]. Atatürk’ün milliyetçilik anlayışındaki önemli farklara dair bilgi verilmemekte; 1935 Genel Seçimlerinde seçilen dört Ermeni, Yunan ve Yahudi kökenli milletvekili hakkında bilgi sunulmamaktadır[27]. Ayrıca, medeni hukukun kabulü ve din fark etmeksizin verilen eşit haklar ele alınmamaktadır.

Yazar, Nazi’lerin “Ermeni Soykırımı” ile büyüdüğünü belirttiği halde, Hitler’in Ermeni olaylarından önce anti-Semitist ve ırkçı olduğu bilgisi mevcuttur. Hitler bu görüşlerini Mein Kampf adlı kitabında ifade etmiştir. Yazar, Hitler’in ırkçı duygularının Viyana’nın kozmopolitizmine karşı geliştiğini bilmektedir[28]. Dolayısıyla, Avrupa’daki ırkçı duyguların etkisiyle, Hitler’in Viyana kozmopolitizmine karşı bir tepki geliştirdiği söylenebilir[29]. Nazi görüşlerini yansıtan metinlerde, Atatürk’ün İstanbul’un kozmopolitizmine karşı tepkisi ile Hitler’in Viyana’nın kozmopolitizmine karşı tepkisi arasında bir paralellik kurulmaya çalışılmıştır, ancak yazar bu konuyu düzeltme gereği duymamıştır. Ancak, Atatürk’ün İstanbul’daki kozmopolitizmin etkisiyle Hitler benzeri görüşler geliştirmediği, kesinlikle Atatürk’ün kişisel yaşamı hakkındaki düzeltmelerden çok daha önemli bir meseledir.

Son olarak, yazarın İkinci Dünya Savaşı sırasında Türkiye’nin dış politikası hakkındaki iddialarına değineceğiz. Yazar, Türkiye’nin Nazi Almanya’sına, İtalya’nın Almanya’ya olan yakınlığı kadar yakın olmadığını savunmaktadır. Almanların Türkiye’de gördüğü ideolojik benzerlik, henüz dış politikalara tam olarak yansımamıştır. Savaşın başında, Türkiye’nin Britanya ve Fransa ile yaptığı ittifak anlaşması gereği Almanya’ya karşı savaşa katılması gerekiyordu. Ancak Türkiye, Almanya ile daha da yakınlaştı, Almanya’nın savaşı kazanmasını destekledi ve Boğazlar üzerindeki kontrolünü Almanya’nın lehine kullanma eğilimindeydi. Atatürk döneminde baskı altında kalan Turancı örgütler[30] tekrar ortaya çıktı. Görünüşe göre, İsmet İnönü dışında devlet içindeki herkes pro-Almanya olarak değerlendiriliyordu. Ihrig, “ne yazık ki bu konuyu ayrıntılı olarak ele almak için uygun bir yer değil” derken, sınırlı kaynaklarla revizyonist bir bakış açısı benimsiyor. Türkiye, statükoyu koruyan bir ülke olarak, revizyonist güçler olan Almanya ve İtalya’yı tehdit olarak algıladığından, 1930’ların ikinci yarısından itibaren Britanya ile ilişkilerini güçlendirdi. Atatürk döneminde başlayan bu yakınlaşma, 1939’da Britanya ve Fransa ile imzalanan ittifak anlaşmasıyla zirveye ulaştı. Ancak, yazarın belirttiği gibi, bu anlaşma Türkiye’nin savaş başladığında otomatik olarak savaşa girmesini gerektirmiyordu. Türkiye, bu konuda üç önemli şart öne sürdü. Birincisi, anlaşma üç ülke ile imzalanmıştı; ancak Fransa savaş dışında bir ateşkesle bulunuyordu. İkincisi, Fransa ve İngiltere ile imzalanan “Özel Protokol”ün altıncı maddesine göre, Türkiye yalnızca bu ülkelerden savaş malzemeleri aldıktan sonra savaşa girebilirdi, fakat yeterli malzeme yardımı sağlanmadı[31]. Üçüncüsü, Türkiye anlaşmaya bir çekince koydu. “Protokol No.2”ye göre, Türkiye’nin üstlendiği yükümlülükler, Sovyetler Birliği ile silahlı bir çatışmaya yol açamazdı. Almanya ve Sovyetler Birliği, Polonya’yı paylaştıkları bir saldırmazlık paktı imzaladı. Türkiye savaşsa, Polonya ile aynı sonu paylaşabilirdi. Ancak bu olasılığı ortadan kaldıran faktörler şunlardır: Ağustos 1939’da imzalanan Almanya-Sovyetler Birliği Saldırmazlık Paktı, Türkiye’nin Sovyetler Birliği ile yapmayı planladığı anlaşmanın Boğazların ortak savunmasını içeren talebi ve Sovyetlerin Almanya ile olası bir silahlı çatışmayı önlemek için anlaşmaya çekince koyma talebi[32].

Sovyetler Birliği’nin savaş sonrası Almanlardan Boğazları talep etmesi, Türkiye’nin Sovyetlere karşı duyduğu şüpheyi artırdı. Bu bağlamda, Türkiye’nin stratejisi savaştan her türlü şekilde uzak durmak oldu. Bu konuyu ele alan uzman Selim Deringil, İkinci Dünya Savaşı sırasında Türk dış politikasını incelediği önemli çalışmasında şu ifadeleri kullanmaktadır: “İncelenen dönemdeki Türk dış politikası, son uluslararası ilişkiler tarihinin en büyük diplomatik deneme yanılma başarılarından biri olarak kalmaktadır. (…) 1941 yılında çizilen haritada, Türkiye, tamamen Mihver güçleri tarafından çevrilmiş ve ‘kötü gelişmiş topraklardan oluşan büyük bir dikdörtgen şerit’ şeklinde görülmektedir. Çevresinde yıkım ve kışkırtmalara rağmen, Türkiye, etrafını saran bu felaket ortamından uzak kalma temel amacını başarmıştır.”[33]

Bu bölümde, yazar Nazi-Sovyet Paktı, Sovyetlerin Polonya’yı Almanya ile paylaşması, Sovyetlerin Finlandiya’ya saldırısı ya da Türkiye’nin Sovyetler Birliği ile ittifak kurmasını neredeyse imkansız hale getiren kabul edilemez talepler hakkında bilgi vermemektedir. Ayrıca, Türkiye sürekli olarak İngiltere ile ittifakını ilan ediyordu. Cumhuriyet Halk Partisi’nin yarı-resmi yayını olan Ulus gazetesi, Hitler ve Mussolini’nin emperyalist politikalarını eleştirip, işgal altındaki ülkelerle dayanışma gösterdi[34]. Almanya ile imzalanan saldırmazlık anlaşması, Türkiye’nin sınırındaki Alman ordusundan korunmakla doğrudan ilişkilidir. İnönü, Hitler’e yazdığı mektuplarda, Türkiye’nin savaş durumunda Almanya’ya karşı koyma kararlılığını dolaylı olarak ifade etmiştir[35]. Anlaşma imzalanmadan kısa bir süre önce, Ribbentrop’a Türkiye’nin amacını şu şekilde belirttiği yazılmıştır: “Türkiye Almanya ile bir anlaşma yapmak istiyor, böylece kendisini Almanya’nın saldırısından koruyabilir, ancak aynı zamanda İngiltere ile ittifakını sürdürmek ve gerektiğinde dolaylı olarak da olsa onunla politik ve askeri işbirliği yapma olasılığını korumak istiyor."[36]

Savaşın bitimine daha 2,5 yıl varken, Ulus gazetesinin köşe yazısında yeni dünya düzeninin Atlantik Paktı çerçevesinde şekilleneceği belirtilmiştir[37]. Ancak Türkiye’nin en büyük endişelerinden biri Avrupa’nın savaş sonrası Sovyetleştirilmesi ve Türkiye’ye Boğazlar konusunda baskı yapılmasıydı. Avrupa’nın Sovyetleşme endişesi, W. Churchill tarafından da paylaşılmıştı. Bu nedenle, Churchill İnönü’yü savaşa sokmayı başaramasa da, İngiltere Türkiye’ye silah yardımlarını sürdürmüştür[38]. Ayrıca, Tahran Konferansı’nda[39] Roosevelt, “eğer Türk Cumhurbaşkanı’nın yerinde olsaydım, böyle bir talebi öyle bir miktarda uçak, tank ve ekipmanla yapardım ki, bu talebi kabul etmek, Overlord’u belirsiz bir süre erteletirdi” demiştir.[40]

Ihrig, Kemalizmin faşizm olmadığını savunanlara karşı çıkmıştır; ancak bunu “bir eğitim diktatörlüğü” olarak tanımlamıştır[41]. Yine de, çalışmasında Kemalizmin faşizm olup olmadığını detaylı olarak incelemeyeceğini belirtmiş ve Kemalizm ile faşizm arasındaki ilişki hakkında kendi görüşlerini ifade etmiştir. Bu çelişkili tutum, hem Kemalizm hakkındaki yorum ve bilgilerini kullanmaktan kaçınmadığını hem de çarpıtmaları tam olarak göstermediğini göstermektedir. Sonuç olarak, Nazilerin Atatürk ve Kemalizmi kendi çıkarları doğrultusunda çarpıttığı bir gerçektir. Ancak yazar, bu bilgileri, Ermeni Meselesi/“Ermeni Soykırımı” ve Türkiye’nin Almanya yanlısı dış politikası gibi iddialarla birlikte sunmaktadır. Bu süreçte, Kemalizmin gerçek doğası üzerine yetersiz bir literatür taraması yapılmakta ve Nazilerin Atatürk ve Kemalizm hakkındaki çarpıtmalarına karşı belirsiz bir tutum sergilenmektedir. Bu durum, okuyucuların konuyu doğru bir şekilde anlamasını zorlaştıran bir tercih oluşturmaktadır. Dolayısıyla, çalışma, bilimsel işlerde gerekli nesnelliği sağlama açısından ikna edici olmamakta ve ciddi metodolojik ve analitik sorunlar içermektedir.

Dipnotlar:

[1]: Ihrig, Atatürk in the Nazi İmagination, s. 10-15, 68.

[2]: Ihrig, a.g.e, s. 77. Hintli araştırmacı Sinha, Türkiye’nin Kurtuluş Savaşı sırasında Hindistan’da “Türkiye’ye duyulan heyecan”I buluyor. Sinha ayrıca şu gerçeklere dikkat çekiyor; Gandhi, Türk Kurtuluş Savaşı’nı güçlü bir şekilde destekliyor ve Türkler ile Yunanlar ve Ermeniler arasındaki çatışmaların Türk düşmanlığı nedeniyle çarpıtıldığını ve bu çarpık görüntünün Batı kamuoyuna aktarıldığını düşünüyor. R. K. Sinha, Kurtuluş Savaşı, Devrimler, Mustafa Kemal ve Mahatma Gandi (1919-1928), Milliyet Yayınları, İstanbul, 1972, s. 150, 174-175, 180.

[3]: Ihrig, Atatürk in the Nazi Imagination, s. 21.

[4]: Ocak 1920’de kabul edilmiştir.

[5]: Ihrig, Atatürk in the Nazi Imagination, 52-54.59, 149-150.

[6]: Türk Kurtuluş Savaşı’nın çeşitli ülkelerdeki algısını çok çarpıcı bir şekilde vermek için, Çekoslovakya’nın Münih Anlaşması ile bölünmesinden sonra, o ülkede yayınlanan Ceska Slova dergisi, Atatürk’ün ölümünü şöyle yazdı: “Türkiye’yi kıskanıyoruz çünkü bu yüksek yaratımda onlara bir adam verilmiş. Çünkü biz de Mustafa Kemal’in dünya sahnesine çıktığı zaman Türkiye’nin yaşadığı duruma benzer bir durumda bulunuyoruz.” Bkz. Orhan Koloğlu, Mazlum Milletler Devrimleri ve Türk Devrimi, Kaynak Yayınları, İstanbul 2004, s. 177-178.

[7]: Koloğlu, a.g.e, s. 155-156.

[8]: A.Afetinan, Medenî Bilgiler ve M. Kemal Atatürk’ün El Yazıları, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 1998, s. 51.

[9]: Tarih I: Kemalist Eğitimin Tarih Dersleri (1931-1941), Kaynak Yayınları, İstanbul, 2014, s. 17.

[10]: Çağdaşlarından bazıları Atatürk’ü döneminin önemli güçlü insanları arasında görmüştür. Örneğin, 1932-1933 yılları arasında Türkiye’de Amerikan Büyükelçisi olan General Charles H. Sherrill, F. D. Roosevelt, Benito Mussolini ve Mustafa Kemal’I o dönemin büyük adamları olarak karşılaştırmıştır. Bakınız: General Sherrill, *Üç Adam: Kemal Atatürk, Roosevelt-Mussolini*, çev. Cemal Büyükerman, Cumhuriyet Matbaası, İstanbul, 1937. Bir diğer örnek, Mustafa Kemal’I Türk Kurtuluş Savaşı’ndan beri tanıyan Kont Carlo Sforza’nın eseridir. Kont Sforza, Mustafa Kemal’i Avrupa diktatörlerinden biri olarak görse de, Türk durumunun farklılıklarını vurgulamış ve “Türkler, genellikle Doğuluların yanılmayan içgüdüsü ile Kemal’in, kendini yenileyen özgür bir ulusun kendini yönetiminde otokratlar ve diktatörleri imkansız kılmayı hedefleyen gönülsüz bir diktatörlük olduğunu hissediyorlar” demiştir. Bakınız: Kont Carlo Sforza, *European Dictatorships*, George Allen&Unwin Ltd, Londra, 1932, s. 195-208. Ancak, Kont Sforza ılımlı yaklaşımına rağmen eleştirilerden muaf olmamıştır; zira Türk entelektüelleri ve Türk liderler, Türk rejimini tanımlamak için “diktatörlük” teriminin kullanılmasına karşı hassasiyet göstermişlerdir. Örneğin, bakınız: Mahmut Esat Bozkurt, “Yeni Türk Rejimi ve Diktatörlük”, Tan (29 Mayıs 1935).

[11]: Lozan’dan sonra gerçekleşen değişikliklerde (Boğazlar Meselesi ve Hatay), Türkiye diplomatik yolları tercih etti ve bu değişiklikler, revizyonist bir politikanın parçası olarak gelmeyen, revizyonist olmayan revizyonlardı.

[12]: Richard Clogg, A Concise History of Greece, Cambridge University Press, Cambridge, 1997, s. 109.

[13]: Joan Bird, “Atatürk”, in New Makers of Modern Culture, Vol. 1, Ed. Justin Wintle, Routledge, New York, 2007, s. 59.

[14]: İlhan Başgöz-Howard E. Wilson, Türkiye Cumhuriyetinde Eğitim ve Atatürk, Dost Yayınları, Ankara, 1968, s. 241.

[15]: Arnold Reisman, Turkey’s Modernization: Refugees From Nazism and Ataturk’s Vision, New Academia Publishing, Washington, 2006; Emre Dölen, Türkiye Üniversite Tarihi 3: Darülfünun’dan Üniversiteye Geçiş-Tasfiye ve Yeni Kadrolar, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, İstanbul, 2010.

[16]: Ihrig, Atatürk in the Nazi Imagination, s. 88-99.

[17]: See Howard M. Sachar, The Assassination of Europe 1918-1942, University of Toronto Press, Ontario, 2015, s. 145-147.

[18]: Adolf Hitler, Mein Kampf, Hurst and Blackett, London, 1939, s. 519-520.

[19]: Ihrig, Atatürk in the Nazi Imagination, s. 166.

[20]: Stephen Lee’nin belirttiği gibi: “Diğerleri, özellikle milliyetçiliğin rolü, tek parti sisteminin meşruiyeti, kişilik kültü ve popülist bir tür korporatizmin Mussolini’nin İtalya’sı ile benzerlikler bulmuşlardır. Ancak Kemalizm ile Faşizm arasında benzerliklerden daha fazla fark bulunmaktadır. Faşizm, Mussolini tarafından yönlendirilen popüler bir hareketti; buna karşılık Kemal, büyük ölçüde kayıtsız bir nüfusa değişikliklerini getirdi. Kemal’in genişlemeci bir programı da yoktu; aksine, onun tüm mantığı, geçmiş bir imparatorluğun çöküşünü kabul etmek üzerineydi, gelecekteki bir imparatorluğu yaratma girişimi üzerine değil. Bu düşünceyle, Kemal’in Batı fikirleriyle olan yakınlığı da göz önüne alındığında, Türkiye’yi herhangi bir şekilde faşist olarak değerlendirmek açıkça yanlıştır.” Stephen J. Lee, European Dictatorships 1918-1945, Routledge, London&New York, 2016, s. 360.

[21]: Bkz. “Biz Asyaî Bir Hükümet Değiliz”, Cumhuriyet (18 Ağustos 1929)

[22]: Ihrig, Atatürk in the Nazi Imagination, s. 167.

[23]: Ihrig, a.g.e, s. 175.

[24]: Ihrig, a.g.e, s. 176.

[25]: Ihrig, a.g.e, s. 177-179.

[26]: Ihrig, a.g.e, s. 203.

[27]: 1935 Genel Seçimleri için bkz. İhsan Güneş, Atatürk Dönemi Türkiye’sinde Milletvekili Genel Seçimleri 1919-1935, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul, 2017.

[28]: Sachar, a.g.e, s. 142-144.

[29]: Aslında, Nazi’ler “Namibya Soykırımı” ile “büyümüşlerdi”: “Göring’e 1914 öncesi hayatı hakkında kısaca konuşması sorulduğunda, daha sonra gelişimiyle ilgili önemli birkaç noktayı belirtti. Mahkemeye [Nürnberg’de] babasından, ‘Güney-Batı Afrika’nın ilk Valisi’ olarak bahsetti ve bu görevde yaşlı Göring’in ‘o dönemde Cecil Rhodes ve yaşlı Chamberlain ile bağlantıları olduğunu’ belirtti. (…) Herero-Nama Soykırımı’ndan on sekiz yıl sonra, Hitler, bu çatışmanın bir gazisi ile yakından ilişkilendirildi. 1922’de, Herero ve Nama’ya karşı Almanya’nın savaşlarında teğmen olarak görev yapmış olan, karizmatik General Franz Von Epp’in dolaylı olarak komutasındaki aşırı sağcı bir milisyaya katıldı.” Olusoga ve Erichsen ayrıca Nazi ideolojisi ve uygulamalarını Avrupa tarihindeki “daha uzun bir eğilimin” parçası olarak incelemeyi önerirler: “(…) Nazi’lerin yeni bir canavarlar düzeni olduğu ve suçlarının bir öncesi veya örneği olmadığına dair rahatlatıcı bir hayal. Öyle değildi. Nazi ideolojisinin büyük kısmı ve bu ad altında işlenen birçok suç, Avrupa tarihindeki daha uzun bir eğilimin parçasıydı. Nazizm, on yıllarca süren Alman ve Avrupa tarihinin ve felsefesinin hem bir zirvesi hem de bir sapmasıydı. Kısmen, Avrupalıların son aşamada uzak köşelerde geliştirdiği ve mükemmelleştirdiği teoriler ve uygulamaların nihai dönüşüydü.” David Olusoga-Casper W. Erichsen, The Kaiser’s Holocaust: Germany’s Forgotten Genocide and the Colonial Roots of Nazism, Faber&Faber, Londra, 2010, s. 3, 5-6, 11.

[30]: Jamil Hasanli’ye göre, pan-Türkçülerin faaliyetlerine ilişkin yayınlar Sovyet propagandasının bir parçasıydı ve bu konuda talimatlar verilmişti. Bkz. Jamil Hasanli, Stalin and The Turkish Crisis of the Cold War 1945-1953, Lexington Books, Lanham, 2011, s. 89.

[31]: Tahran Konferansı’ndan önce, İngiltere, Amerika Birleşik Devletleri ve SSCB arasında yapılan bir toplantıda, ABD Dışişleri Bakanı Cordell Hull, Türkiye’nin savaşa girişini ve kendilerine yapılabilecek ekipman yardımını 28 Ekim 1943’te değerlendirdi ve “Türkiye’nin askeri hareketliliği etkin bir şekilde sürdürebilmesi için gerekli nakliye ve malzeme yok. Ayrıca, bu zamanda Türkiye’yi savaşta destekleyecek yeterli Amerikan nakliye gemisi mevcut değil” dedi. Bkz. FRUS (Foreign Relations of the United States), “The Conferences at Cairo and Tehran, 1943”, United States Government Printing Office, Washington, 1961, s. 124.

[32]: Baskın Oran, “Dönemin Bilançosu [Savaş Kaosunda Türkiye: Görelik Özerklik-2 1939-1945]” başlıklı bölüm için bkz. Türk Dış Politikası: Kurtuluş Savaşından Bugüne Olgular, Belgeler, Yorumlar Cilt 1- (1919-1980), Ed. Baskın Oran, İletişim Yayınları, İstanbul, 2009, s. 394; Mustafa Aydın, “İkinci Dünya Savaşı ve Türkiye 1939-1945” başlıklı bölüm için bkz. Türk Dış Politikası: Kurtuluş Savaşından Bugüne Olgular, Belgeler, Yorumlar Cilt 1- (1919-1980), Ed. Baskın Oran, İletişim Yayınları, İstanbul, 2009, s. 418-421, 431-434.

[33]: Selim Deringil, Turkish Foreign Policy During the Second World War: An ‘Active’ Neutrality, Cambridge University Press, Cambridge, 2004, s. 1.

[34]: Bkz. H. Seçkin Çelik, *İnönü Döneminde Kemalizm: Değişim ve Süreklilik (1938-1950)*, Hacettepe Üniversitesi Atatürk Enstitüsü Doktora Tezi, Ankara, 2016, s. 505.

[35]: Bkz. Zeki Kuneralp, İkinci Dünya Harbinde Türk Dış Siyaset: Dışişleri Bakanlığı’nın Onbir Telgrafı, İstanbul Matbaası, İstanbul, 1998, s. 51-64.

[36]: Bkz. Sovyetler Birliği Dışişleri Bakanlığı Arşivleri: Alman Dışişleri Bakanlığı Belgeleri: Alman Politikasının Türkiye’deki Yeri, 1941-1943, Yabancı Diller Yayın Evi, Moskova, 1948, s. 25-26. 1942’de Alman Dışişleri Bakanlığı’na gönderdiği telgrafta Papen, “Anglo-Amerikan bloğu” hakkındaki “Türk görüşü”ne dair düşüncelerini şu şekilde ifade etmiştir: “Türk görüşüne göre, Anglo-Amerikan bloğunun ortaklarından Amerika yenilmezdir. Dolayısıyla, Mihver Devletleri yalnızca Britanya dünya imparatorluğunu yok ederek lehlerine bir karar alabilirler. Bu imparatorluğun tamamen yok edilmesi, Türkiye’nin çıkarına değildir, bunu sıkça belirttim.” Aynı eser, s. 50.

[37]: Falih Rıfkı Atay, “Geçen Yılın Münakaşaları Arasında”, Ulus (2 Ocak 1943).

[38]: Valentin Berojkov, Yeni Bir Dünyaya Doğru: Tahran 1943, çev. Hasan Âli Ediz, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul, 2012, s. 117-118.

[39]: Tahran Konferansı’nda Stalin, Türkiye hakkında şu ifadeleri kullanmıştı: “Büyük Britanya’nın müttefiki ve aynı zamanda Amerika Birleşik Devletleri ve Sovyetler Birliği ile dostane ilişkileri bulunan bir ülke.” Bkz. FRUS, “The Conferences at Cairo and Tehran, 1943,” s. 496.

[40]: a.g.e, s. 496.

[41]: Ihrig, Atatürk in the Nazi Imagination, s. 169.

1. Enver Paşa Almancı mıydı? 

Tarih, çoğu zaman büyük dönüşümlerin ardında kişisel hırslar, tutkular ve krizlerin olduğunu gösterir. Bazı küçük ayrıntılar bazen tarihin seyrini değiştirebilir. XVI. Yüzyıl İngiltere’sinde baskıcı ve otoriter Tudor hanedanlığının hüküm sürdüğü yıllarda VIII. Henry kendisi için küçük tarih için büyük bir adım atmıştı ve bu İngiltere tarihinin dönüm noktasıydı.

Avrupa tarihinde hatta genel milletler tarihinde evlilik yoluyla ittifak kurmak olası bir davranıştı ve beklenen bir durumdu hatta hükümdar çocukları bu duruma göre yetiştirilirdi. Habsburg hanedanlığının tüm neredeyse tüm Avrupa’ya hükmetmesinin alameti farikası buydu, evliliklerle ittifak kurup etki alanını genişletmek.  

Sultan Vahdettin ile Mustafa Kemal Paşa arasındaki ilişki, Osmanlı İmparatorluğu'nun son dönemi ve Türk Kurtuluş Savaşı'nın karmaşık ve çok katmanlı, dinamik bir sergisi. Akademik kaynaklar, Vahdettin'in 1919'da Mustafa Kemal'i Samsun'a 9. Ordu Müfettişi olarak yaşandığını ve bu görevin resmi olarak Anadolu'daki asayişi sağlama amacını taşıdığını belirtir. Ancak Mustafa Kemal'in bu yetkisini kullanarak milli mücadele hareketini başlatması, iki güçlü hedef arasında bir kırılmayı ortaya çıkarır. Vahdettin'in İstanbul'daki işgal güçleriyle uzlaşmacı bir politika izleme ve saltanat koruma öncesinde taşıdığı, buna karşın Mustafa Kemal'in tam bütçeyle hareket ettiği uygulamaya yöneliktir. Bazı tarihler, Vahdettin'in dolaylı olarak milli mücadeleyi sertliğini öne sürse de, bu iddiasıdır ve genellikle somut kanıtla desteklenmez. İki şekil arasındaki ilişki, başlangıçta resmi bir görevlendirme çerçevesinde olsa da, siyasi ve ideolojik farklılıklar nedeniyle kopuşla sonuçlanmıştır. Bu durum, Osmanlı yönetiminin varlıkları ve yeni bir ulus-devletin oluşum sürecindeki kırılma noktalarını yansıtıyor.

Sultan Vahidettin 4 Temmuz 1918 günü tahta çıkmıştır. Sultan Vahidettin tahta çıkışından kısa bir süre sonra şöyle demiştir; “Ben bu makam için hazırlanmadım. Çocukluğumdan beri vücutça rahatsız olduğumdan layikiyle tahsil edemedim. Yaşım kemale erdi, dünyada bir emelim kalmadı. Biraderle hangimizin evvel gideceğimiz malum olmadığından bu makamı bekleyişte değildim. Fakat takdiri ilahi böyle teveccüh etti, bu ağır vazifeyi deruhde eyledim. Şaşmış bir haldeyim, bana dua ediniz.”[1] 1918 yazında Ordu ve Donanma’ya bir Hatt-ı Hümâyun göndererek Başkomutanlığı üzerine aldığını bildirdi. VI. Mehmed unvanıyla tahta çıkarıldığı halde halk tarafından Sultan Vahideddin olarak adlandırıldı. Devlet yönetiminde aktif bir rol alacağının işaretlerini vermişti ancak iki büyük sorunla karşı karşıya idi: bir yandan, bir felakete dönüşen I. Dünya Savaşı’nı en az hasarla sona erdirmek; öbür yandan, 1913’ten beri imparatorluğa egemen olan İttihat ve Terakkî rejimine karşı bir siyasi alternatif oluşturmak. Tahta geçer geçmez, İttihat ve Terakkî önderliğine muhalefetiyle tanınan Mustafa Kemal Paşa’yı Suriye Cephesi Komutanlığı’na atadı. Mustafa Kemal paşa Büyük Zaferden sonra Milli Mücadele zamanlarında Sultan Vahidettin’in Kurtuluş Savaşı aleyhinde yaptıklarını gerekçe göstererek onu açıkça “Vatan Haini” ilan edip Osmanlı Saltanatına son verdi. Nitekim Sultan Vahidettin 17 Kasım 1922 yılında ülkeyi terketti [2] Mustafa Kemal ile Vahidettin, 1917 yılının son günlerinde tanışmışlardır. Almanya İmparatorunun Osmanlı Padişahını davet etmesi üzerine Enver Paşa (Padişah vekili sıfatıyla) bu geziye rahatsız olan padişah yerine Veliaht Vahidettin ile Mustafa Kemal’in gitmesini önerir. Mustafa Kemal, 1926 yılında kendi yazdırdığı anılarında, gezinin başlangıcında Vahidettin’le ilgili izlenimlerini şöyle aktarır: “Düşündüm ki bu zat akıllı olmalıdır. Ben kendisine bütün durum ve gerekenleri anlatabilirim; hatta kendisince yapılabilecek bazı hususlar üzerinde kendisini faaliyete geçirebilirim ümidine kapıldım… Seyahat günleri birbirini takip ediyor, her gün biz kısa ve uzun bir mülakat yapıyorduk. Bende hasıl olan kanaat şu idi ki bu adamla kendisini aydınlatmak ve kendisine yakından ve samimi yardım etmek şartıyla, bazı işler yapmak mümkündür” Mustafa Kemal’in “seyahat arkadaşım” dediği Veliaht Vahdettin kısa süre sonra padişah olur. Mustafa Kemal kendisinden bir görüşme talep eder ve Vahidettin de büyük bir nezaketle bu daveti kabul eder. Mustafa Kemal padişah olan Vahidettin’le memleket sorunlarını, seyahatte olduğu gibi açıkça konuşmak istediğini söyler. [3] Osmanlı İmparatorluğu ve İtilaf Devletleri arasında imzalanan Mondros Bırakışması ile Birinci Dünya Savaşı’nın bu ülkeler arasında sona erdiğinin ilan edilmesinin ardından gerçekleşmiştir. Osmanlı başkenti İstanbul, önce 13 Kasım 1918, sonra 16 Mart 1920’de olmak üzere iki kez işgal edildi. [4]

[1] Musa Kâzım Efendi’den nakleden İbnülemin Mahmut Kemal İnal, Son Sadrazamlar, IV.2095 
[2] Afet İnan, Atatürk Hakkında Hatıralar ve Belgeler, Kültür, Ankara, 1959, 
[3] İsmet Görgülü, Atatürk’ün anıları, Bilgi, İstanbul, 2013  
[4] Farajova, Turan (16 Mart 1920). “İstanbul’un İşgali (18 Kasım 1918-16 Mart 1920)”. İstanbul Üniversitesi Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Enstitüsü. 16 Ocak 2019 

İşgal Yılları ve Milli Mücadele: İstanbul işgal edildikten sonra Sultan Vahidettin tek çareyi İngiltere ile iyi geçinmek, dost olmak bilhassa onlara itaat etmekte arıyordu [5] Sultan Vahidettin bu politikası altında Anadoluda işgal karşıtı çıkan isyanları bastırması ve bölgede düzeni sağlaması için Mustafa Kemal Paşa’yı 9. Ordu Müfettişliğine padişah buyruğu ile gönderir. [6] Mustafa Kemal Paşa padişahın verdiği görevin tersine işgal karşıtı protestolara destek olur. [7] İngilizlere yaranmaya çalışan Sultan Vahidettin İngilizlerin bu duruma pek iyi bakmayacağını bildiğinden Mustafa Kemal Paşayı tekrardan İstanbul’a çağırır. [8]  İstanbul hükûmetinin geri çağırma teklifini reddeden Mustafa Kemal Paşa, halk ile yaptığı görüşmelerle, Havza’dan gönderdiği genelgede de anlaşıldığı üzere, Anadolu’da başlatılmış olan ve gücünü Türk halkından almaya kararlı olan Millî İrade’nin sözcüsü bir lider olarak ortaya çıkmıştır. İstanbul hükûmeti başta olmak üzere işgal kuvvetlerine karşı milli çıkarları çekinmeden korkusuzca savunan biri olarak faaliyetlerini sürdürmüştür. Mustafa Kemal Paşa, 25 Mayıs 1919 - 12 Haziran 1919 tarihleri arasında toplam 19 gün Havza’da kalmıştır. Bu süre zarfında müfettişlik mıntıkasında bulunan halkın her türlü işgale karşı uyarılması konusunda önemli gelişmeler kaydedilmiştir. Bu arada Mustafa Kemal Paşa, İstanbul’daki fikirlerini sistemleştirmiş, Millî Mücadele hareketinin stratejisini belirlemiştir. Bu sırada Sultan Vahidettin Milli Mücadeleyi bir isyan hareketi olarak adlandırıyor. [9] Sultan Vahidettin Milli Mücadele’nin önüne geçilmesinide istiyordu. [10] Sultan Vahidettin 5 Nisan 1920’de Takvim-i Vekayî’de şunları söylemişti; Mütarekenin akdinden sonra yavaş yavaş iyileşmeye başlayan siyasi durum “milliyet” adı altında yapılan fenalıklarla, vahîm Bir hale getirilmiş, buna karşı şimdiye kadar alınmaya çalışılan barışcıl önlemleri faydasız kalmıştır. Son zamanlarda görülen Olaylara göre bu isyan halinin devamı Allah korusun daha vahim vaziyetlere kaynak olabileceğinden karışıklık vakalarının malum olan tertipçileri ve kışkırtıcıları haklarında kanunun icrası ve fakat kandırılmış olarak bu ayaklanmaya Katılmış olanlar hakkında genel af ilanı ve bütün Osmanlı ülkesinde âsâyiş ve düzenin sağlanması için son derece hızlı Ve katiyyetle ittihaz ve ikmâli ve bütün sadık halkımızın saltanat ve hilafet makamlarını muhakkak olan değişmez bağlılığının artırılması ve bu cümle ile beraber İtilaf devletleri ile gayet samîmî ve güven verici münasebetlerin te’sisine ve devletin menfaati ve milletin hak ve adalet esasına dayalı savunmasına özen gösterilerek barış şartlarının elde edilmesine ve barışın bir an evvel gelmesi için güç sarf edilmesi ve o zamana kadar her türlü mali ve iktisadi Tedbirlere başlanarak kamunun darlığının olabildiğince kolaylaştırılması kesin dileğimizdir. Cenâb-ı Hak, tevfikat-i ilâhiyesine mazhar buyursun.

[5] Gotthard Jaeschke, Kurtuluş Savaşı ile ilgili İngiliz Belgeleri 
[6] BOA, Yayın No: 1, Gn. No: 060, Belge no: 19/A 
[7] BOA, Yayın No: 1, Gn. No: 060, Belge No: 37 
[8] BOA, Yayın No: 1, Gn. No: 060, Belge No: 51 
[9] Tâkvim-î Vekayî, 11 Nisan 1920 
[10] Harp Tarihi Vesikaları Dergisi, Yıl: 2, Aralık 1953, Sayı: 6, Belge No: 123 

Sultan Vahidettin bir süre sonra ise Mustafa Kemal Paşa ve ona destek verenler için idam kararı verir idam kararı şu şekildedir; emekli İstanbullu Kara Vasıf Bey, Eski yirminci kolordu komutanı Mirliva Salacaklı Fuat Paşa ile Eski Vaşingtin (Washington) elçisi ve Ankara milletvekili Midillili Alfred Rüstem ve sıhhiye eski müdürü İstanbullu Doktor Adnan Bey ile Üniversite Batı Edebiyatı eski öğretmeni Halide Edip Hanımın, ayrıntıları 11 Mayıs 1920 tarihli ve 20 numaralı karar tutanağında yazılı olduğu üzere, Mülkiye Ceza Yasası’nın kırk beşinci maddesinin birinci fıkrası delaletiyle Elli beşinci maddesinin dördüncü fıkrası ve elli altıncı maddesi uyarınca, sahip oldukları askeri ve mülki rütbe ve nişanlarla, her türlü resmi ünvanlarının kaldırılmasına ve idamlarına, halen firarda bulunmaları dolayısıyla yasa hükümleri gereğince mallarının haczedilerek, usulüne göre Yönetilmesine ilişkin İstanbul bir numaralı sıkıyönetim mahkemesi tarafından gıyaben verilen hüküm ve karar, ele geçirildiklerinde tekrar yargılanmak üzere onaylanmıştır. Bu Padişah Buyruğu’nu yürütmeye Savaş Bakanı görevlidir. [11] Öte yandan Damat Ferit Paşa’nın İngiliz yanlısı politikası, 5 Nisan 1920’de yeniden sadrazamlığa Getirilmesini sağlamıştır. Bu dönemde Anadolu’da gittikçe güçlenen Kuvayı Milliye hareketine karşı düşmanca tavır takınmış, düşman güçlerinden yardım alarak Kuvayı Milliyeyi din aleyhtarı bir eylem olarak gösteren fetvalar yayımlatmıştır. Kuvayı İnzibatiye adıyla silahlı bir güç oluşturarak Anadolu’ya göndermiş, Kuvayı Milliyeye karşı olan güçlerle iş birliği yapmaktan çekinmemiştir. [12] Mehmet Vahidettin, Millî Mücadeleyi akamete uğratmak ümidi ile, Mustafa Kemal’in idamı hakkında verilen hükmü 24 Mayıs 1920’de tasdik etti. Arkasından kuvve-i inzibatiye veya hilâfet ordusu adı ile, İzmit cephesinde milli kuvvet lere karşı savaşmak üzere, bir ordu kurduysa da, bu teşebbüsler akamete uğradı. Bütün bunlara rağmen, Türkiye Büyük Millet meclisi 23 Nisan 1920’de toplanarak, kendi adını taşıyan bir hükümet kurdu. Bu hükümet, Avrupa devlet lerine bir nota göndererek, kuruluşunu haber verdi ve bundan böyle Türk milleti adına tek muhatap kendisi olduğunu bildirdi.

[11] Atatürk ile İlgili Arşiv Belgeleri, Belge No: 87 11 
[12] Türk Parlamento Tarihi: I. Ve II. Meşrutiyet, c.2, TBMM Vakfı Yay., Ankara, 1998, s.708-709. Türk ve 
Dünya Meşhurları Ansiklopedisi; Altın Kitaplar Yayınevi, İstanbul, 1962, s.113.

Sevr Muahedesi: Sevr Muahedesi veya Sevres antlaşması İtilâf devletlerinin Osmanlı ve Ankara Hükümetine sundukları barış taslağıdır. Bu taslağı Damat Ferit Hükümeti imzalamıştır. Sultan Vahidettin’in başkanlığında toplanan Saltanat Şûrası’nda ise yine imzalanması kararlaştırılmıştır. Büyük Millet Meclisi ise hedef ve gayeleri tam bağımsızlık olduğundan bu antlaşmayı “paçavra” olarak adlandırıp reddetmiştir. Ancak Sultan Vahidettin bu muahedeyi Büyük Millet Meclisi’nin yararına olur diye imzalamaktan kaçındığı kuşkusuzdur. [13] Ayrıca Y.Komiser Amiral de Robeck, 21 Ağustos 1920 günlü raporunda, ilk defa ziyaret ettiği Vahidettin’in bu konudaki sözlerini aktarmaktadır: “...Sultan... andlaşmanın imzası için emir verirken, gelecekte Britanya’nın yardımına dayanacağı ümidini beslediğini... söyledi. [14]  Sevr Antlaşması’nın Ferit Paşa Hükümeti tarafından imzalandığı haberi TBMM’ye ulaşınca mebuslar büyük tepki gösteriyorlar, Muahede şartları 22 Mayıs günü BMM’de okununca, büyük bir gürültü kopuyor, bütün milletvekilleri İngiltere ve Damat Ferit’e saldırıda adeta birbirleriyle yarışıyorlardı. [15] Ayrıca Sultan Vahidettin’in 5 defa sadrazamlığa getirdiği Damat Ferit o kadar alçalmıştı ki Türkiye’nin İngiliz mandası olmak istediğini belirtiyordu. [16]  Sultan Vahidettin, Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin kendisi hakkında sahip olduğu tasavvur ları öğrenmek için, Refet Paşa ile 29 Ekim 1922’de bir görüşme yaptı. Refet Paşa, “Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin ve hükümetinin bir vakıa olduğunu, dolayısı ile artık İstanbul’daki hükümetin bir mana ifade etmediğini, bu hükümetin derhal dağıtılması ve itilâf devletleri ile devam ettirilen münasebetlerin kesilmesi halinde, Türkiye Büyük Millet Meclisinin sal tanat müessesesi hakkında mülayim kararlar vermesinin mümkün olduğunu”, şahsî mütalaa olarak, beyan etti. Vahidettin, meşrutî hükümdar olduğunu belirterek, hükümeti dağıtamayacağını bildirdi. Bu sırada, İtilâf devletlerinin Lausane Sulh Konferansına Türkiye Büyük Millet Meclisi ile birlikte İstanbul hükümetini de davet etmeleri ve bu davetin İstanbul hükümetince kabul edilmesi, Türkiye Büyük Mil let Meclisinde büyük tepki uyandırdı. Böyle bir hareketin ihanet sayılacağı ve İtilâf devletleri İstanbul hükümetini davette ısrar ettikleri takdirde, Türkiye Büyük Millet Meclisinin Lausane Konferansı’na iştirak etmeyeceği ifade edildi.

[13]  Bilal N. Şimşir, İngiliz Belgelerinde, 2.C. 
[14] Jeschke, İng.Belgeleri, s.7 
[15] Özüçetin, Y., & Ataş, N. (2015). Meclis Celse Zabıtlarında Sevr Muahedesine Karşı Tepki ve Yorumlar. 
Ahi Evran Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 1(2), 40-68. 
[16] Atatürk’ün Tamim, Telgraf ve Beyannameleri IV, 1964, s. 135-136 

Sultan Vahidettinin ve İngiliz İşbirliği: Vahidettine hain denmesinin en büyük sebeplerinden biriside İngilizlere olan bağlılığıdır şüphesiz İngiliz belgelerinde Sultan Vahidettin İngilizlere daima sevgi, muhabbet besliyor onlara âdeta itaat ediyordu. Babası Abdülmecid’in onu İngiliz Devleti’ne ve İn gilizlere dostluk duygularıyle yetiştirdiğini, bugün takip ettiği gayenin Osmanlı Hükümetinin İngiltere Devleti vahimesine mutlak bir teslimiyetle bağlamak olduğunu söyleyerek takdim etti. [17] Sultan gibi onun bütün hükümetleri de İngiltere’nin dostluğu için yalvarıyorlardı. Damat Ferit Paşa bu dostluğun kolayca elde edilebileceği hususuna inanmakta herkesten önce geliyordu. [18]

Sultan Vahidettinin İngilizlere teklifi: Sakarya’dan sonra, müttefiklerin yeni bir konferans hazırlıkları yaptıkları sıralarda, 13 Ocak 1922 günü sultan, İstanbul’daki İngiliz Yüksek Komiserine gizlice bir haberci Yollamıştı. Haberci, Prens Sami’ydi. Sultan, İngiliz Yüksek Komiserinin gelip kendisini ziyaret etmesini istiyordu. Yüksek komisere söyleyecekleri vardı. Habercinin sözlü mesajına göre, sultan, harekete geçmeye karar vermişti. Ankara’nın otoritesinin yerine kendi otoritesini ikame etmek kararındaydı. Bu amaçla İngiltere’nin manevi desteğini sağlamak isteğindeydi. Bu konularda ve belki daha başka konularda da İngiliz Yüksek Komiserine bir şeyler söyleyecekti. Ama, Yüksek Komiser Sir H. Rumbold, Paris Konferansından önce sultanı ziyaret etmeyi sakıncalı gördü; Fransa ve İtalya kuşkulanabilirlerdi. Bu nedenle görüşmeyi konferans sonrasına erteledi. Sultan acaba ne yönde harekete geçmeye karar vermişti? Ankara’nın otoritesi yerine kendi otoritesini nasıl ikame edecekti? Hangi yolla İngiltere’nin desteğini sağlayacak? İngiltereden açıkça ne isteyecek ve karşılığında İngilizlere ne verecekti. Sultanın İngiltere’ye ne vermek istediği bir süre sonra belli oldu. Paris Konferansının toplantı halinde bulunduğu bir Sırada, 25 Mart 1922 günü sultan. Sadrazam Tevfik Paşayı gizlice ingiliz Yüksek Komiserine yolladı. Sadrazamla yüksek komiserin neler konuştuklarını ve sultanın İngiltere’ye ne teklif ettiğini Sir H. Rumbold’un gizli yazısından aynen okuyaIım; My Lord, Sadrazam dün benimle görüştü. 2. Altes (sadrazam) geçen yıl mart ayında Londra Konferansı Sırasında lord hazretleriyle yaptığı konuşmaya atıfta bulunarak söze başladı. O vesileyle, sultanın ingiltere’yle ayrı bir anlaşma yapmak istediğini beyan etmişti. O zamanki konjonktür içinde majesteleri hükümetinin müttefiklerden ayrı hareket edemeyeceğinden böyle bir hal şeklinin uygulanamayacagını sadrazam kabul etti.

[17] Further Correspondence respecting Eastern Affairs. Part II 1919 No. 34;  
[18]  Gotthard Jaeschke, Kurtuluş savaşı ile ilgili İngiliz belgeleri 

Söz konusu konuşma lord hazretlerinin 15 Mart 1921 gün ve 240 sayılı yazılarında zaptedilmiş bulunmaktadır. Bundan sonra sadrazam, dünkü kabine toplantısından sonra sultanın kendisini saraya çağırdığını bildirdi. O zaman sultan kendisine aşağıdaki teklifi açmıştır. Majeste (sultan), lord hazretlerine sunmam ricasıyla teklifi bana bildirmesi için kendisine (sadrazama) talimat vermişir. Teklif şöyledir: İngiltere’yle Türkiye arasında bir anlaşma aktedilecektir. Anlaşma gereğince Türkiye, bütün ulusların yararına tarafsız olarak Boğazlarn serbestisinin korunmasını İngiltere’ye tevdi edecektir. İngiltere bu amaçla kendi askerlerini ya da Türk jandarmasını kullanabilecektir. Türk Hükümeti Türk jandarmasını İngiltere’nin emrine verecektir. Hatta Boğazların serbestisini korumak için gerekli toprak şeridinin idaresi (administration) İngiltere’nin eline verilecektir. Sultan, böyle bir anlaşmanın Doğu Trakya’yla Edirne’nin Türkiye’ye geri verilmesine karşı itirazı ortadan kaldıracağını düşünmektedir, zira bütün uluslar adına Boğazların koruyuculuğu İngiltere’ye verileceğinden gelecekte korkulacak bir şey olmyacaktır. Böyle bir anlaşma, ingiltere’nin hilafete düşman olduğu ve Türkiye’yi yıkmak istediği yolunda Hindistanda vesair yerlerde yaygın olan Kanaati hemen ve ebediyyen yıkacaktır. Anlaşma aksinin (aksi fikrin) parlak bir kanıt! Olacaktır ve İngiltere’nin hilafetin hamisi (protector) ve seriki olduğunu Islam dünyasına beyan edecektir. Osmanlı hanedanının son padişahı ne kadar da alçalabilmişti! Düpedüz bir memleket parçasını satmayı teklif ediyordu. İkinci Abdülhamit’in İngiltere’ye Kıbrıs’ı verdiği gibi, Sutan Vahidettin de Boğazlar bölgesini vermeyi teklif ediyordu. İngiltere Boğazlar bölgesinde kendi askerlerini bulundurabilecekti. Ama o kadarla da kalmayacaktı. Bu bölgenin idaresini de alacaktır! Kıbrıs da o şekilde İngiltere’ye devredilmişti. Adanın önce «idaresi», sonra da kendisi İngiltere’ye geçmişti. [19]

Mustafa Kemal Paşa Sakarya Meydan Muharebesi’nde ölüm kalım savaşı verirken Sultan Vahidettin Sarayda nikah kıyıyor: Sakarya Meydan Muharebesi 23 Ağustos 1921’de başlayıp 13 Eylül 1921’de sona ermiştir. Sultan Vahidettin 1 Eylül 1921’de 19 yaşındaki Nevzad Kadınefendi ile sarayda nikah kıymış akşamı ise kına gecesi yapılmıştır. [20]  Türk ordusu ve Mustafa Kemal Paşa’nın Sakarya’da ölüm kalım savaşı verirken padişahın daha 19 yaşındaki kız ile evlenmesi (Bu 5. Eşidir) çok fazla anlatılmaz Vahidettinin savunucuları tarafından çünkü onlarda biliyor ki böyle bir durum kabul edilebilir bir durum değildir.

[19] Bilal N. Şimşir, İngiliz Belgeleri ile Sakarya’dan İzmir’e, Bilgi Yayınevi, Ankara, 1989 
[20] Necdet Sakaoğlu, Bu mülkün kadın sultanları 

Saltanatın Kaldırılması ve Sultan Vahidettin’in İngilizlere sığınması: Saltanatın kaldırılması veya padişahlığın kaldırılması, Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin 1 Kasım 1922’de kabul ettiği 308 numaralı “Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin, hukuku hâkimiyet ve hükümraninin mümessili hakikisi olduğuna dair” adlı kararnamesi ile gerçekleşmiştir. Mustafa Kemal’in ifadesine göre milletvekillerinin birçoğu saltanatın kaldırılması kararına karşı çıkmışlardır. Bakanlar kurulu başkanı Rauf Bey (Orbay) başta karşı çıktığı karara 29 Ekim’de Mustafa Kemal ile görüştükten sonra taraftar olmuştur. Buna karşılık liberal görüşleriyle tanınan Mersin vekili Selahattin Bey (Köseoğlu) sonuna kadar karara muhalif kalmıştır. Padişah Vahdettin, daha şafak sökmeden, 9 yaşındaki şehzadesi Ertuğrul Efendi ve 10 kişilik kafileyle birlikte merasim köşkünün arka kapısından çıkıp silahhane kapısına doğru yürüdü. Padişah ve küçük şehzadesi orada bekleyen iki Kızılhaç ambulansından birine, kafile ise diğer ambulansa bindi. Arabalar, kaçış güvenliğini sağlayan İngiliz taburunun selam duruşu arasından geçtiler. İşgal İstanbul’u derin uykudayken Balmumcu-Beşiktaş yoluyla biraz gecikmeli de olsa Dolmabahçe Saat Kulesi önündeki rıhtıma geldiler Önceden yapılan plan gereği İngiliz Neville Henderson, Padişah Vahdettin’i rıhtımda bekliyordu. Padişah ve beraberindekiler, İstanbul İşgal Kuvvetleri Komutanı General Harington’la birlikte rıhtımdaki bir istimbotla açıkta bekleyen İngiliz Malaya zırhlısına çıktılar. Vahdettin, İngiliz bayrağını selamlayarak çıktığı İngiliz gemisinde İngiliz Amiral Sir De Brock tarafından karşılandı.[21] İşte Vahdettin’in İngilizlere sığınma talebinin belgesi: “Dersaadet (İstanbul) İşgal Orduları Başkomutanı General Harington Cenaplarına... İstanbul’da hayatımı tehlikede gördüğümden, İngiltere devleti fahimesine iltica ve biran evvel İstanbul’dan Mahall-i ahara naklimi (başka bir yere götürülmemi) talep ederim efendim. 16 Teşrin-i sani 1922. Müslümanların Halifesi Mehmet Vahideddin.” [22] Vahdettin, kaçarken hazineyi soymadı” diyenlere de şunu söyleyelim: 1. Vahdettin kaçarken bir gün geri gelmeyi umuyordu, 2. Kaçarken yanında ve banka hesaplarında yeterli parası vardı. 3. Refet Paşa, İstanbul’daki tüm sarayları ve hazineyi kontrol ediyordu. Vahdettin, istese de hazineyi soyamazdı. 4. Ayrıca Vahdettin “hırsız” değildi.

[21] https://www.sozcu.com.tr/vahdettinin-kacisi-wp5456491  
[22]  Afet İnan, a.g.e

Sonuç

Sultan Vahidettin ve Mustafa Kemal Paşa ilişkisi başta iyi başlamış ancak İstanbulun işgali sonrası Sultan Vahidettin ile İngilizler arasında olan anlaşmalar, işbirlikleri vs. Mustafa Kemal Paşa’yı Sultan Vahidettine düşman etmiş hatta onun gözünde Sultan Vahidettin bir Vatan Haini kendi menfaatlerini düşünen birisi olmuştur nitekim bu böyledir Sultan Vahidettin İstanbul işgal edildikten sonra İngilizlere yaranmak için onlar ile gereğinden çok fazla iyi geçinmeye çalışmış, onlar ile işbirliği yapmış, onlara Türk jandarmasını ve boğazları teklif etmiştir. Mustafa Kemal Paşa’nın Sakarya Meydan Muharebesi’nde ölüm kalım savaşı verirken padişahın sarayda nikah kıyıp akşamı ise kına gecesi düzenlemeside Sultan Vahidettin’in kendi menfaatlerini ne kadar düşündüğünün apaçık bir göstergesidir. Kurtuluş Savaşı’nın zafer ile neticelenmesi Sultan Vahidettini yaptıklarından ötürü tedirgin etmiş ve sonunda da İngilizlere sığınarak ülkeden kaçmıştır. Sultan Vahidettini bir kahraman olarak nitelendirmek bunlar göz önünde bulundurularak imkansızdır çünkü vatan toprağını satan, düşman ile anlaşmalar yapan, Vatanı müdafaa edenlere karşı açıkça zararlar veren, ve kendi menfaatlerini vatanın menfaatlerinden üstün tutan birisi kahraman ilan edilemez kaynaklara dayalı bu araştırmamızda Mustafa Kemal Paşa’nın haklı olduğunu görmekteyiz.

• Kaynakça 
• Afet İnan, Atatürk Hakkında Hatıralar ve Belgeler, Kültür, Ankara, 1959.
• 
  Atatürk ile İlgili Arşiv Belgeleri, Belge No: 87 11 
• 
  Atatürk’ün Tamim, Telgraf ve Beyannameleri IV, 1964, s. 135-136
•  
  BOA, Yayın No: 1, Gn. No: 060, Belge no: 19/A 
• 
  BOA, Yayın No: 1, Gn. No: 060, Belge No: 37
•  
  BOA, Yayın No: 1, Gn. No: 060, Belge No: 51 
• 
  Bilal N. Şimşir, İngiliz Belgelerinde, 2.C. 
• 
  Bilal N. Şimşir, İngiliz Belgeleri ile Sakarya’dan İzmir’e, Bilgi Yayınevi, Ankara, 1989 
• 
  Farajova, Turan (16 Mart 1920). “İstanbul’un İşgali (18 Kasım 1918-16 Mart 1920)”. 
• 
  İstanbul Üniversitesi Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Enstitüsü. 16 Ocak 2019 
• Further Correspondence respecting Eastern Affairs. Part II 1919 No. 34;
•  
  Gotthard Jaeschke, Kurtuluş Savaşı ile ilgili İngiliz Belgeleri 
• 
  Harp Tarihi Vesikaları Dergisi, Yıl: 2, Aralık 1953, Sayı: 6, Belge No: 123 
• 
  https://www.sozcu.com.tr/vahdettinin-kacisi-wp5456491 
• 
  İsmet Görgülü, Atatürk’ün anıları, Bilgi, İstanbul, 2013 
• 
  Musa Kâzım Efendi’den nakleden İbnülemin Mahmut Kemal İnal, Son Sadrazamlar, IV.2095 
• 
  Necdet Sakaoğlu, Bu mülkün kadın sultanları.
• 
  Özüçetin, Y., & Ataş, N. (2015). Meclis Celse Zabıtlarında Sevr Muahedesine Karşı 
  Tepki ve Yorumlar. Ahi Evran Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 1(2), 4068.
•  
  Tâkvim-î Vekayî, 11 Nisan 1920

Özet

Tek Parti dönemi (1923-1945), Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluş ve modernleşme sürecinde, Cumhuriyet Halk Partisi’nin (CHP) tek başına iktidarda olduğu bir dönemdir. Bu dönemde, devletin sekülerleşme politikaları, dini kurumlar ve ibadethaneler üzerinde önemli etkiler yaratmıştır. Cami imar faaliyetleri, yani camilerin inşası ve restorasyonu, bu politikalar çerçevesinde şekillenmiş; özellikle tarihi camilerin restorasyonu ön planda tutulurken, yeni cami inşaatları sınırlı kalmıştır. Bu makale, Tek Parti döneminde cami imar faaliyetlerini, restorasyon ve inşaat çalışmaları, politik bağlam ve tartışmalar ışığında akademik bir perspektifle incelemektedir.

Giriş

Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluş yılları, ulus-devlet inşası ve sekülerleşme reformlarının yoğun bir şekilde uygulandığı bir dönemdir. 1923’te cumhuriyetin ilanıyla başlayan Tek Parti dönemi, 1945’te çok partili sisteme geçişe kadar sürmüştür. Bu dönemde, dini kurumların yönetimi ve ibadethanelerin durumu, devletin modernleşme ve laiklik politikalarıyla doğrudan bağlantılıydı. Cami imar faaliyetleri, hem yeni cami inşaatlarını hem de mevcut camilerin restorasyonunu kapsayan bir kavram olarak, bu politikaların bir yansımasıdır. Bu makale, Tek Parti döneminde cami imar faaliyetlerini, tarihsel bağlam, restorasyon çalışmaları, yeni inşaatlar ve döneme dair tartışmalar üzerinden ele almaktadır.

Tarihsel Bağlam

Tek Parti dönemi, sekülerleşme ve modernleşme reformlarının dini kurumlar üzerinde derin etkiler yarattığı bir süreçtir. 1924’te Şer’iyye ve Evkaf Vekâleti’nin kaldırılmasıyla, vakıf mallarının yönetimi Vakıflar Genel Müdürlüğü’ne devredilmiştir (Vakıflar Genel Müdürlüğü). Bu kurum, camilerin bakımı, onarımı ve restorasyonundan sorumlu olmuş; aynı zamanda, camilerin kültürel miras olarak korunması politikalarını şekillendirmiştir. Seküler politikalar, dini kurumların devlet kontrolü altına alınmasını sağlarken, camilerin ibadet yerinden çok kültürel ve tarihi eserler olarak değerlendirilmesine yol açmıştır.

Dönemin din politikaları, İslam’ın toplumsal hayattaki rolünü yeniden tanımlamayı amaçlamıştır. 1935’te çıkarılan Vakıflar Kanunu, camilerin kadro dâhili ve harici olarak tasnif edilmesini sağlamış; ihtiyaç fazlası görülen bazı camilerin satılması veya başka amaçlarla kullanılması gündeme gelmiştir (Dergipark). Ancak, bu politikalar, camilerin tamamen ihmal edildiği anlamına gelmemektedir; aksine, tarihi camilerin restorasyonu için önemli kaynaklar ayrılmıştır.

Cami Restorasyon Faaliyetleri

Tek Parti döneminde, cami imar faaliyetlerinin en önemli bileşeni tarihi camilerin restorasyonuydu. 1923’te Mustafa Kemal Atatürk, TBMM’de yaptığı bir konuşmada, Kurtuluş Savaşı sırasında zarar gören camilerin onarımı için bir komisyon kurulduğunu ve bir yıl içinde 126 tarihi cami ve mescidin restore edildiğini belirtmiştir (Sozcu). Bu, dönemin erken yıllarında kültürel mirasın korunmasına verilen önemi göstermektedir.

1924-1935 yılları arasında, yüzlerce tarihi cami restore edilmiş; bunlardan 31’inin onarım maliyeti 1000 liranın üzerinde olmuştur. 1935’te Vakıflar Genel Müdürlüğü’ne cami restorasyonları için 1 milyon lira ek bütçe tahsis edilmiştir. Bu dönemde, tarihi camilerin öncelikli olarak restore edilmesi kararlaştırılmış; 1936’da restorasyonların standartlarını belirlemek için bir “fenni şartname” hazırlanmıştır.

1937’ye kadar, Vakıflar Genel Müdürlüğü 4000’den fazla tarihi eseri, camiler dahil, onarmıştır. Örneğin, Mimar Sinan’ın Manisa’daki Muradiye Camii bu dönemde restore edilmiştir, ancak bazı onarımlar yetersiz fonlar nedeniyle kalitesiz kalmıştır. 1941’de CHP, 5000 liradan fazla maliyetle 40 tarihi camiyi restore etmiş ve beş yıl içinde 26 caminin daha onarılmasını planlamıştır (İktisadi Yürüyüş). 1945’te ise, Vakıflar İdaresi bütçesinde milli anıtlar ve cami restorasyonları için 500.000 TL ayrılmıştır (TBMM Zabıt).

Bireysel katkılar da dikkat çekicidir. Atatürk, Eskişehir Mihalıççık Camii’nin restorasyonu için 5000 lira bağışlamış (Yurdakul); İsmet İnönü, 1931’de Konya’daki Alaaddin Camii’nin askeri kullanımından çıkarılıp restore edilmesi için talimat vermiştir (Sinan Meydan). 1937’de, Osmanlı döneminde satışa çıkarılmak istenen Beyoğlu Ağa Camii, CHP tarafından restore edilerek ibadete açılmıştır (Atilla Oral).

Aşağıdaki tablo, dönemin önemli restorasyon faaliyetlerini özetlemektedir:

Yeni Cami İnşaatları

Seküler politikalar nedeniyle, Tek Parti döneminde yeni cami inşaatları restorasyonlara kıyasla daha az ön plandaydı. Ancak, bazı örnekler mevcuttur. İsmet İnönü’nün Ankara Bükreş Sokak’ta bir cami için 2500 TL bağışladığı ve Kocatepe Camii’nin inşasına CHP’nin katkıda bulunduğu bilinmektedir (Şerafettin Turan). Mevhibe İnönü’nün 1960’larda Çankaya Yeşilyurt Sokağı’nda bir cami inşasına destek verdiği de kaydedilmiştir. Bu örnekler, yeni cami inşaatlarının tamamen durmadığını, ancak sınırlı ve bireysel inisiyatiflere bağlı olduğunu gösterir.

Dönemin politik atmosferi, yeni cami inşaatlarını teşvik etmekten ziyade, mevcut camilerin kültürel miras olarak korunmasına odaklanmıştır. Bu nedenle, yeni inşaatlar yerine restorasyon projeleri daha fazla kaynak ve dikkat çekmiştir.

Tartışmalar ve Yanılgılar

Tek Parti döneminde camilerin kapatıldığı, satıldığı veya başka amaçlarla kullanıldığı iddiaları, tarihsel bir tartışma konusudur. Bazı kaynaklar, camilerin ahır, depo veya meyhane olarak kullanıldığını öne sürse de, bu iddialar genellikle abartılı veya istisnai durumlara dayanmaktadır (Sozcu). Araştırmalar, 1926-1950 arasında 28.705 camiden sadece 513’ünün satıldığını göstermektedir (Gotthard Jaeschke). Satılan camiler, genellikle harap, tarihi değeri olmayan veya 1928, 1932 ve 1935 yasalarına göre ihtiyaç fazlası görülen (örneğin, başka bir camiye 500 metre mesafede olan) camilerdi. Bu camilerin birçoğu, depo veya başka amaçlarla kullanılmış; ancak ibadete açık camilerin sayısı korunmuştur.

Öte yandan, restorasyonlar, camilerin ibadet yerinden çok Türk kültürel mirası olarak değerlendirildiğini göstermektedir. 1935-1940 arasında birçok tarihi cami restore edilmiş, ancak bu çalışmalar ibadet ihtiyacından ziyade kültürel koruma amacıyla yapılmıştır (Dunya Bulteni). Bu durum, dönemin seküler politikalarının bir yansıması olarak değerlendirilebilir.

Sonuç

Tek Parti döneminde cami imar faaliyetleri, tarihi camilerin restorasyonuna odaklanmış; yeni cami inşaatları ise seküler politikalar nedeniyle sınırlı kalmıştır. 1923’ten itibaren başlayan restorasyon çalışmaları, 1935-1940 arasında yoğunlaşmış; Vakıflar Genel Müdürlüğü’nün çabaları ve bireysel katkılarla yüzlerce cami onarılmıştır. Tartışmalar, camilerin satıldığı veya kapatıldığı iddialarını içerse de, veriler bu durumun sınırlı olduğunu ve restorasyonların ön planda tutulduğunu göstermektedir. Bu dönem, camilerin dini ve kültürel değerinin dengelenmeye çalışıldığı bir süreç olarak değerlendirilebilir.

Kaynakça

1. Sozcu, “Cami yalancıları,” Sozcu.

2. Atatürk’ün Bütün Eserleri, C. 15, s. 175.

3. Yurdakul Yurdakul, Atatürk’ten Hiç Yayımlanmamış Anılar, s. 156.

4. Şerafettin Turan, İsmet İnönü, 2. bas., s. 182.

5. Atilla Oral, İşgalden Kurtuluşa İstanbul, s. 536.

6. Gotthard Jaeschke, Yeni Türkiye’de İslamcılık, s. 65, 66.

7. Sinan Meydan, Elcevap, s. 258-261.

8. TBMM Zabıt Ceridesi, S.2, C.20, 24.12.1945, s. 315-317.

9. İktisadi Yürüyüş Dergisi, S. 32, 1 Nisan 1941.

10. Vakıflar Genel Müdürlüğü, Genel Bilgi, Vakıflar Genel Müdürlüğü.

Osmanlı Devleti, Türklerin Orta Asya’dan getirdikleri değişmez ve köklü devlet anlayışının, göç yolları ve yeni fetihlerle birleşerek Anadolu’ya ve Rumeli’ye yayılmasıyla hayat bulmuştur. Bu geleneksel anlayış, yalnızca askeri düzenin veya coğrafi yerleşimin ötesinde, hâkim sınıfın, beylerin ve Türkmen–Oğuz gruplarının yüzyıllardır bağlı kaldığı adete, inanca dayalı bir yapı olarak ortaya çıkmış; bu yapı, ilerleyen yüzyıllarda devletin idari, hukuki ve toplumsal ilişkilerinin temellerini oluşturmuştur. Eski Türk devlet geleneğinin bu derin kökleri, ilerleyen dönemlerde, Osmanlı’nın merkeziyetçi yapısının ve devlet fermanlarının temelinde, hem şer’î hukuk hem de örfi, yani geleneksel hukuk unsurlarının bir arada var olmasına olanak tanımıştır. 

Uygarlığın “beyaz” ırktan gelen ya da kafa yapısı “brakisefal” olan topluluklara özgü olduğu iddialarının yaygınlaştığı ve Türklerin “barbar” diye aşağılanmak istendiği bir dönemde, Türk kavminin üstün sayılan Âriler’den hiç de eksik bir yönü bulunmadığını kanıtlama çabaları, Arthur de Gobineau’nun eserinin yayımlanmasından kısa bir süre sonra Mustafa Celâlettin ve Ali Suavi ile başlamıştı. Yukarıda da değindiğimiz gibi Mustafa Celâlettin, 1870’te çıkan “Les Turcs anciens el modemes” adlı kitabında Türklerle Ariani kavimler arasındaki yakınlık üzerinde durmuştu. Ali Suavi ise Muhbir ve Ulûm gazetelerinde, Türklerin yalnızca asker bir kavim olmayıp dünya uygarlığına hizmet eden bir ırk olduğunu ve tarihteki kimi kavimlerin Türk aslından geldiklerini öne süren yazılar yazmıştı.

Mustafa Kemal kuşağı, Mustafa Celâlettin’in görüşlerinden kuşkusuz ki habersiz değildi. Ne var ki 1930’lara gelindiğinde, ırkçılık ve “üstün ırk” kavramları, kimi devletlerin ya da devlet başkanlarının izledikleri bir siyasaya da dönüşünce, Türklerin uygarlık yeteneğinden yoksun bir kavim olmadığını meydana çıkarmak, ırkçı görüşlerin yanlışlığını göstermekten çok, Türk ulusuna özgüven ve moral gücü sağlama yönünden zorunlu hale gelmişti. İşte Atatürk’ün, devrimci atılımları sürdürürken antropolojik ölçümlere de eğilmesi, bir siyasaya katılma ya da bir modayı izlemekten çok, Türkler hakkındaki ön yargılara ve suçlamalara, aynı yöntemle yanıt verme amacına yönelikti.

1930’lu yıllarda Atatürk’ün tarih araştırmalarına destek olmak amacıyla Türklerin antropolojik yapılarıyla ilgili bazı çalışmalar yaptırttığı ve 1932’de toplanan ilk Türk Tarih Kongresinde ırk sorununun, üzerinde durulan ana konulardan biri olduğu bilinmektedir. Gerçekten de söz konusu kongrede ırkçılık kuramları ve Türklerin antropolojik yapılarına ilişkin olarak Doktor Reşit Galip, Şevket Aziz Kansu ve Sadri Maksudi Arsal’ın bildirileri tartışılmıştı. Yusuf Akçura ise tarih yöntemi hakkındaki bildirisinin sonunda, ırkçı görüşlere ve Gobineau’nun Ârileri üstün sayan düşüncelerine değinerek, tartışmalardan çıkan sonucu şöyle özetlemişti:

“Bir haftadan beri huzurunuzda söz söyleyen arkadaşlarımız ispat ettiler ki, Avrupalıların hükmetmek amacını gözeterek ortaya attıkları ırk kuramının bilimsel bir kıymeti yoktur… Biz, bütün dünyada yaşayan insanları, Avrupalılar gibi ve onlar derecesinde hukuka sahip adam evlatları sayıyoruz.” (Birinci Türk Tarih Kongresi, Konferanslar-Münakaşalar, T.C.Maarif Vekâleti, s. 607)

Atatürk’ün bu konuda, üstün ırk kuramının esas kaynağı olan Gobineau’nun “Essai sur l’intgalitt des races humaines” adlı ünlü yapıtından başlayarak, Alfred Cort Haddon’un “Les races humaines”ine ve Eugéne Pittard’ın “Les races et l’histoire”ma gelinceye kadar birçok eseri okuduğu ve değerlendirdiği görülmektedir. Özel kitaplığında söz konusu kitaplara koyduğu işaretlerde dikkati çeken nokta, Atatürk’ün Gobineau’da bile Türkler hakkında verilen bilgiler üzerinde eğilmiş olmasıdır.

Örneğin, etnik ayrılıkları ve etnik grupların karışmalarını sergilemeye çalışan Gobineau, sözü Oğuzlara ve Anadolu Selçuklularına getirerek, Altay Oğuzlarının Finli bir kavim olduklarının sanıldığını, İslâm çağında Türk kabilelerinin değişik adlar altında İran ve Küçük Asya’da yerleşmiş bulunduklarını, Selçukluların büyük ölçüde İslâm gruplarla karıştığını, Selçuklu Devleti sona ererken de Türk ırkının devamını sağlayan yeni “sürgün”ler verdiğini, Osmanlı diye anılan bazı kişilerde sarı ırka benzeyen çizgiler görülmekle birlikte, bunun doğrudan doğruya Fin kökenli olmaya değil de, Slav ya da Tatarlarla evlenmelere dayandığını öne sürmekteydi. (Atatürk’ün özel kitaplığındaki nüsha, Anıtkabir, No. 227, 1, 218-221)

Atatürk’ün bu bilgileri içeren satırlara koyduğu işaretler kuşkusuz ki Gobineau’nun görüşlerine katıldığı anlamına sahip olmayıp, bu iddialar üzerine eğilmek gereği duyduğunu göstermektedir. Çünkü Atatürk, aşağıda belirteceğimiz gibi, ırklar ve uygarlıklar konusunda Pittard’ın görüşlerini kabullenmiştir.

Mustafa Kemal’in bu kitapta kırmızı kalemle işaretlediği bir başka yer, bundan 5.000 yıl önce Turan adıyla tanınan eski yurtlarından çıkan sarı ırktan kavimlerin baskısıyla beyaz kavimlerin yer değiştirmek zorunda kaldıkları yolunda Gobineau’nun yazdıklarıdır (Anıtkabir, No. 227, I, 380 vd). Burada Atatürk için önem taşıyan noktanın, sarı ırkın beyaz ırkı daha batıya itmesi değil, yeryüzünde ilk uygarlıkların doğuşunda, Turandan yani Orta Asya’dan çıkan bir göç dalgasının rol oynamasıdır.

Bunların dışında Atatürk’ün, Gobineau’nun kitabında, M.Ö.II.yüzyılda Çin’in batısında yerleşen beyaz ırktan kavimler arasında Yüeçi ve Ou-soun’larında (Vusun) bulunduğunun (II, 262 vd), büyük çoğunluğu sarı ırktan olan Cengiz’in ordusunda beyazların da görüldüğünü (II, 304 vd) belirten yerleri işaretlemiş olması, Atatürk’ün her yerde Türk ve Türklükle ilgili bilgileri değerlendirmeye çalıştığını göstermektedir.

Atatürk’ün, Cambridge Üniversitesi Etnoloji Profesörü Haddon’un Fransızcaya “Les races humaines et leur repartition Geographique” diye çevrilen kitabında da, özellikle Anadolu’da gelişen kültürler ve bunları yaratan kavimler üzerinde durduğu anlaşılmaktadır. Bunlar arasında, daha Neolitik Çağ’da Anadolu’da doğan uygarlığın brakisefal bir Akdeniz tipinin eseri olduğu, bu uygarlığın Batı Asya’dan Avrupa’ya ve Mısır üzerinden Afrika’ya yayıldığı yolundaki kısım (Katalog No. 2077, Anıtkabir kitapları, 725, s. 187), ya da batıya göç eden Türklerin XI. Yüzyılda Anadolu’ya yerleşmelerinden sonra Türk deyiminin, Küçük Asya ve Avrupa’da salt Türk kökenli bir topluluk değil de, İslâmiyet’i kabullenmiş kavimleri de içeren bir kavram olarak görüldüğü (Katalog No. 2077, Anıtkabir kitapları, 725, s. 186) biçimindeki satırlar, Mustafa Kemal’in ilgisini çeken, dolayısıyla etkilendiği görüşler izlenimini vermektedir.

Haddon’dan başka Atatürk’ün, Paris Antropoloji Okulu Etnoloji Profesörlerinden George Montandon’un, “La race, les races mise au poinl d’tthologie somatique” adlı eserini de incelediği ve Turanien ırk (Race Turanienne) bölümü üzerinde durduğu görülmektedir (Özel kütüphane katalogu, No. 2084, Anıtkabir, No. 716).

Bütün bunlarla birlikte, ırksal özellikler ve onun tarihsel olaylardaki rolü konusunda Atatürk’ün en çok Pittard’ın görüşlerine katıldığı bilinmektedir. Bunda Pittard’ın “ırkçı” bir bilim adamı olmayışı kadar Anadolu Neolitik kültürünü ve Balkanlardaki ve Anadoludaki Türklerin antropolojik özelliklerini araştıran bir uzman oluşunun da elbette ki büyük payı vardır. Nitekim Birinci Türk Tarih Kongesi Kurultayında ırklar ve uygarlıklar konusu üzerinde konuşulanlar en çok Pittard’ın görüşlerine yer vermişlerdi.

Atatürk’te 1937’deki İkinci Türk Tarih Kongesi Kurultayına katılan Pittard’ın “Les races et l’histoire. Introduction ethnologigue â l’histoire” adlı ana eserini çok dikkatle incelemiştir. Pittard’ın ırkları antropolojik bir kavram olarak değil de, Boule’a dayanarak, kan yakınlığı ve milliyet, dil, gelenekler gibi yapay sınıflandırmalara olanak veren doğal ayrılıkların belirlediği bir fiziksel türdeki devamlılık diye tanımlaması, Atatürk’çe benimsenmiş görünmektedir. Atatürk’ün söz konusu kitabın gerek ön sözünde gerekse metninde yer alan bu tanımı işaretleyip yanına dikkat anlamına gelen “d” harfini yazmış olması bunun kanıtıdır (Katalog No. 2088, Anıtkabir kitapları: 729, s. VIII, 4.).

Gobineau, Selçuklular ve Osmanlılar döneminde Türklerin diğer kavimlerle çok büyük ölçüde karıştıklarını öne sürerken, Pittard, Avrasya’nın güzel ırklarından biri olarak nitelendirdiği Türklere, evlenmeler dolayısıyla bir miktar yabancı kanın katılmasını, “büyük bir vazoya birkaç damla” olarak niteliyor ve Türklerin fiziksel tiplerini çizmeye çalışıyordu ki, Atatürk’ün bu bölüme ne denli ilgi duyduğu, sayfa kenarlarını ve satır altlarını sık sık çizmiş olmasından anlaşılmaktadır.

Öte yandan Pittard’da kişisel ilişki kurmuş olduğu Atatürk’ün bu konudaki düşüncelerini ve nelere önem verdiğini büyük bir açıklıkla anlatmaktadır:

“Atatürk’ün Anadolu uygarlığının en uzak kökenlerine ve insan ırkları arasında Türklerin işgal ettikleri yere ilişkin bulguları…

Birçok kez birlikte söz ettiğimiz sorunlar arasında, Neolitik uygarlığın dünyaya getirdiği büyük sosyal değişikliği hatırlatmak isterim… İnsanlık bundan büyüğünü yaşayamaz… Bu efsanevi olaylar Asya’da meydana geldi. Fakat bunun merkez alanının neresi olduğunu henüz bilmiyoruz. En eski Eti kültürü, yeni sosyal durumun başlangıcı hakkında bir imaj -hatta renkli bir imaj- vermektedir. Neolitik Anadolular coğrafya bakımından Avrupa topraklarına en yakın olanlar olduğundan yeni durumu onların yapmış olmaları olasıdır. O zamanın Avrupasının brakisefal nüfusları ancak bahsettiğimiz Asya ülkelerinden gelmiş olabilirler.

Başlıca rollerden birini eski Türkiye’nin oynamış olmasını olanaklı kılan bu genişlikteki bir sorunun Atatürk’ün gözü önünde eşsiz bir parlaklıkla belirmiş olmasını anlıyoruz.” (Eugéne Pittard, Atatürk’ün Hatırasını Tanzim, Belleten, 10 (1939), s. 187 vd.)

Bütün bunlar, Atatürk’ün ırklar ve bunların tarihteki etkinlikleri konusunda ırkçılığı ve üstünlük iddialarına saplanmaksızın, bir yandan Türklerin tarih boyuınca uygarlık alanındaki yerlerini ortaya çıkartacak, öte yandan da Türkleri küçültücü iddia ve önyargıların yersizliğini kanıtlayacak bir çerçeve içinde kaldığını, Gobineau’dan tepki duyaraktan, Pittard’ın da görüşlerinden yararlanarak etkilendiğini göstermektedir.

Rus toplum yapısında kemikleşmiş düzeyde “serf”lik sistemi görülmektedir. Dünyadaki muhtelif medeniyetlerde; Magna Cartha, Medine Sözleşmesi, Boy nizamı, Feodal otoriteler bulunurken Rusya, 19. yy’ın sonuna kadar serflik sistemini zedelemeyip aksine güçlendirerek sürdürmüştür. Rus tarihinin Bolşeviklere kadar olan sathında kapsamlı ve toplumsal yapıyı derinden etkileyen anayasalarına bakıldığında gözümüze en başta 3. İvan’ın 1497 Anayasası çıkmaktadır. Kanunname özel mülkiyeti savunsa da bu özel mülkiyet soyluların ve boyarların özel mülkiyetidir. Sıradan bir çiftçi bu özel mülkiyet kavramında can bulamamış ve yalnızca mülklerin çalışanı konumunda kalmıştır. Bu anayasa, Rus feodalizmini güçlendirip serfliği sıradan hale getirmiştir. Lakin Rus toplumunda serfliği perçinleyen asıl düzenleme, 1649’da Zemskiy Sobor meclisinin çalışmalarıyla yapılan kanunnamedir. Bu kanunname Romanov hanedanının ikinci Çar’ı olan Aleksey Romanov döneminde çıkmış ve meydana gelen halk isyanlarına (Tuz ve Bakır isyanları) tepki olarak düzenlenmiştir. Çiftlik sahiplerinin hakları artırılmış, köylüler ailesi ve varlıklarıyla soyluların mülkü sayılmıştır. Devlete karşı gelenlerin ve kilise aleyhinde bulunanların idama çarptırılması kati hal almıştır. Böylece devlet otoritesi Rus topraklarına yayılmış ve isyanlara karşı caydırıcı bir hukuki düzenleme vücuda getirilmiştir. 

15-16-17-18. yüzyıllardaki bu hukuki düzenlemeler tarihi bağlamda okunacak olursa sıra dışı değildir. Bu dönemde Osmanlı Devleti dışında bilinen dünyanın büyük çoğunluğunda serf yahut buna benzer uygulamalar görülmektedir. Lakin Fransız İhtilali’nin başlaması ve dünyayı kasıp kavurmasıyla imparatorlukların ve soyluların mülkleri, otoriteleri akamete uğramıştır. Bu dönemde imparatorlar, halka hak ve özgürlükler tanımak, soylular ise kapital sisteme eklenmek suretiyle şahsi çıkarlarının zarar görmesini engellemek istemiştir. Rusya da bu hususta hukuki düzenlemelere gitmek zorunda kalmıştır. Öyle ki gerek halk tabanında gerekse askerler arasında birtakım örgütlenmeler meydana geliyor ve yer yer isyanlar patlak veriyordu. Dekabristler Ayaklanması buna bir örnektir. Liberal görüşleri olduğu bilinen ve Fransız İhtilali’nin ortaya çıkardığı matbuata hâkim olan Çar 2. Aleksander, birçok hususta düzenlemelere gittiği gibi en önemli düzenlemesi de serflik sistemini ilga etmesidir (3 Mart 1861). Genç yaşlarında Avrupa’nın çeşitli ülkelerine seyahatler düzenlemiş ve siyasi yapılar, bürokrasi, toplum yapısı ile ilgili çeşitli tecrübeler edinen Çar, basın sansürünü kaldırmış, seyahat özgürlüğü tanımış, serfliği ise kademeli halde kaldırmıştır. Daha önceleri de yapılmaya çalışılan fakat soyluların itirazı üzerine iktisadi ve siyasi kaygılarla vazgeçilen serf reformu, özgür köylü kavramını ortaya çıkartmış ve 24 milyon köylü ile yeni bir sosyolojik yapının inşasına başlanılmıştır. Lakin köylüler özgürleşse de ellerinde toprakları olmadığı için eski efendilerinin topraklarını işlemeye devam etmiştir. Alexandre, bu hususta köylülerin çalışma koşullarına dair iyimser düzenlemeler de bulunmuş ve köylülerin toprak sahibi olabilmesi için teşvik vermiştir. Lakin bu teşvik, köylülerin 49 yıl çalışması karşılığında verilmişti. Esasen köylüler, soyluların değil devletin serfleri olmaya başlamıştı. Bunun neticesinde çıkan isyanlar sert bir şekilde bastırılmıştır.

Zemstvo Kanunu

Köylülerin yeni bir konjonktüre uyandığı bu süreçte ise yazının bizatihi konusu olan Zemstvolar, idari reformlar kapsamında hayata geçirilmiştir. Bu kurum şehir ve kazalarda faaliyet gösteren yeni bir taşra teşkilatıdır. Bu bölgesel yönetimler birer meclis mahiyeti taşımakla beraber günümüzdeki il belediye meclislerine benzetilebilir. Fakat dönemi düşünecek olursak niteliği kesinlikle daha kapsamlıdır. Sistemin hayata geçirilişinde dönemin Savaş Bakanı Milyutin ve edebiyatçı, bürokrat Valuev (Puşkin’in Yüzbaşının Kızı romanında Valuev’den etkilenilmiştir.) etkili olmuştur. İlk bakışta ülkedeki bölünmeleri artıracağı öngörülse de Fransız bürokrasisinden ilham alınarak yapılan bu düzenlemenin ana gayesi, merkeziyetçi yapıya taşrayı eklemlendirmek ve özgürleştirilen köylülerin devlet eliyle kurumsallaşarak marjinal örgütlenmelerin olmasını engellemekti. Aynı zamanda “sosyal devlet” kapsamında köylülerin refahına ilişkin adımlar atılarak devlete tabiiyetlerini artırmak hedeflenmiştir. Bunlar merkeze karşı şeffaf biçimde vergi çıkarmakla da mükellefti. Yüksek bir salahiyetle iş başı yapan zemstvoların eğitim, kültür, sağlık, toprak, sosyal yardım, belediye işleri gibi birçok sorumluluğu bulunmaktaydı. Denetimin artması ve köye giden hizmetlerle beraber vergilerin toplanması da kolaylaşmış ve gözle görülür biçimde bir artış yaşanmıştır. Bunun üzerine doğal olarak bu kurumlar yaygınlaştırılmıştır. Genel olarak yine soyluların ve “ağa”, “efendi” diye nitelenebilecek kimselerin nüfuzunda bir faaliyet süreci göze çarpmaktadır. Bu kimseler aralarından yetkili seçerek şehir meclisine de gönderebiliyorlardı. Böylece alttan başlayan bir öz-yönetim piramidi ortaya çıkmaktaydı.

Sorumlulukları ve yetkileri göz önüne alındığında Fransız İhtilali etkileri barındıran ve köylülerin refah/denetimi için girişilmiş bu reform hareketi ilerleyen süreçte Rus merkezinin başını çok ağrıtmıştır. Rusya’da demokrasi kültürünün olmamasının yansıra bir de yoğun bir köle kültürü vardı. Bu köle kültüründen bir anda ayrılıp demokratik haklara sahip bir toplumu inşa etmeye başlamak, pek tabii sosyal krizleri beraberinde getirmiş olmalıdır. Nitekim “kültür” kavramı üç/beş yılda değişebilen bir kavram değildir. Rus halkında ideolojiler ve kimlikler uçlarda yaşanmıştır. Genelleme yapılırsa; ülkenin şehirli ve zengin kesimi Çar’a hayran ve mutlak otoritenin takipçisi, taşralı ve okuma-yazma standartlarında eğitim görmüş kesimi siyasi hadiselerden uzak ve günlük cereyanlara kapılmakta, üniversiteli ve asker kesim ise Avrupa’da ortaya çıkan Marxist, Liberal, Milliyetçi görüşlere meyleden gençlerdi. Bu uçlarda yaşanan toplumsal anomali ortamında ise meclisler, kurulduğu her bölgede kendi iç dinamikleriyle değerlendirilebilir hale gelmişti. Rus nüfusun çoğunlukta olmadığı; Kafkasya, Türkistan, Polonya kesimlerinde bu meclisler kurulmamıştı. Kurulan yerlerde ise merkeze yakınlık, kışlaya yakınlık, üniversiteye yakınlık, matbuata yakınlık ve mezhep/etnik durum, gelir dağılımı gibi metrukler meclislerin mahiyetini değiştirmekteydi. Lakin üstte de ifade edildiği gibi genellikle çiftlik sahibi soyluların meclise hâkim olduğu ortadadır.

2. Alexander’in halefi olan 3. Alexander ise bu reformların bir faydası olmayıp devletin merkezi yapısına zarar verdiğini düşünmekteydi. Bu nedenle meclisin aleyhine işlere imza atarak birçok bölgede meclis faaliyetlerini durdurduğu göze çarpmaktadır. Durdurmadığı bölgelerde ise seçim usulünden atama usulüne geçmiştir. Yeniden otokratik sürecin işlediği Rusya’da bunun yegâne sebebi Liberal ve Komünist cereyanlardı. Buna karşım 3. Alexander ve 2. Nikola çeşitli otoriter düzenlemeler yapmıştır. Lakin 2. Nikola döneminde yapılan başarısız askeri harekatlar sebebiyle asker ve bürokrasi baskın gelmiş ve 1905 reformu hayata geçirilerek Duma meclisi ilan edilmiştir. Bu meclis Zemstvo’dan tamamen farklı ve kapsamlı bir yasama meclisidir. Zemstvo’nun yerel mahiyette olduğunu göz önüne alırsak halef-selef bağı kurmamız pek mümkün değildir. 1905 Duma’sının bağı 1. Petro’nun senatosunun da evvelindeki Boyar Duma’sına bağlanır. Çar 2. Nikola’nın indirilip Romanovların sonu geldiğinde ise kurulan geçici hükümet ve Bolşevikler yeniden Zemstvoları canlandırmaya çalışmıştır.

25 Mayıs 1917’de Eyalet Konseyi’nin aksine bir karar alınarak yeni bir düzenleme gerçekleştirilmiştir. Bu yasal düzenleme ile yerel yönetimlerin tüm yürütme memurları Zemstvolara bırakılmıştır. Bunlara evvelkinden daha çok bağımsızlık ve sorumluluk tanımlanmıştır. Tüzüğüne bakılacak olursa

-        20 Yaşını doldurmuş her Rus vatandaşı cinsiyet ayrımı yapmaksızın seçime katılabilir.

-        Orantılı temsil ilkesinden hareketle eşit oy gizli sayım esastır.

-        Meclis başkanları ve üyeleri merkezi hükümetten bağımsız seçilir ve mesai yapabilir.

-        Denetim yasadışı faaliyetler halinde yapılabilir.

Görüleceği üzere günümüzde dünyada pek rastlanılamayacak bir meclis tasarısı hayata geçirilmiştir. Bu pek tabii üniter devletlerin kabul edebileceği bir yönetim tarzı değildir. Lakin adım adım Bolşevik Rusya’ya hazırlanan Rus toplumunun o gün benimsediği konjonktür bu olmuştur.

          Merkezi hükümetin düşüp hükümete Bolşevikler hâkim olduğunda ise Zemstvoların akıbetini anlayabilmek için Bolşeviklerin devlet sistemi ve teşkilat yorumlarını göz önüne almamız gerekmektedir. Üstelik yeni hükümetin pek rövanşist bir yaklaşım gösterdiği de ortadadır. Bolşevikler idareyi ele aldığı gün Rusya’daki tüm kurumlara olumsuz bir gözle bakarak işbaşı yaptılar. Bu süreçte Zemstvolar da “Çarlık rejiminin kirli kalıntısı” olarak değerlendirildi. Lakin yasal olarak özgürlüğe ve kamuoyu takdirine nail olmuş bu kurumu oldu bitti ile kapatma yoluna gitmeyip farklı yöntemler izlemişlerdir, bu yöntemler; meclislere giren Bolşevikler meclislere hâkim olarak Bolşevik sistemini kurmuştur, köylerde görev yapan askerler ve siviller kendi meclislerini kurup bürokratik olarak ön plana çıkmış ve bu meclislerin işlerliği kalmadığından doğal ölüme sürüklenmesi beklenmiştir, güçsüz ve yaptırım gücü bulunmayan Zemstvolara direkt kayyum atanmıştır. Bolşevikler, sistematik bir bürokratik operasyon ile Çarlık kurumlarını ele geçirmiş ve niteliğini tamamen değiştirmiştir.

          Siyasi niteliğe sahip olmayıp daha çok bürokratik yürütme zeminine oturan Zemstvolar, Bolşeviklerin tüm kurumlara uyguladığı sosyalistleştirme faaliyetinden nasibini almış ve yerini Sovyetler ile Halk Komiserler Konseyi’ne bırakmıştır. 2022’de başlayan Rusya-Ukrayna Savaşına değin Ukrayna’nın bazı kırsallarında 1991 itibariyle Zemstvo temelinde birtakım meclisler kurulmuştur. Günümüzdeki faaliyetleri hakkında ise sağlıklı bir bilgi almak şu sıralar pek mümkün değildir.

Bu tehlikeli planın arkasındaki isim, karizmatik bir Katolik lider olan Robert Catesby idi. İnançları uğruna her şeyi göze alabilecek kadar öfkeliydi. Protestan egemenliğine bir son vermek istiyordu. Bunun için inançlarını paylaşan bir grup cesur adam topladı. Guy Fawkes, Thomas Percy, Thomas Winter ve diğerleri, Catesby’nin etrafında toplandı. Amaçları netti: İngiltere'yi Katolik bir krallığa dönüştürmek.

Komplo öylesine titizlikle planlandı ki hiçbir şeyin yanlış gitmeyeceğine inanıyorlardı. Guy Fawkes, uzmanlık alanı olan patlayıcılar sayesinde bu planda kilit bir rol oynayacaktı. Ancak hiçbir plan tamamen kusursuz değildir. Gizli bir ihanet, her şeyi değiştirecekti.

Fitilin Ateşlenmesi: Guy Fawkes ve Barut Fıçıları

4 Kasım 1605 gecesi, Guy Fawkes, Parlamento binasının altında nöbetteydi. 36 fıçı barut, tahtanın altına dikkatlice yerleştirilmişti. Fawkes, sessizliği bozan her ayak sesine kulak kesiliyor, her tıkırtıda irkiliyordu. Sabah, planın gerçekleşeceği andı. Ancak işler beklenildiği gibi gitmedi.

Komplonun gerçekleşeceği günün hemen öncesinde, bir lordun dikkatine sunulan anonim bir mektup, her şeyi alt üst etti. Lord Monteagle, bu mektubu Kral’a ulaştırdı. Bir ihanet kokusu alınmıştı. Parlamento binası derhal arandı ve Guy Fawkes, barut fıçılarıyla yakalandı. Direndi ama yakalandığında bile amacını saklamadı. “Bu, kralı ve onun hükümetini yok etmek için hazırlanmıştı” dedi.

Planın Çöküşü: İnfazlar ve Miras

Komplo ortaya çıktıktan sonra, Guy Fawkes ve arkadaşları kısa sürede yargılandı. İşkenceyle itiraf alınan Fawkes, Catesby ve diğer komplocularla birlikte vatana ihanet suçundan idama mahkum edildi. Ancak Catesby, Fawkes kadar şanslı değildi. O, bir çatışmada öldürüldü. Diğerleri, darağacında can verdi.

Plan başarısız olmuştu, ancak Katoliklerin üzerindeki baskı daha da arttı. 1605 Barut Komplosu, İngiltere’nin dini ve siyasi tarihindeki en büyük ihanetlerden biri olarak kayıtlara geçti. Guy Fawkes’un maskesi ise bir sembol haline geldi. Bugün, her yıl 5 Kasım’da İngiltere’de “Guy Fawkes Gecesi” düzenleniyor. İnsanlar, barut komplosunun başarısızlığını kutlamak için ateşler yakıyor ve havai fişek gösterileri düzenliyor.

V For Vendetta ve Guy Fawkes’un Maskesi

Guy Fawkes’un hikayesi, yıllar sonra modern bir sembole dönüştü. V For Vendetta filmi, otoriteye başkaldırının, özgürlüğün ve direnişin simgesi olarak Guy Fawkes’un maskesini yeniden tanımladı. Filmde kullanılan maske, günümüzde birçok protesto hareketinde hala kullanılmakta. Barut komplosu, tarih boyunca bir ihanet planı olarak anılsa da, Guy Fawkes’un maskesi artık adalet arayışının sesi oldu.

Kaynakça

1. Fraser, Antonia. The Gunpowder Plot: Terror & Faith in 1605.
2. Nicholls, Mark. Investigating Gunpowder Plot: Fact or Fiction?
3. "Guy Fawkes Night", Encyclopedia Britannica.

İnsanoğlu, tarih sahnesine çıktığı ilk günden bu yana medeniyetler inşa etmiş ve bu medeniyetlerle dünyayı şekillendirmiştir. Ancak, bu uygarlıkların bazıları zamanla silinmiş; geriye yalnızca onların varlığını kanıtlayan birkaç kalıntı kalmıştır. Peki, bu kadim medeniyetler nasıl kuruldu? Hangi koşullar onları tarihin en önemli figürlerinden biri haline getirdi?

Tarihin ilk kaybolan uygarlıkları arasında Sümerler, Mohenjo-daro ve Harappa gibi isimler öne çıkar. Sümerler, MÖ 4000’li yıllarda Mezopotamya topraklarında, Fırat ve Dicle nehirlerinin bereketli deltaları üzerinde yükseldi. Yazıyı bulan, tekerleği geliştiren bu toplum, medeniyet kavramının temellerini attı. Bir diğer yanda ise Mohenjo-daro ve Harappa, İndus Vadisi’nin huzurlu sularında muhteşem şehirler kurmuş; gelişmiş altyapı ve mühendislik harikalarıyla adeta çağdaşlarını geride bırakmıştır.

Bu uygarlıkların ortak özelliklerinden biri, su kaynaklarının merkezinde yer almalarıdır. Nehirlerin sağladığı bereket, tarımı geliştirmiş; bu da nüfusun hızla artmasını sağlamıştır. Ancak, kurulan bu görkemli şehirler yalnızca coğrafyanın ürünü değildi. Bu toplumlar, düzenli bir yönetim sistemi, gelişmiş bir iş bölümü ve sanatı destekleyen bir kültürle yükselmiştir.

Sümer tabletlerinde “Enlil’in gazabı” gibi eski Türkçe’nin tarihimizdeki kökenine benzer ifadelerle anlatılan mitler, bu uygarlıkların nasıl bir dünya görüşüne sahip olduğunu da bizlere fısıldar. İnsan doğayla uyum içinde yaşarken, onun sert yüzüne de hazırlıklı olmak zorundaydı.

İlk uygarlıkların kuruluşuna dair bu kısa yolculuk, bize sadece geçmişin izlerini değil; aynı zamanda insanlık mirasının ne kadar güçlü olduğunu da hatırlatır. Çünkü her taş, bir zamanlar insanların hayalleri ve emekleriyle şekillenmişti.

Yükseliş Dönemi: Kaybolan İmparatorlukların Güç ve İhtişamı

Her uygarlık, kendi yükselişini inşa ederken aslında tarihin en görkemli sahnesine bir iz bırakıyordu. Coğrafi avantajlar, liderlerin vizyonuyla birleşiyor; bu da toplumların altın çağlarını yaşamalarını sağlıyordu. O ihtişamlı dönemde şehirler büyür, sanat göklere yükselir, bilim ve teknoloji insanlığın sınırlarını zorlar hale gelirdi.

Bir düşünün... Nil Nehri'nin bereketli sularıyla şekillenen Mısır. Piramitleri, sadece birer mezar değil; Firavunların ilahi güçlerini simgeleyen taş anıtlardı. Ya da Azteklerin görkemli başkenti Tenochtitlan, suyun üzerine inşa edilen ve adeta doğayla dans eden bir şehir. Sümerler mi? Onlar, zigguratlarıyla tanrılarına ulaşmayı arzuluyorlardı. İnsan eliyle yapılan bu yapılar, sadece mühendislik harikası değil; aynı zamanda toplumsal inancın da bir yansımasıydı.

Roma’nın kilometrelerce uzanan yollarını ve hukuk sistemini hatırlayın. O sistem, yalnızca ticareti değil; devletin gücünü de taşırdı uzak diyarlara. Hititler ise demir işleme konusundaki ustalıklarıyla dönemlerinin ötesine geçmişti. Fakat bu görkemli hikayelerin bir başka yüzü daha vardı. Genişleyen topraklar, hızla artan nüfus ve büyüyen şehirler... Bunlar, hem bir güç hem de birer yük olarak uygarlıkların omuzlarına biniyordu.

Yükseliş dönemlerinin ardında, toplumları bir arada tutan değerler vardı. Töre ve kut gibi kavramlar, yalnızca eski Türkçe sözler değil; aynı zamanda yönetimin kutsallığını ve halkın birlik içinde yaşama isteğini anlatıyordu. Çünkü yükselmek, yalnızca güçlü liderlerle değil; halkın ortak bir ruhta birleşmesiyle mümkündü.

Ancak, yükselen her şeyin bir gün çökmesi kaçınılmazdır. Kaybolan imparatorluklar, zirvede geçirdikleri o kısa ama görkemli dönemle bize önemli dersler bırakır. Görkem ne kadar büyüleyici olsa da, onun altında yatan fedakarlıkları ve zorlukları unutmamak gerek.

Çöküşün Kaçınılmazlığı: Kaybolan Uygarlıkların Sonu

Her başlangıcın bir sonu olduğu gibi, yükselen her medeniyetin de bir gün yıkılacağı kaçınılmazdır. Ama bu yıkım, her zaman aniden gelen bir felaketle mi olurdu? Yoksa küçük çatlaklarla başlayıp yavaş yavaş mı gerçekleşirdi? Tarihin kaybolan imparatorluklarına baktığımızda, her biri farklı bir sona doğru sürüklenmiş gibi görünse de, çoğunun çöküşünde benzer dersler saklıdır.

Aztekler’i düşünelim. İhtişamlı Tenochtitlan, Hernán Cortés ve onun küçük ordusuyla karşılaştığında yalnızca silahlara yenilmedi. Avrupa’dan gelen hastalıklar, nüfusun büyük kısmını hızla kırıp geçirdi. Peki ya Sümerler? Toprakları üzerinde birbiriyle savaşan küçük şehir devletleri, düşmanlarına karşı bir arada duramadı. Sonunda, tarihin tozlu sayfalarında kaybolup gittiler.

Bazen doğanın acımasız gücü, insanın gururunu yerle bir ederdi. Pompei’yi örnek alalım. Vezüv Yanardağı'nın patlaması, koca bir şehri bir gecede tarihin karanlıklarına gömmüştü. Ne var ki, çoğu kez çöküşe insanın kendi eliyle yarattığı sorunlar neden oluyordu. Aşırı genişleme, ekonomik çöküşler, iç savaşlar… Her biri, bir medeniyetin omurgasını kıran darbelerdi.

Eski Türkçe’de sıkça geçen “akibet” kelimesi, bu çöküşleri anlamak için önemli bir ipucu olabilir. Her medeniyet, kendi sonunu hazırlayan tohumları içinde taşır. Güçlü bir liderlik ya da etkili bir yönetim sistemi olmadan, iç çatışmalar kaçınılmaz hale gelir. Ve tarih, bu zayıflıkları affetmez.

Ama bir düşünün: O uygarlıklar, yıkıldıklarında gerçekten kayboldular mı? Yoksa bugün bile onların izleri, kültürümüzde, dillerimizde ve geleneklerimizde yaşamaya devam ediyor mu? Çöküş, yalnızca bir son değil; aynı zamanda bir dönüşümün de başlangıcı olabilir. İşte bu yüzden, tarihin tozlu sayfalarını çevirmek, bize sadece geçmişi değil, insanlığın kırılgan ama dirençli doğasını da anlatır.

Antik Medeniyetlerin İsimleri Sakladığı Sırlar: Derin Analizler ve Çözülemeyen Gizemler

Antik uygarlıkların inşa ettiği yapılar, yalnızca mühendislik harikaları değildi. Aynı zamanda her biri, halklarının evrene, doğaya ve Tanrı'ya bakış açılarını yansıtan derin anlamlar taşıyordu. Bu medeniyetler, yaşamlarının temelini oluşturan inanç sistemlerini ve felsefelerini mimarilerine işlediler. Ancak günümüze kadar ulaşabilen bu eserler, hala çoğu zaman gizemini koruyor.

Mısır piramitleri buna verilebilecek en iyi örneklerden biridir. Yüzyıllar boyunca, piramitlerin sadece mezar yapıları olduğu düşünülse de, aslında daha derin anlamlar taşıdığı günümüzde daha çok fark ediliyor. Bu devasa yapılar, Mısır halkının Tanrı'ya yakınlık arayışının bir simgesiydi. Piramitlerin geometrik mükemmelliği, sadece mühendislik bilgisini değil, aynı zamanda gökbilimsel ve spiritüel anlayışlarını da gözler önüne seriyor. Bu yapılar, sadece fiziksel bir yapı inşa etmekten çok daha fazlasını ifade ediyordu; o dönemin insanları, piramitleri gökyüzüne doğru yükselerek Tanrı’ya ulaşmak, ölülerin ruhlarını ebedi hayata taşımak için inşa etmişlerdi. Ancak piramitlerin inşasıyla ilgili hala birçok soru işareti bulunmaktadır. İnşa tekniklerinin sırları, Mısır halkının ne kadar ileri bir uygarlık olduğuna dair çok önemli ipuçları veriyor, fakat tüm bu bilgiler, hala tam anlamıyla çözülememiştir.

Benzer şekilde Babil, sadece büyüklük ve kudretle tanınmaz. Babil’in Asma Bahçeleri gibi yapıları, hem mühendislik hem de spiritüel bir derinlik içeriyordu. Asma Bahçeleri, suyla olan olağanüstü ilişkisiyle Babil halkının doğa üzerindeki egemenliğini simgeliyordu. Fakat bir başka açıdan bakıldığında, bu yapılar Tanrı’ya daha yakın olma çabasının bir sembolüydü. Yüksek duvarları, bu bahçeleri tanrısal bir alan haline getiriyor, Babil halkının evrene bakış açısını yansıtıyordu. Bu bahçelerin yerinin hala tam olarak tespit edilememiş olması, Babil’in bu kadar derin bir medeniyet olduğunun kanıtıdır. Babil, sadece fiziksel yapılarla değil, aynı zamanda evreni anlamaya yönelik derin bir felsefeyle şekillenmiş bir uygarlıktı.

Machu Picchu ise başka bir kayıp medeniyetin simgesidir. İnka İmparatorluğu'nun kaybolan başkentlerinden biri olarak bilinen Machu Picchu, dağların zirvesine inşa edilmiş bir şehir olarak karşımıza çıkar. Bu kayıp şehir, yüzyıllarca unutulmuş ve sadece 1911’de yeniden keşfedilmiştir. İnka halkı için bu yüksek dağlar, Tanrı ile olan bağlantılarının bir parçasıydı. Dağlar kutsaldı, Tanrıların yeri olarak kabul ediliyordu. Machu Picchu’nun yapısı, gökyüzüne yükselmenin bir simgesiydi. Taşları, doğa ile insanın uyumunu ve evrenle olan ilişkisini simgeliyordu. Ancak, bu şehrin inşasıyla ilgili hala çözülmemiş pek çok soru bulunmaktadır. İnka halkı, bu şehirleri sadece bir yerleşim alanı olarak değil, aynı zamanda kutsal bir bağlantı kurma aracı olarak inşa etmişti.

Petra da kaybolan bir medeniyetin izlerini taşıyan bir başka yapıdır. Çölün derinliklerinde kayalar içine işlenmiş bu şehir, insanın doğa ile olan bağını simgeliyordu. Petra'nın yapıları, sadece bir mühendislik başarısı değil, aynı zamanda spiritüel bir anlam taşır. Buradaki yapılar, insanın doğa ile uyumlu bir şekilde yaşama çabasının bir sembolüdür. Petra, taşların gücüyle bütünleşmiş bir medeniyettir. Bu kayaların arasında kaybolmuş bir halkın izleri hâlâ keşfedilmeyi bekliyor.

Antik medeniyetlerin bıraktığı bu yapılar, sadece mühendislik harikaları değil, aynı zamanda halklarının derin düşünsel dünyalarını da gözler önüne seriyor. Bu uygarlıklar, yaşadıkları dünyayı anlamaya, evrenle bağ kurmaya ve Tanrı’ya daha yakın olma çabalarına dair izler bırakmışlardır. Fakat bu izlerin çözülememiş yanları hala insanlığı cezp etmeye devam ediyor. Her bir kayıp medeniyet, kendi çağında büyük bir derinliğe ve bilgiye sahipti. O dönemin insanları, doğa ile uyum içinde yaşamaya çalışırken, aynı zamanda evrenin sırlarını çözmeye de çalışıyordu. Bu medeniyetlerin inşa ettiği yapılar, onlar için birer yaşam felsefesiydi, fakat zamanla kaybolan bu halkların ardında bıraktığı sırlar hala bizi bekliyor.

Kaynaklar:

Bauer, L. (2009). The Architecture of Ancient Egypt: A History of the Ancient Egyptian Civilizations and Their Architecture. University of Chicago Press.
Horn, C. (2001). Babil’in Sırlarındaki Gizemler ve Tanrı ile Bağlantı. Anatolian Studies.
Wheeler, M. (2006). The Mysterious Wonders of the Ancient World: Unsolved Mysteries of History. Oxford University Press.
Schmidt, P. (2015). Inca Civilization and the Engineering Marvel of Machu Picchu. Historical Review Journal, 31(2).
Cole, J. (2018). Petra: The Lost City of Stone and Spirit. Journal of Ancient Civilizations, 14(4).
El-Masri, H. (2011). The Pyramids of Egypt: Myths, Mysteries, and Engineering Marvels. HarperCollins Publishers.

1. Sezar'ın Ölümü: Brütüs’ün İhaneti (MÖ 44)

Olay: Roma İmparatoru Julius Caesar, senatoda en güvendiği müttefiklerinden biri olan Brütüs tarafından bizzat öldürülmüştür.
Sonuç: Sezar’ın ölümü Roma İmparatorluğu’nda büyük bir kaosa yol açmış, Roma Cumhuriyeti’nin sonunu getirmiş ve Augustus’un hükümdarlığıyla imparatorluk dönemi başlamıştır.
Efsaneleşmiş Söz: “Sen de mi Brütüs?”

2. Bizans’ta Halka Kapılarının Açılması (1453)

Olay: İstanbul’un fethi sırasında Bizans İmparatorluğu içinde Osmanlı’ya direnişi sabote eden bazı kişiler, şehir kapılarının Osmanlı askerlerine açılmasını sağlamıştır.
Sonuç: Bizans İmparatorluğu tamamen yıkılmış, Osmanlı İmparatorluğu’nun gücü zirveye çıkmıştır.

3. Benedict Arnold’un Amerikan Devrimi’ne İhaneti (1780)

Olay: Amerikan Bağımsızlık Savaşı sırasında General Benedict Arnold, İngiltere ile gizlice iş birliği yaparak West Point kalesini teslim etmeye çalışmıştır.
Sonuç: Arnold’un ihaneti Amerikan halkını şok etmiş, ancak İngiltere planı gerçekleştirememiştir. Benedict Arnold, Amerika’nın “en büyük hainlerinden biri” olarak anılmaya devam etmektedir.

4. Yusuf Paşa’nın İhaneti ve Navarin Baskını (1827)

Olay: Osmanlı’nın Yunan İsyanı’nı bastırmak için görevlendirdiği Mısır Valisi Kavalalı Mehmet Ali Paşa’nın oğlu Yusuf Paşa, Osmanlı donanmasına ait bilgileri Avrupa güçlerine sızdırmıştır.
Sonuç: Bu ihanet, Osmanlı donanmasının Navarin’de yok edilmesine yol açmış, Osmanlı’nın deniz gücü zayıflamıştır.

5. Marie Antoinette ve Arkadaşlarının Casusluğu (1789)

Olay: Fransız Kraliçesi Marie Antoinette, Fransa’da devrim sürecinde gizlice Avusturya’ya mektuplar göndererek kraliyet karşıtı hareketleri bastırmak için yardım istemiştir.
Sonuç: Bu ihanetin öğrenilmesi, Marie Antoinette’in devrimin en nefret edilen figürlerinden biri hâline gelmesine ve idam edilmesine neden olmuştur.

6. Troçki’nin Stalin Tarafından Öldürülmesi (1940)

Olay: Stalin ile ideolojik anlaşmazlık yaşayan Leon Troçki, sürgün edildiği Meksika’da Stalin’in ajanları tarafından suikasta uğramıştır.
Sonuç: Sovyetler Birliği’nde Stalin’in otoritesi pekişmiş, ancak bu olay Komünist hareket içinde büyük bir ayrışmaya neden olmuştur.

7. Bizans’ın Haçlılara İhaneti (1204)

Olay: Bizans İmparatorluğu, IV. Haçlı Seferi sırasında Haçlıları destekleyeceği sözünü verdi ancak sözlerini tutmayarak onları kandırdı.
Sonuç: Haçlılar, Bizans’ı işgal etti ve Konstantinopolis’i yağmaladı. Bu olay, Doğu Roma’nın gücünü tamamen zayıflattı.

8. Cezayir’in Osmanlı’ya İsyanı (1830)

Olay: Osmanlı’nın Kuzey Afrika’daki en güçlü eyaletlerinden biri olan Cezayir, Fransız işgalinde Osmanlı’dan bağımsız hareket etmeye başladı ve Osmanlı’ya sadık kalmayı reddetti.
Sonuç: Cezayir, Fransız kontrolüne geçti ve Osmanlı bu bölgede nüfuzunu tamamen kaybetti.

9. Hannibal ve Kartaca’nın Yalnız Bırakılması (MÖ 202)

Olay: Hannibal, Roma İmparatorluğu’na karşı Punic Savaşları’nda büyük başarılar elde etti. Ancak Kartaca senatosu, Hannibal’e gereken desteği vermedi.
Sonuç: Roma, Hannibal’i yendi ve Kartaca’yı tamamen yok ederek Akdeniz’de tek hakim güç oldu.

10. Dandolo’nun Bizans’a İhaneti (1204)

Olay: Venedik Dükü Enrico Dandolo, IV. Haçlı Seferi sırasında Haçlı ordusunu Bizans’a yönlendirdi ve şehri işgal ettirdi.
Sonuç: Konstantinopolis yağmalandı, Bizans büyük darbe aldı ve bu ihanet Doğu ile Batı Hristiyanlığı arasındaki uçurumu derinleştirdi.

1. Amerika'nın Keşfi (1492)

• Olmasaydı: Kolomb'un Amerika'yı keşfi gerçekleşmese, Avrupa'ya patates, mısır, domates gibi tarım ürünleri ulaşamazdı. Avrupa'daki tarım devrimi gecikebilir ve nüfus artışı yavaş kalabilirdi.
• Sonuç: Bugünkü ABD gibi küresel bir süper güç doğmayabilir, dünya ticareti farklı bir eksende şekillenirdi.

2. Sanayi Devrimi (18. yüzyıl)

• Olmasaydı: Makinelerin üretime girmemesi, toplumsal yapıyı feodal düzeyde tutabilirdi. Şehirleşme hızlanmaz, bugünkü modern teknolojiler ortaya çıkmayabilirdi.
• Sonuç: Küresel ekonomi ve sanayileşmiş devletler yerine, tarıma dayalı bir dünya düzeni olabilirdi.

3. Osmanlı'nın İstanbul'u Fethi (1453)

• Olmasaydı: Doğu Roma İmparatorluğu (Bizans) varlığını sürdürür, Avrupa'ya açılan ticaret yolları Osmanlı yerine Bizans kontrolünde kalabilirdi.
• Sonuç: Avrupa'daki Rönesans ve Reform hareketleri gecikebilir, Osmanlı’nın güçlenmesi sınırlı kalabilirdi.

4. İkinci Dünya Savaşı'nın Sonuçları (1939-1945)

• Olmasaydı: Savaş olmasaydı, Birleşmiş Milletler gibi küresel barış çabaları doğmazdı. ABD ve Sovyetler arasında Soğuk Savaş dönemi yaşanmayabilirdi.
• Sonuç: Teknolojik gelişmeler (ör. nükleer enerji, radar) bu kadar hızlı olmayabilir, dünya düzeni farklı bir şekilde kurulabilirdi.

5. İnternetin Keşfi (1960'lar)

• Olmasaydı: İnsanlar bilgiye erişimde zorlanır, globalleşme bu kadar hızlı gerçekleşmezdi.
• Sonuç: Dünya çapında iletişim ağları ve dijital ekonominin yerini yerel ekonomi ve klasik iletişim yöntemleri alırdı.

6. Matbaanın Avrupa'da Yaygınlaşması (1450'ler)

• Olmasaydı: Gutenberg’in matbaası Avrupa’da yayılmasaydı, kitap üretimi elle yazılmaya devam ederdi ve bilgiye erişim çok sınırlı kalırdı.
• Sonuç: Rönesans ve Reform hareketleri bu kadar hızlı yayılmaz, bilgi toplumu oluşumu gecikirdi. Eğitimsizlik, düşünsel devrimlerin önünde engel olabilirdi.

7. Fransız İhtilali (1789)

• Olmasaydı: Monarşi karşıtı hareketler ve modern demokrasi fikri gelişmeyebilirdi. "Eşitlik, özgürlük, kardeşlik" anlayışı evrensel değerlere dönüşmezdi.
• Sonuç: Bugünkü insan hakları anlayışı, anayasal yönetimler ve ulus devlet modelleri yerine mutlak monarşiler hâkimiyetini sürdürebilirdi.

8. Elektriğin İcadı (19. yüzyıl)

• Olmasaydı: Edison veya Tesla gibi öncüler olmasaydı, modern dünya elektriksiz bir şekilde tamamen mekanik ve karanlıkta kalırdı.
• Sonuç: Evlerden sokaklara, fabrikalardan hastanelere kadar her yer farklı işlevlerle tasarlanır, modern teknolojiler mümkün olmazdı.

9. Ay'a Ayak Basılması (1969)

• Olmasaydı: Apollo 11 görevi gerçekleşmeseydi, uzay yarışında ABD’nin üstünlüğü sağlanamayabilir ve uzay keşifleri bu kadar hızlı ilerleyemezdi.
• Sonuç: Uzay teknolojileri, uydu sistemleri ve modern iletişimde büyük bir eksiklik yaşanırdı. İnsanlık evrende sınırlarını zorlamazdı.

10. Osmanlı'nın Duraklama ve Gerileme Dönemi (17-18. yüzyıl)

• Olmasaydı: Osmanlı'nın siyasi, ekonomik ve askeri anlamda üstünlüğü kaybetmemesi durumunda, Avrupa üzerindeki etkisi devam ederdi.
• Sonuç: Dünya düzeni Osmanlı'nın merkezde olduğu farklı bir yapıya evrilebilir, Batı Avrupa’nın bugünkü hâkimiyeti bu kadar belirgin olmayabilirdi.

11. Soğuk Savaş'ın Bitimi (1991)

• Olmasaydı: Sovyetler Birliği dağılmasaydı, dünya çift kutuplu bir düzenle devam eder, teknolojik rekabet ve ideolojik ayrışmalar sürebilirdi.
• Sonuç: Globalleşme ve serbest piyasa ekonomisi bu kadar etkili olmayabilir, dijital çağ daha yavaş ilerleyebilirdi.

12. Mustafa Kemal Atatürk'ün Reformları (1923 ve sonrası)

• Olmasaydı: Türkiye Cumhuriyeti’nin modernleşme süreci bu kadar hızlı gerçekleşmeyebilir, laiklik, kadın hakları ve eğitim reformları uygulanmazdı.
• Sonuç: Türkiye, daha geleneksel ve geri kalmış bir yapıda kalabilir, Batı ile uyum sağlayan bir ulus-devlet yerine farklı bir siyasi ve sosyal yapıya sahip olabilirdi.

13. Petrolün Keşfi ve Kullanımı (19. yüzyıl)

• Olmasaydı: Sanayi ve ulaşım, kömür gibi daha az verimli kaynaklara bağlı kalırdı.
• Sonuç: Arap Yarımadası başta olmak üzere birçok bölge zenginleşemezdi. Küresel enerji politikaları ve büyük ekonomik savaşlar yaşanmayabilirdi.

14. Berlin Duvarı’nın Yıkılışı (1989)

• Olmasaydı: Almanya Doğu ve Batı olarak bölünmüş kalır, Soğuk Savaş’ın etkileri devam ederdi.
• Sonuç: Avrupa Birliği’nin bugünkü birliği tehlikeye girebilir, küresel dengeler değişik bir şekilde şekillenirdi.

15. Dünya Sağlık Örgütü’nün Çiçek Hastalığını Yok Etmesi (1979)

• Olmasaydı: Çiçek hastalığı milyonlarca insanı öldürmeye devam ederdi.
• Sonuç: Modern tıp bu kadar güçlü bir zafer kazanamaz, aşılara güven daha düşük olabilirdi.

16. İslamiyet’in Yayılışı (7. yüzyıl)

• Olmasaydı: Arap Yarımadası'nda İslam doğmasaydı, Orta Doğu’nun kültürel, bilimsel ve sosyal yapısı tamamen farklı olurdu.
• Sonuç: İslam Altın Çağı yaşanmaz, matematik, tıp ve astronomi gibi alanlarda önemli ilerlemeler kaydedilmeyebilirdi.

17. Nükleer Bombanın Kullanılması (1945)

• Olmasaydı: Hiroshima ve Nagasaki’ye atom bombaları atılmasaydı, savaş daha uzun sürebilir ve farklı bir sona ulaşabilirdi.
• Sonuç: Nükleer caydırıcılık kavramı oluşmaz, Soğuk Savaş farklı bir şekilde gelişebilirdi.

18. Türkiye'nin NATO Üyeliği (1952)

• Olmasaydı: Türkiye, Batı Bloku yerine tarafsız veya Doğu Bloku'na yakın bir pozisyonda yer alabilirdi.
• Sonuç: Bugünkü dış politika ve güvenlik stratejileri tamamen farklı bir düzlemde şekillenirdi.

19. İncil’in Latin Alfabesine Çevrilmesi (382)

• Olmasaydı: İncil’in Latin harflerine çevrilmesi gerçekleşmese, Hristiyanlık Avrupa’da bu kadar yaygın bir hâkimiyet kuramazdı.
• Sonuç: Avrupa’nın dini ve kültürel yapısı tamamen farklı bir çizgide gelişebilirdi.

20. Telefonun İcadı (1876)

• Olmasaydı: İnsanlar haberleşmede mektuplar ve telgraflara bağımlı kalırdı.
• Sonuç: Modern iletişim bu kadar hızlı evrim geçiremez, internet gibi gelişmelere temel oluşturulamazdı.

Eserin ressamı olan Ömer Adil Bey, Sanayi-i Nefise Mektebi’ nden mezun olmuştur. İtalya’da bir dönem yaşamış ve burada izlenimci yaklaşıma temayül göstermiştir. 1919’da İnas Sanayi-i Nefise Mektebi’nde (Güzel Sanatlar Kız Okulu) müdürlük yapmıştır. Resimlerinde gerçekçi ve doğaya sadık kalmaktaydı. İç mekân eserleri, en beğenilen eserleridir. 

Ağlayan Kadın portresi ise pek bilinmemekle beraber bizzat Atatürk’ün en sevdiği tablolardan birisidir. Saray ressamı olan ve 2. Abdülhamit’in iltifatlarına mazhar olmuş Fausto Zonaro, Atatürk’e “Dömeke Meydan Harbi” resmini hediye etmişti. Fakat Atatürk, “kan, savaş, ölü düşmanlar” temalı bu portreyi istememiş ve reddetmiştir. Fakat aksine Ağlayan Kadın portresi hediye edildiği zaman büyük bir beğeniyle karşılamış ve kabul etmiştir. Bu seçim; Atatürk’ün neyin sanatının yapılmasını beğendiğini, savaşa hangi gözle baktığını çok iyi ortaya koymaktadır. Kan ve zafer temalı bir eseri değil de kocası cephede şehit olduğu için onun geriye kalan eşyalarını koklayarak ağlayan bir kadının görüntüsü, Atatürk’e göre savaşın gerçek resmidir.

Resme gelinecek olursa; masada Kur’an-ı Kerim, duvarda silah ve kanepelerin üstündeki motiflerden de anlaşılacağı üzere burası tipik bir taşra evidir. Kanepenin üstünde duran “Enveriye” şapkası ise Enver Paşa’nın tasarladığı ve 1. Dünya Savaşı’nda kullanılan Türk asker şapkasıdır. Büyük ihtimalle resim 1. Dünya Savaşı’na binaen çizilmiştir. Kadın gencecik ve tek başınadır. Savaşın geriye bıraktığı acımasız ve korkunç ortam, en sessiz en sade haliyle görünmektedir.

Eser günümüzde Çankaya Köşkü müzesinin duvarlarında yer almaktadır. Türkiye’de sanatın ve estetiğin geliştirilmesine yönelik kaygıları olan büyük Atatürk, bu resme gösterdiği iltifat ile gerek sanata bakışını gerek savaş kavramına bakışını ortaya koymuştur. Ne üzücüdür ki kurucu liderimizin bu kadar beğendiği tabloya dair henüz bir yazı yazılmamıştır. Üstelik tablonun ismi aratıldığında da internette bulunmamaktadır. 

Sağlıcakla…

Aziz Şükrü Yeldan

yeldanaziz6854@gmail.com

Konargöçer yaşam, Türk kültürünün yüreğinden kopup gelen bir düzen… Orta Asya bozkırlarının sert iklimine ve uçsuz bucaksız topraklarına uyum sağlamak için şekillenmiş bu yaşam biçimi, sadece bir hayat tarzı değil; adeta bir yaşam hikâyesidir. Türkler için konargöçerlik, doğayla bir bağ kurmak, onun döngüsüne uyum göstermek ve kaynakları israf etmeden kullanmaktır. Yaylak-kışlak arasında süregelen bu döngü, hem ekonomik düzenin hem de sosyal yaşamın merkezinde yer alırdı. Ancak, bu düzenin devamı sıkı bir disiplin ve törelere sadakati gerektirirdi.

Konargöçer Yaşamın Tanımı

"Konargöçer" sözcüğü, Eski Türkçe "konmak" (kısa süreli yerleşmek) ve "göçmek" (yer değiştirmek) kelimelerinden türemiştir. Bu kavram, Türklerin hareketliliğini, doğayla iç içe yaşamlarını ve kaynaklara bağımlı olmayan hayat felsefesini tanımlar. Konargöçer yaşamın en belirgin özelliği, hayvan sürülerinin otlak ihtiyacını karşılamak ve mevsimlere uygun bölgelerde konaklamaktır. Göçebeler, doğanın sunduğu kaynaklardan en iyi şekilde faydalanmayı bilmiş ve her daim hareket halinde olmuştur.

Türkler için doğa, sadece bir yaşam alanı değil; aynı zamanda bir yol arkadaşıydı. Onlar, otlakların verimliliğine, su kaynaklarının yakınlığına göre göç yollarını belirlerdi. "Göç vakti geldi mi, çadırlar toplanır; hayat yollara düşerdi." Bu düzen, çevresel koşullara karşı gösterilen büyük bir uyumun ve zekice bir planlamanın sonucuydu.

Zorunluluk mu, Avantaj mı?

Konargöçer yaşam, her ne kadar coğrafyanın sunduğu zorunluluklardan doğmuş olsa da, Türkler için bir avantaj hâline gelmiştir. Orta Asya’nın sert kışları ve kurak yazları, yerleşik bir düzen kurmayı zorlaştırırken; hareketli bir yaşamı zorunlu kılmıştır. Bu nedenle Türkler, göçebelik sayesinde geniş bozkırlarda hem ekonomik hem de stratejik üstünlük sağlamıştır. Ayrıca bu yaşam tarzı, toplum içinde dayanışmayı artırmış, bireyleri zorlu şartlara karşı dirençli bir yapıya kavuşturmuştur.

Yaylak ve Kışlak Düzeni

Konargöçer yaşam, iki temel yerleşim biçimi olan yaylak ve kışlak etrafında şekillenmiştir. Yaylak, yaz mevsiminde hayvanların otlatıldığı serin ve otlak bakımından zengin yüksek rakımlı bölgelerdir. Bu alanlar, sürülerin beslenmesi için hayati öneme sahiptir. Ayrıca, yaylaklar sadece ekonomik faaliyetlerin değil; aynı zamanda sosyal ve kültürel etkinliklerin de merkezidir. Toylar (şenlikler) ve göçebe halkın bir araya geldiği diğer toplumsal faaliyetler, genellikle yaylaklarda düzenlenirdi.

Kışlak ise, kış mevsiminde barınılan, rüzgârdan korunaklı vadilerde ya da dağ eteklerinde kurulan alanlardır. Kışlak yaşamında daha durağan bir düzen benimsenir; bu dönemde hayvanların bakımı yapılır, süt ürünleri işlenir ve kurutulmuş gıdalar stoklanırdı. Göçebe halk, kışlaklarda doğanın sert koşullarına karşı hazırlıklı olabilmek için yoğun bir çalışma yürütürdü.

Göç Sürecinde Düzen ve Disiplin

Konargöçer yaşamın en dikkat çeken yönlerinden biri, göç sürecinin titizlikle planlanması ve uygulanmasıdır. Göç sırasında herkesin belirli bir görevi vardır. Kadınlar, çadırların toplanması, yemeklerin hazırlanması ve çocukların gözetimi gibi sorumlulukları üstlenirken; erkekler, göç yollarının güvenliğini sağlar ve sürülerin kontrolünü yapardı. Çocuklar, küçük yaşlardan itibaren bu disipline adapte edilerek topluluğun aktif bir parçası hâline getirilirdi.

Göç sırasında genellikle sabah erken saatlerde yola çıkılır ve öğleye doğru mola verilirdi. Gece konaklanacak alanlar ise su kaynaklarına ve otlaklara yakın bir şekilde seçilirdi. Türkler, göç yollarını nesiller boyunca sabit tutarak, doğal çevreye zarar vermemeye özen gösterirlerdi.

Töre ve Konargöçer Yaşam

Töre, göçebe Türk toplumunun temelini oluşturan ve sosyal düzeni sağlayan kurallar bütünüdür. Konargöçer yaşamda töre, bireylerin görevlerini ve haklarını belirlemiş, topluluk içindeki dengeyi sağlamıştır. Törelere uyulmaması, toplumsal itibarın zedelenmesine yol açar ve ağır yaptırımlara neden olurdu. Bu kurallar, özellikle göç sırasında düzenin korunması açısından büyük önem taşırdı.

Göçebe toplulukların lideri olan bey, törenin uygulanmasından sorumluydu. Beyin göç yollarını belirlemesi, hayvan sürülerinin yönetimi ve topluluğun refahını sağlaması, ona duyulan güveni artırıyordu. Ayrıca, göç sırasında alınan kolektif kararlar, törelere uygun bir şekilde gerçekleştirilirdi.

Doğayla Uyumluluk ve Çevresel Bilinç

Türklerin konargöçer yaşamında doğayla uyum, temel bir prensipti. Göç yolları seçilirken su kaynaklarına yakınlık, otlakların durumu ve iklim koşulları göz önünde bulundurulurdu. Hayvan sürülerinin otlakları aşırı kullanmasını önlemek amacıyla rotalar düzenli olarak değiştirilirdi. Bu yaklaşım, doğanın dengesini koruma konusunda göçebe halkın ne kadar hassas olduğunu gösterir.

Göçebe Türklerde doğa, sadece bir yaşam alanı değil; aynı zamanda kutsal bir unsurdu. Gök Tanrı inancı, doğa ve insan arasındaki ilişkiyi kutsal bir bağ olarak görmüş; bu bağ, konargöçer yaşamın her alanına yansımıştır.

2. Ekonomik Yapı ve Hayvancılık

Konargöçer Türklerin ekonomisi, büyük ölçüde hayvancılık temelli bir düzene dayanırdı. Hayvancılık, yalnızca geçim kaynağı değil; aynı zamanda göçebe yaşamın sürdürülebilirliğini sağlayan temel yapı taşıydı. Türkler, coğrafyanın sunduğu geniş bozkır alanlarında at, koyun, keçi ve sığır gibi hayvanların bakımını üstlenerek bu yaşam tarzını şekillendirmiştir. Hayvanlardan elde edilen ürünler, ekonomik faaliyetin merkezinde yer alırken, aynı zamanda toplumun kültürel hayatını da biçimlendirmiştir.

Hayvancılık ve Ekonomik Geçim

Türkler için hayvancılık, yalnızca bir geçim kaynağı değil; toplumsal kimliklerinin de önemli bir parçasıydı. Atlar, Türklerin hem günlük yaşamlarında hem de savaşlarda vazgeçilmez bir rol oynadı. Atların hızlı hareket kabiliyeti, Türklerin göçebe yaşamını kolaylaştırmış ve savaşlarda stratejik üstünlük sağlamıştır. Bu yüzden at, Türk kültüründe yalnızca bir hayvan değil; aynı zamanda bir statü göstergesi ve sembol olmuştur.

Bunun yanı sıra koyun ve keçi gibi küçükbaş hayvanlar, Türk ekonomisinin ana dayanaklarından biriydi. Bu hayvanlar, süt, yün, deri ve et gibi birçok ürün sağlıyor ve göçebe hayatın ihtiyaçlarını karşılıyordu. Özellikle yün ve kıl, hem çadırların yapımında hem de giysilerin üretiminde kullanılarak günlük yaşamda önemli bir yer tutmuştur. Büyükbaş hayvanlar ise genellikle yük taşımada veya süt ürünlerinin üretiminde kullanılırdı.

Hayvansal Ürünlerin İşlenmesi ve Ticareti

Göçebe Türklerin ekonomisinde, hayvansal ürünlerin işlenmesi ve ticareti büyük bir yer tutmuştur. Et, süt, deri… İşte bunlar, yalnızca temel besin kaynakları değil; aynı zamanda hayatın devamını sağlayan ürünlerdi. Hayvanlardan elde edilen bu ürünler, hem günlük ihtiyaçlar için işlenir hem de ticarette kullanılırdı. Özellikle uzun göç yollarında, bu ürünlerin dayanıklı ve taşınabilir olması çok ama çok önemliydi.

Et İşleme Teknikleri: Kuru Et ve Pastırma

Et, Türklerin temel besin kaynağıydı. Ancak, bozkırın sert şartlarında taze eti saklamak hiç kolay değildi. İşte bu yüzden Türkler, etin dayanıklılığını artırmak için çeşitli yöntemler geliştirdiler. Bunların başında kurutma ve tuzlama gelir. Kurutulmuş et, bozkırın rüzgârında serilerek kurutulurdu. Bu işlem, eti uzun süre dayanıklı hale getirirdi. “Sırt çantana koy, yola çık,” der gibi bir kolaylık sağlardı bu yöntem. Ayrıca pastırma, daha zahmetli bir işlemle hazırlanırdı. Tuzlanan ve baharatlarla kaplanan et, ağır taşlar altında sıkıştırılarak meşhur hâlini alırdı.

Süt Ürünleri ve Kımız

Hayvanlardan elde edilen süt, göçebe Türklerin hem günlük beslenmesinde hem de ticaretinde önemliydi. Yoğurt, ayran, tereyağı ve peynir, bu toplumun başlıca süt ürünleri arasındaydı. Kımız, at sütünden yapılan, fermente bir içecekti. Türkler için yalnızca bir içecek değil; adeta bir şifa kaynağıydı kımız. Sindirimi kolay, enerji verici bu içecek, göç yollarında daima yanlarındaydı. Özellikle büyük toplantılarda, toy* (Dipnot: Toy – Eski Türklerde ziyafet ve şenlik anlamında kullanılmıştır) sırasında kımızın içilmesi bir gelenekti.

Deri ve Yün Kullanımı

Hayvanlardan elde edilen deri ve yün, Türklerin barınma ve giyim ihtiyaçlarını karşılamada büyük rol oynardı. Derilerden giysiler, ayakkabılar yapılırdı. Aynı zamanda çadırların dış kaplamaları da keçeden üretilirdi. Yün ise halı ve kilim dokumacılığında kullanılırdı. Bu ürünler, hem işlevsel hem de estetik bir değere sahipti. Desen desen dokunan kilimler, çadırların içini süslerken bir yandan da sıcak tutardı.

Ticaretin Kalbinde Hayvansal Ürünler

Göçebe Türkler, yalnızca üretmekle kalmaz, bu ürünleri ticarette de kullanırlardı. Orta Asya’nın büyük ticaret yollarında, özellikle İpek Yolu üzerinde, tereyağı, peynir, kurutulmuş et ve deri gibi ürünleri satarlardı. Yerleşik toplumlarla yaptıkları bu ticaret, sadece ekonomik değil; kültürel bir alışverişti aynı zamanda. Türklerin bu ticari faaliyetleri, onları büyük bir coğrafyada tanınan bir güç hâline getirdi.

3. Göç ve Mevsimsel Hareketlilik

Göç, konargöçer Türklerin yaşam biçiminin temel unsurlarından biriydi. Mevsimsel hareketlilik, hem ekonomik düzenin sürdürülebilirliği hem de toplumsal yaşamın akışı için vazgeçilmez bir süreçti. Yaylaklardan kışlaklara yapılan düzenli göçler, doğanın sunduğu kaynakların korunmasını sağlarken, toplumsal dayanışmayı da pekiştiriyordu.

Yaylak-Kışlak Arasındaki Hareketlilik

Göçebe Türkler, yaz aylarında yaylaklara çıkarak hayvanlarını serin ve otlak bakımından zengin alanlarda otlatırdı. Yaylalarda geçen bu dönemde, hayvanların beslenmesi ve büyümesi sağlanır, aynı zamanda sosyal şenlikler düzenlenirdi. Kış aylarında ise daha korunaklı kışlaklara dönülürdü. Kışlaklar, genellikle dağların eteklerinde ya da vadilerde konumlanırdı. Burada hayvanlar soğuktan korunur, kurutulmuş otlar ve diğer stoklanmış yemlerle beslenirdi.

Göç Yolları ve Organizasyon

Göç sırasında belirli rotalar izlenirdi. Bu rotalar genellikle su kaynaklarına yakın, otlakların bol olduğu bölgelerden geçerdi. Göçebe halk, doğal kaynakların aşırı tüketilmesini önlemek için her yıl farklı rotaları tercih edebilirdi. Göç, oldukça disiplinli bir şekilde gerçekleştirilirdi; her birey ve aile, sürecin düzenli işlemesi için belirli sorumluluklar üstlenirdi.

Sosyal ve Kültürel Etkiler

Göç süreci, toplumsal bağları güçlendiren bir özellik taşırdı. Oba üyeleri arasında dayanışma ve iş birliği, göç sırasında en üst düzeye ulaşırdı. Ayrıca göç sırasında yerleşik halklarla da temas kurulur, bu temas hem ekonomik alışverişi hem de kültürel etkileşimi artırırdı. Göçebe Türklerin bu hareketliliği, zamanla geniş coğrafyalara yayılmalarına ve farklı kültürlerle etkileşim kurmalarına olanak tanımıştır.

4. Toplum Yapısı ve Sosyal Organizasyon

Konargöçer Türklerde toplum yapısı, dayanışmaya dayalı ve güçlü bir organizasyon anlayışıyla şekillenmiştir. Aileden başlayarak oba, boy ve oymak gibi toplumsal birimler, düzenli bir hiyerarşi içinde örgütlenmiştir. Bu yapı, göçebe yaşamın zorluklarını aşmak ve topluluk içindeki huzuru sağlamak için son derece işlevseldi. Ayrıca töre adı verilen yazısız kurallar bütünü, toplumsal düzenin temel taşını oluşturuyordu.

Oba ve Boylar: Göçebe Hayatın Temel Birimleri

Türk toplumu, genellikle 20-30 çadırdan oluşan oba adı verilen küçük topluluklara ayrılmıştı. Obalar, birbiriyle akraba ailelerin birleşiminden oluşur ve her obanın bir lideri, yani “bey”i bulunurdu. Bey, topluluğun sorunlarını çözmek, göç yollarını belirlemek ve törelere uygun kararlar almakla yükümlüydü. Obalar, gerektiğinde daha büyük topluluklar olan boylara katılarak siyasi ve askeri gücünü artırırdı.

Boylar, Türklerin sosyal organizasyonunda daha geniş çaplı bir birlik anlamına gelirdi. Boyların liderleri, yalnızca askeri anlamda değil; aynı zamanda topluluğun refahından da sorumluydu. Bu liderler, diğer boylarla ilişki kurar ve toplumlar arası dengeyi sağlardı. Boylar arasındaki ilişkiler, genellikle akrabalık bağları veya ortak düşmanlara karşı yapılan ittifaklarla güçlendirilirdi.

Töre: Toplumun Yazısız Anayasası

Töre, göçebe Türk toplumunun düzenini sağlayan bir kurallar bütünüdür. Töreye göre, toplum içindeki herkesin hakları ve sorumlulukları belirlenmiştir. Bir bireyin töreye uymaması, sadece kendi itibarını değil; ailesinin ve obasının onurunu da zedelerdi. Bu yüzden törelere uyum, toplumsal ilişkilerin temelini oluştururdu.

Törenin uygulanması ve denetlenmesi, beylerin en önemli görevlerinden biriydi. Beyler, toplumun refahını sağlamak için adaletli kararlar almalı ve topluluğun huzurunu korumalıydı. Bu kurallar arasında, göç sırasında bireylerin birbirine destek olması, hayvanların korunması ve doğal kaynakların dikkatli kullanılması gibi unsurlar yer alırdı.

Kadının Toplumdaki Yeri

Göçebe Türk toplumunda kadınlar, ekonomik ve sosyal hayatın önemli bir parçasıydı. Kadınlar, çadırların kurulması, yemeklerin hazırlanması ve çocukların yetiştirilmesi gibi günlük işlerin yanı sıra, gerektiğinde siyasi ve askeri kararlarda da söz sahibi olabiliyordu. Türk kadını, özgür ve güçlü bir konumda bulunmuş; bu da göçebe yaşamın eşitlikçi yapısını göstermiştir. “Eşik”* (Dipnot: Eşik – Eski Türklerde kadının aile ve toplum arasındaki birleştirici rolüne işaret eden kavram) kavramı, kadınların toplumdaki merkezi rolünü ifade eden önemli bir terimdir.

Toplumsal Dayanışma ve Göç Süreci

Göçebe toplumlarda dayanışma, hayatta kalmanın temel koşuluydu. Göç sırasında herkesin belirli bir görevi vardı. Kadınlar ve erkekler birlikte çalışarak hem ailenin hem de obanın düzenini sağlardı. Ayrıca yaşlılar, çocuklar ve hastaların göç sırasında korunması, topluluğun ortak sorumluluğuydu. Bu dayanışma, Türklerin geniş coğrafyalara yayılarak başarılı bir şekilde varlık göstermelerinde etkili olmuştur.

5. Beslenme Kültürü ve Yiyecek Hazırlama Teknikleri

Konargöçer Türklerin beslenme kültürü, yaşam tarzlarının pratikliği ve doğayla uyumuna uygun şekilde şekillenmiştir. Hayvancılığa dayalı ekonomileri nedeniyle temel besin kaynakları, hayvansal ürünlerden elde edilen gıdalar olmuştur. Et, süt ve bunlardan türetilen yiyecekler, hem günlük yaşamda hem de uzun göç yolculuklarında dayanıklılıklarıyla öne çıkmıştır. Bunun yanı sıra, besinlerin saklanması ve taşınması için geliştirdikleri yöntemler, bu kültürün yenilikçi tarafını ortaya koyar.

Kuru Et ve Pastırma: Göçebe Sofralarının Temeli

Kuru et, Türklerin günlük beslenme düzeninde önemli bir yer tutardı. Et, tuzlanarak ya da güneşte kurutularak uzun süre saklanabilir hale getirilirdi. Bu yöntem, göç sırasında gıda bozulmasını önlemek ve kolay taşınabilir bir besin kaynağı sağlamak için geliştirilmişti. Kuru et, sadece göçebe halkın değil; savaşçılar ve uzun mesafe seyahat eden tüccarların da vazgeçilmezi olmuştur. Bunun daha özel bir formu olan pastırma ise Türk mutfağının klasikleşmiş bir ürünüdür.

Kımız ve Süt Ürünleri

At sütünden yapılan fermente bir içecek olan kımız, Türklerin beslenme kültürünün en özgün unsurlarından biridir. Kımız, yüksek besin değeri ve ferahlatıcı özelliğiyle hem beslenme hem de ritüel amaçlı tüketilirdi. Bunun yanı sıra, süt ürünleri genel olarak çok yaygın kullanılmıştır. Yoğurt, ayran, tereyağı ve peynir gibi ürünler, Türk sofralarının vazgeçilmezleriydi. Özellikle yoğurt, hem doğrudan tüketilir hem de farklı yemeklerde kullanılarak beslenme çeşitliliğini artırırdı.

Tahıl ve Diğer Gıdalar

Göçebe Türklerin ekonomisi ağırlıklı olarak hayvancılığa dayansa da tahıl ürünleri de yer yer beslenme düzenine dahil edilirdi. Buğday ve arpa gibi tahıllar, yerleşik topluluklarla yapılan ticaretin bir sonucu olarak elde edilirdi. Tahıllar genellikle un haline getirilerek ekmek ya da bulgur şeklinde tüketilirdi. Bunun yanında, doğadan toplanan meyveler ve bitkiler, diyetin tamamlayıcı unsurlarıydı.

Gıda Saklama ve Taşıma Teknikleri

Konargöçer yaşamın gerektirdiği hareketlilik, gıdaların saklanması ve taşınması için pratik yöntemlerin geliştirilmesini zorunlu kılmıştır. Etin kurutulması ya da tuzlanarak saklanması, bu gerekliliklerden biri olarak öne çıkar. Süt ürünleri ise kurutularak ya da yağ haline getirilerek uzun süre bozulmadan saklanabiliyordu. Göç sırasında kullanılan deri torbalar ve tulumlar, bu ürünlerin taşınması için uygun saklama kapları olarak kullanılmıştır.

6. Türklerin Konargöçer Yaşamdan Yerleşik Hayata Geçişi

Türklerin tarihi, göçebe yaşamın dinamik yapısıyla başlasa da, bu kültür zamanla yerleşik hayata entegre olarak farklı bir kimlik kazanmıştır. Orta Asya bozkırlarında şekillenen konargöçer yaşam, Türklerin hem doğayla uyumlu bir düzen kurmasını hem de geniş coğrafyalara yayılmasını sağlamıştır. Ancak Anadolu’ya girişle birlikte, yerleşik yaşamın avantajları ve yeni koşullar, bu yaşam tarzında köklü değişikliklere yol açmıştır.

Göçebe Yaşamdan Yerleşik Hayata Geçişin Nedenleri

Konargöçer Türkler, özellikle Selçuklu ve Osmanlı dönemlerinde yerleşik hayata geçiş sürecine hız kazandırmıştır. Bunun nedenleri arasında tarım ekonomisinin önemi, fethedilen yeni toprakların korunması gerekliliği ve yerleşik toplumlarla artan etkileşim yer alır. Yerleşik hayata geçiş, ekonomik düzeni daha istikrarlı bir yapıya kavuşturmuş; tarım, ticaret ve zanaatkarlık gibi faaliyetlerin gelişimini sağlamıştır.

Coğrafi şartlar da bu geçişi etkileyen önemli unsurlardan biri olmuştur. Anadolu gibi verimli topraklara sahip bölgelerde tarımsal üretim, konargöçer yaşamın sürdürülmesini ekonomik olarak gereksiz kılmıştır. Ayrıca yerleşim bölgelerinde inşa edilen kaleler ve şehirler, güvenlik ihtiyaçlarını karşılamada önemli bir rol oynamıştır.

Yerleşik Hayatın Kültürel Etkileri

Yerleşik hayata geçişle birlikte Türklerin kültürel yaşamında da önemli değişiklikler meydana gelmiştir. Göçebe yaşamın sembolü olan yurt çadırları, yerini taş ve kerpiçten yapılan evlere bırakmıştır. Geleneksel dokuma kültürü, yerleşik hayatta halıcılık ve diğer zanaatlarla daha da zenginleşmiştir.

Ayrıca yerleşik hayatta Türk mutfağı daha çeşitli bir hâle gelmiştir. Tarımın yaygınlaşmasıyla birlikte buğday ve baklagiller gibi ürünler beslenme düzeninde daha fazla yer bulmuş, yerleşik kültürle birlikte yemek alışkanlıkları da değişmiştir. Ancak kımız, yoğurt ve kuru et gibi göçebe geleneklerinden miras kalan gıdalar, Türk mutfağının temel taşları olmaya devam etmiştir.

Yerleşik Hayata Geçişte Göçebe Kültürün İzleri

Yerleşik hayata geçişle birlikte konargöçer yaşam tamamen ortadan kalkmamış; töre, toplumsal düzen ve gelenekler gibi birçok unsur varlığını sürdürmüştür. Yaylak ve kışlak düzeni, özellikle hayvancılık faaliyetlerinde uzun yıllar boyunca devam etmiş; göçebe yaşamın dinamikleri yerleşik hayata yeni bir zenginlik katmıştır.

Şehirlerde düzenlenen panayırlar, göçebe şenliklerinin bir yansıması olarak ortaya çıkmıştır. Ayrıca oba ve boy sistemi, yerleşik toplulukların sosyal yapısında farklı şekillerde etkisini göstermiştir. Bu durum, göçebe kültürün, yerleşik hayatla sentezlenerek nasıl bir uyum sağladığını ortaya koymaktadır.

Kaynaklar

• İbrahim Kafesoğlu, Türk Bozkır Kültürü, Ötüken Neşriyat, İstanbul, 2009.
• Faruk Sümer, Oğuzlar (Türkmenler), Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 1999.
• Bahaeddin Ögel, Türk Mitolojisi: Kaynakları ve Açıklamalarıyla, Milli Eğitim Basımevi, İstanbul, 1989.
• Osman Turan, Selçuklular Tarihi ve Medeniyeti, Ötüken Neşriyat, İstanbul, 2005.
• Halil İnalcık, The Ottoman Empire: The Classical Age, Phoenix Press, Londra, 2000.

Ana Noktalar

1. 10 Kasım tarihinin önemi ve anlamı.
2. Atatürk’ü anma etkinliklerinin gelenekten moderne yansımaları.
3. Kıymetli 10 Kasım sözleri ve mesajları.

Atatürk'ün Anma Geleneği: Tarihsel Bir Bakış

Her yıl, 10 Kasım'da Atatürk'ü anmak için yapılan etkinlikler, ulusal bilincin ve toplumsal hafızanın pekiştirilmesinde büyük bir rol oynamaktadır. Bu özel günde, geçmişe dönük bir saygı duruşu sergilenirken, aynı zamanda geleceğe yönelik dersler çıkarılır. 10 Kasım anma etkinlikleri ile halkın katılımı artar, bu da Atatürk'ün bıraktığı mirasın canlı tutulmasını sağlar. Anma günlerinde sıkça paylaşılan 10 Kasım mesajları ise, toplumda birlik ve beraberlik duygusunu güçlendirir.

1. 10 Kasım Atatürk'ü anma: Yurt genelinde yapılan anma etkinlikleri, Atatürk'ün özlemiyle bir araya gelen kalabalıkları oluşturur.
2. Çiçekler bırakmak: Anıtlara çiçek bırakmak, hem bir vefa borcudur hem de geçmişe duyulan saygının bir ifadesidir.
3. Duygusal mesajlar: Sosyal medya üzerinden yapılan paylaşımlar, nesiller arası bir bağ kurarak, Atatürk'ün düşüncelerini yaşatır.

Atatürk'ün anılarının paylaşıldığı bu gün, yalnızca bir yas tutma değil, aynı zamanda yaşama sevinci ve umutla dolma günüdür. Bu nedenle, her bireyin bu geleneği benimsemesi gerekmektedir. Atatürk'ü anarken, anılarını yaşatmak ve öğretisini gelecek nesillere taşımak önceliklidir. Ne var ki, zamanla anma biçimleri değişse de, minnet duygusu her daim tazedir.

10 Kasım Törenlerinin Anlamı ve Önemi

10 Kasım, Ulu Önder Mustafa Kemal Atatürk'ün aramızdan ayrılışının yıldönümüdür. Bu tarih, Türk milletinin bağımsızlık ve özgürlük mücadelesinin simgesi haline gelmiştir. Her yıl, 10 Kasım'da düzenlenen anma etkinlikleri, milli birlik ve beraberliğimizi pekiştiren önemli bir etkinliktir. Bu vesileyle, Atatürk'ün ideallerini ve devrimlerini hatırlamak, geleceğe umutla bakmak adına bir fırsat sunar. 10 Kasım tarihinin önemi, sadece bir kayıptan ibaret olmamakla birlikte, tarihimizdeki yerini ve öğrenmemiz gereken dersleri de içinde barındırır.

10 Kasım'da Yapılacak Etkinlikler

Her yıl, ülke genelinde çeşitli etkinlikler düzenlenir. Törenler, saygı duruşları ve çeşitli konuşmalar ile dolu bir gündür. 10 Kasım ile ilgili sözler ve anekdotlar, bu özel günde duygularımızı pekiştirir. Öğrencilerin, emekli askerlerin ve halkın katılımıyla gerçekleştirilen bu etkinlikler, genç nesillere de Atatürk'ü ve onun mirasını tanıtır.

Atatürk'ü Anmanın Modern Toplum Üzerindeki Etkileri

Her yıl 10 Kasım’da, Atatürk’ü anma programı düzenlenir. Bu etkinlikler, toplumun tarih bilinci ve kimliğini pekiştirmeye yardımcı olur. İnsanlar, ulu önderin fikirlerini hatırlayarak, ülkenin aydınlık geleceği için sorumluluklarını sorgular. Modern toplum, Atatürk'ün ilke ve inkılaplarına daha fazla ihtiyaç duymaktadır. Bu nedenle, anma törenleri sadece bir hatırlama değil, aynı zamanda bir yeniden düşünme fırsatı sunar. Çünkü Atatürk, her nesle ilham kaynağı olmayı sürdürüyor. Yine de, nasıl bir toplum olmamız gerektiği üzerine kafa yormamız gerekiyor.

Anma Etkinliklerinin Önemi

Atatürk’ü anmanın, genç nesillere aktarılması gereken değerler açısından büyük bir önemi vardır. Bu etkinlikler, geçmişle bağ kurmanın yanı sıra geleceğe dair umutlarımızı da güçlendirir. Ne var ki, anma programları sırasında sadece hüzün hissetmek yeterli değil; aynı zamanda bu değerlerin yaşatılması için aktif bir çaba gösterilmelidir. Anma törenleri, birilik ve beraberlik duygusunu pekiştirerek bizi daha güçlü kılar.

Anma Geleneği İçerisinde Yerel ve Küresel Uygulamalar

Anma geleneği, geçmişle bugünü birleştiren önemli bir köprüdür. Yerel ve küresel düzeyde farklı uygulamalar, anmaların zenginliğini ortaya koyar. Örneğin, bazı kültürlerde anma etkinlikleri belirli günlerde yoğunlaşırken, diğerlerinde sürekli bir uygulama olarak sürdürülmektedir. Bunun yanı sıra, sosyal medya gibi dijital platformlar, anma süreçlerini daha geniş kitlelere ulaştırma fırsatı sunar. Bu nedenle, anma uygulamaları, yerel kimliklerle birleşip, evrensel bir anlam kazanabilir.

Yerel Uygulamaların Özellikleri

1. Törensellik: Yerel topluluklar, anma günlerinde düzenli olarak törenler gerçekleştirir.
2. Geleneksel Ritüeller: Her kültürün kendine özgü gelenekleri, anma sürecini zenginleştirir.
3. Toplumsal Katılım: Anma etkinlikleri, topluluğun bir araya gelmesini sağlar.

Küresel Uygulamaların Özellikleri

1. Çevrimiçi Platformlar: Sosyal medya üzerinden yapılan anmalar, küresel katılımı artırır.
2. Farklı Kültürlerin Etkileşimi: Küresel bir olayın anılması, farklı kültürlerden insanların bir araya gelmesine olanak sağlar.
3. Bilgi Paylaşımı: Küresel anmalar, çeşitli bilgi kaynakları ile desteklenir.

Her iki boyut da, insanlık tarihindeki önemli olayların unutulmaması için büyük bir önem taşır. Bu nedenle, anma geleneği aracılığıyla hem yerel değerler korunur hem de küresel bir bilincin oluşturulmasına katkı sağlanır.

Dijital Çağda Atatürk'ü Anma: Sosyal Medyanın Rolü

Dijital çağda, Atatürk'ü anma etkinlikleri sosyal medyada farklı bir boyut kazanıyor. Her yıl, milli bayramlarda ve anma günlerinde platformlar, kullanıcıların duygularını ve düşüncelerini paylaşma fırsatı sunar. Bu durum, özellikle genç neslin Atatürk ile bağlarını güçlendirirken, tarih bilincini de artırıyor. Sosyal medya üzerinden yapılan paylaşımlar, yalnızca haberleşmeyi değil, aynı zamanda kolektif bir hafızayı da inşa ediyor. Ancak, bu süreç zaman zaman belirsizlikler ve yanlış anlaşılmalara yol açabiliyor. Yine de, sosyal medyanın sunduğu imkânlar, Atatürk'ün ideallerini daha geniş kitlelere ulaştırma amacı açısından oldukça önemli.

Atatürk'ü Anma Geleneğinin Eğitimdeki Yansımaları

Atatürk, Türkiye'nin modernleşme sürecinin mimarları arasında yer alır. Bu bağlamda, Atatürk'ü anma geleneği eğitim alanında ciddi bir etki yaratmaktadır. Her yıl 10 Kasım'da düzenlenen anma törenleri, öğrencilerin milli bilincini güçlendirir. Eğitimciler, Atatürk'ün fikirlerini derslerine entegre ederek genç nesillerin bilinçlenmesine katkıda bulunur. Böylece, eğitim sistemimiz, Atatürk'ün ilke ve inkılaplarının izlerini taşımaktadır.

Eğer bir gün benim sözlerim bilimle ters düşerse bilimi seçin! M. K. ATATÜRK

Bu nedenlerle, Atatürk boyunca edinilen değerler, eğitim materyallerinde ve müfredatlarda ön plana çıkar. Öğrencilere, onun azmi ve vizyonuyla toplumumuza katkı sağlama bilinci aşılanır. Sonuç olarak, anma geleneği eğitimde sadece bir ritüeli değil, aynı zamanda bir yaşam felsefesini temsil eder.

Sonuç

Atatürk’ü anmanın, Türk milletinin hafızasında ne denli köklü bir yere sahip olduğu artık herkesçe malum. Her yıl 10 Kasım'da bu tarihi anma gelenekleri, Türkiye'nin dört bir yanında farklı şekillerde yankılanıyor. İnsanlar, saygı duruşunda bulunuyor, anma programlarına katılıyor ve onun mirasını yaşatmak için bir araya geliyor. Ancak modern zamanlarla birlikte anma geleneği sadece geçmişe bir saygı duruşu olmanın ötesine geçiyor. Artık sosyal medya, sanal etkinlikler ve dijital platformlar, Atatürk'ü anma biçimimizi dönüştürüyor. Bu nedenle, genç nesillerin de bu geleneği yaşatması ve yeniden anlamlandırması gerekiyor. Her ne olursa olsun, 10 Kasım tarihi, yalnızca hüzünlü bir hatırlama değil; aynı zamanda ulusal bir bilinç ve birlikteliğin yeniden pekiştiği bir gün olarak kalmalı. Anma etkinlikleri, bizlere onun ideallerini anımsatırken, aynı zamanda geleceğe dair sorumluluklarımızı da hatırlatıyor...

Meşrutiyeti ikinci kez ilan ettikleri halde Türkler “Osmanlıcılık” fikrine yapışıp kalmışlardır. Kimseyi tatmin etmeyen Osmanlıcılık milli bir ideal olacak güçte ve nitelikte değildi. Osmanlılar “hâkimiyet-i siyasiye” yoluyla kendilerine bağlı sandıkları milletleri çoktan kaybetmişlerdi. Ama yine de ısrarla bu ilkeye bağlıydılar. Kapitülasyonların yanında bu da ayrı bir baskı sistemi kuruyordu.

Bu bağ Balkan Harbi’yle koptu. İttihat ve Terakki’nin “Türkçülük” akımı bu savaşın dumanları içinde sanki fışkırdı. “Ben varım!” diyemeyen Türkler bu sözleri Balkan Harbi sonunda söyleyebildiler ve milletleşme platformuna erişebildiler. Milliyetçilik akımı artık bir iç dinamik niteliği kazanmıştı. Balkan Harbi’nin Türk milliyetçiliğine etkisi Türkçüler tarafından olumlu bir gelişme olarak karşılanmıştır. İttihat ve Terakki ile muhaliflerinin geçiçi de olsa milliyetçi bir uyanış çevresinde birleşme tecrübesi Müdafaâ-i Milliye Cemiyeti’nin kurulmasında görülmüştür. Kısa sürmekle beraber, Balkan Harbi, Gökalp’in deyimiyle, bir milli mefkûre’nin (ulusal ideal) somutlaşma koşullarını hazırlamıştır ve ülkenin Türk aydınlarını adeta oy birliğine yaklaştırmıştır. Çünkü Trablusgarp Savaşı’nın bittiği anda büyük devletlerin de yardımıyla Balkanların Türklere saldırması Ehl-i Salip (Haçlılar) ruhunun 20. Yüzyıl başındaki ortaya çıkışı sayılmıştır. Fakat fikir akımları arasında milliyetçiliği en fazla geliştiren ve iktidar partisinin ideolojisi yapan İttihatçılar olmuştur.

Milliyetçilik İttihatçı anlam ve yorumuyla Türkçülük adını alacaktır ve muhalifleri bu anlayışta Ziya Gökalp’ten ve onun yorumlarından milliyetçiliği ayırmaya çalışacaklardır. Fakat İttihatçı Türkçülük cereyanını bu fikir karışıklıklarından ve kavram kargaşasından Ziya Gökalp Bey kurtarmak isteyecektir. Öteki yorumların tersine Durkheim sosyolojisi’nin uyarlamaları ön plana geçirilecektir ve gelişmelerin hareket noktası olacaktır. Türkçülük’ten başka hiçbir fikir akımında bir “ideolog üstad”ın var olduğu söylenemez.

Aslında, imparatorluk ülkesinde çeşitli milliyetçilik akımları, sürekli çatışma halindeydiler. Bunlar arasında, Türkçülük bütün şimşekleri üzerine çekmiştir ve “Jön Türklerin zoraki Türkleştirme” politikası tüm eleştirilerin hedefi olacaktır.

Osmanlı yönetiminin (İTC) bu milliyetçiliği (Türkçü) görünümü başta Araplar olmak üzere büyük tepki ile karşılanmıştır. Aynı zamanda, İngilizlerce Araplar’ın Türklere karşı kışkırtma aracı olarak kullandığı da açıktır. Balkanların durumu zaten bellidir. 1908’in 23 Temmuz’unun birkaç gün sonrasında Bulgaristan, Bosna-Hersek ayrılmaları, kutlama şenliklerine matem serpintileri getirmiştir.

Osmanlılık’tan hoşnut olmayan Yunan ve Bulgar mebuslar gibi Balkanlı siyaset adamları (Ermeni mebusların da desteğiyle) milli bir muhalefetin ayrılıkçı tutumlarını ülke içinde sürdürmüşlerdir. Parlamentoda Türkçe konuşan Rum mebuslar Atina mitinglerinde Yunanlı oluyorlardı ve örneğin İzmir Mebusu Kaloridi Efendi Atina Üniversitesi’nde tarih dersleri veriyordu. İttihat ve Terakki’nin Türkçülüğü’ne ve Turancılığı’na karşı yerel milliyetçi akımlar da koşut bir yol izlemişlerdi. Milliyetçi akımlar arasında bir çatışma 1908 hareketiyle beraber çıkmıştır. En azından Meşrutiyet’in ilk seçiminde Rumların ve Ermenilerin etnik temsil diyebileceğimiz savları bu durumun kanıtıdır.

Bu çatışma Batılı tarihçilerce yakından izleniyor ve Türkler aleyhinde yorumları ortaya çıkarıyordu. Bu noktada eklenecek bir özelliği göz ardı etmemek gerekir. Parlamento ile parlamento dışı milliyetçilik tutumları aynı nitelikte değildir. Çokuluslu bir parlamentoda milliyetçi eleştiriler ve hücumlar genellikle Türklerden gelmemiştir. Balkanlılar bu konuda şampiyondur. Parlamento dışında ise her türüyle siyasal, ekonamik, sosyal alanda Türk milliyetçiliği yayınların konusu olmuştur. Millî iktisat, milli coğrafya, milli tarih, milli edebiyat, milli müzecilik, milli filmcilik gibi müesseselerin kuruluşları her fırsatta müjdelenmektedir. Bu bakımdan parlamento dışı yayınlar bu akımın gelişmesinde çok daha büyük rol oynamışlardır

Parlamentodaki oluşlarda iki sorunu belirtmek gerekir. İlk olarak 1912’ye değin çoğulcu yapılı bir parlamentoda çatışmalar daha açıktır, daha normal ve çeşitli olarak ileri sürülmüşlerdir. 1912’den sonra 1914’te başlayan üçüncü dönem meclislerinde tek parti rejimi gereği, milliyetçi muhalefetin ortaya çıkması daha değişik olmuştur. İkinci sorun, Milliyetçilik akımının devreye girmesi Âyan’da Mebusan’dan daha erken ortaya çıkmıştır. Mebusan’da ise bu konu Mütarekeyi (1918) beklemek gerekecektir.

“Yorgiyadis Efendi sorunu” heyecansız ve yaşlı Âyan’da, durgun denizde bir fırtına benzerliği göstermiştir (MACZ, D. II, Sİ 2, 17- 18-19-25. İçtimalar, s. 171-301). 28 Haziran 1914 günü ilk kez Aydın Millî Bankası’nın kuruluşuna ilişkin bir tasarı Âyan’ın gündeminde yer almıştır (Aydın Millî Bankası hisse senetlerinin 25.000 liralığının Ziraat Bankası’nca satın alınmasına dair Maliye encümeni mazbatası okunmuştur). İlk anda sorun önemsenmez. Fakat kendi deyimiyle “elli yıla yakın Osmanlı Devleti’nin hizmetinde çalışmış olan” Yorgiyadis Efendi sorunu bu kadar basit bulmaz, önce hukuki bakımdan eleştiriye geçer:

Bir kez ortada somut bir olay yoktur. Aydın Millî Bankası henüz kuruluş halindedir. Ziraatte çalışan insanların parasıyla kurulmuş, bir devlet kurumu olmayan Ziraat Bankası’nın parası ortada görülmeyen bir kurum için sarf edilemez. Bu, görülmemiş bir şeydir. Böyle bir yasa tasarısının “reddi değil atılması” gerekir. “Bu tür tasarılar kabul edilemez.” Bu sözler üyeleri Yorgiyadis Efendi’ye karşı sert eleştirilere götürmez. Tartışma teknik planda cereyan eder ve çağrılmış bir memurun açıklamaları da dinlenir. İttihatçı üyeler tasarıyı överek onun bir hayır maksadına dayandığını ve Ege halkının başarısı olduğunu savunurlar. Onlar bunun hayırlı ve milli bir eser olduğunu ileri sürerler ve de yardım yapılmadığı takdirde bankanın kurulamayacağını sözlerine eklerler. Aslında banka kurucularının hemen tümü İttihat ve Terakki’ye kayıtlı kişilerdir ve içlerinde muhalif partilerin mensupları yoktur ve hiçbir gayri-müslim ismine de rastlanmaz (Gündüz Ökçün, 1909-1930 Yılları Arasında Anonim Şirket Olarak Kurulan Bankalar, s. 421; Zafer Toprak, Türkiye’de Milli İktisat, s. 159).

Yorgiyadis Efendi yeniden devreye girerek iddialarını kesinleştirir. Ona göre ortada halkın güvenini kazanmış bir kurum yoktur. Bu müessese gerçek bir banka değildi. Kurulmamıştı, kurulamazdı. Hükûmet başka bir kanun tasarısı önererek bunun kurulmasını isteyebilirdi. Bu tartışmalar sonunda tasarı Âyan’da kabul edilmiştir. 

Ertesi celsede (30 Haziran 1914) fırtına ve tartışmalar gazetelerin olaya el koymalarıyla başlamıştır. Bu olaydan önce de Donanma Cemiyeti’’ne bırakılan bir maaş hakkındaki kanun tasarısına da muhalefet etmiş olan Yorgiyadis Efendi basında bir Yunan milliyetçisi olarak kamuoyuna tanıtılmıştı. Yunus Nadi Bey başta olmak üzere gazeteler olayı Yorgiyadis Efendi’yi çok ağır şekilde suçlayarak yansıtmışlardır. Yunus Nadi Bey’in “Hezeyan Hezeyan üstüne” başlıklı başyazısında: “… Yorgiyadis Efendi’nin olamaz olmayacaktır hükümleri ile bu türlü milli müesseselerin olmaması arzularını izhar etmekten başka bir şey yapamadığı meydanda değil midir?” (Tavir-i Efkâr, 15 Temmuz 1941). Bu yazı Osmanlı İmparatorluğu’nda yeni ve tamamen milliyetçi olarak gelişen bir akımın simgesiydi ve bu akım hızla iktisadilik kazanmaktaydı.

Celse açılınca Reis Rıfat Bey sorunu yinelemiş ve Âyan Meclisi için onur meselesi saymıştır. Yorgiyadis Efendi’nin bu sözleri karşısında dahili nizamname gereğince harekete geçilmesi kararlaştırılmıştır. Fakat Yorgiyadis Efendi bu birleşimde bulunmamıştır. Gazi Ahmet Muhtar Paşa’nın ısrarla üzerinde durduğu öneriyle, Yorgiyadis Efendi’nin savunmasına ve kendisine haber verilmesine karar verilmiştir. Üçüncü celsede  (1 Temmuz 1914) rüzgarlar daha şiddetle esmiştir. Yorgiyadis Efendi’den savunmasını yapması istenilmiştir. O da sözlerini yinelemiş ve bu sözlerin özür dileme olarak kabul edilip edilmemesini Meclis’e bırakmıştır. Bunun üzerine reis bunun hakaret olduğunu oya koymuş ve dahili nizamname gereğince umumi heyetin kararıyla Yorgiyadis Efendi’ye takbih ve ihraç cezası (Kınama ve Meclis’ten çıkarma) verilmiştir. Bundan sonra söz istemesine rağmen bu isteği reddedilmiş ve reisin sert bir şekilde “Dışarı çıkınız!” sözüyle dışarıya çıkarılmıştır.

Son perde yirmi beşinci içtimada inmiştir (8 Temmuz 1914). Yorgiyadis Efendi ancak ikinci celsede söz alabilmiş ve içini dökme fırsatını bulmuştur. Açıklamalarında imzasız tehdit mektupları aldığını, basında hakaret dolu yazılar yayınlandığını ve hele “Sizin burada işiniz yoktur. Burası Türkiye’dir, Yunanistan’a gidiniz” gibi ibareler bulunan bu yayınların kendisini çok müteessir ettiğini fakat bunlardan korkmadığını da söylemiştir. Gönderilen mektuba imzasız olması nedeniyle önem verilmemiş ve bu konuda Meclis’çe hiçbir işlem yapılmamıştır.

Fakat mektupta Rum milletine hakaret iddiası üzerine, bu sefer de Mavrokordato Efendi Rumlar aleyhine bir cereyandan söz etmiş, Aristidi Paşa’da bu gibi cereyanlar yaratılmasının doğru olmadığını söylemiştir. Böylece son perde inmeden Yorgiyadis Efendi sorununda, milliyetçilik cereyanlarının en ağır başlılar meclisinde nasıl saptandığı ortaya çıkmıştır. Âyan’ın 1915 ikinci dönemi açılırken reis bazı üyelerin, bu arada Yorgiyadis Efendi’nin de ölümü bildirilecektir. Milliyetçilik akımının gelişme süreci içinde “Yorgiyadis Efendi olayı” bir buzdağının deniz üzerinde görünen kısmı gibi dikkati çekmektedir.

Balkan Harbi döneminin koşulları içinde milliyetçiliğin ideolojik işlevi özellikle İttihatçılar tarafından bir imparatorluğu yıkılmaktan kurtaracak kadar güçlü ve etkin bir tedbir olarak görülmüştür. Burada Ziya Gökalp Bey’in önerdiği model ile karşılaşılacaktır. Merkez-i Umumi’den topluma doğru baktığı zaman içinden çıkılmaz bir kargaşayı nasıl birleştirici bir inanç sistemi ile kurtarabileceğini araştırması onun fikir planından eylem planına doğru itecektir. O da buna hazırdır.

İlk önerisi, imparatorluğun içindeki Türklerden başka toplumları millet yapan ne varsa onları Türklere de kazandırmak olacaktır. Hüzünlü tablosuyla “Osmanlı ülkesinde şuursuz bir hayat geçiren Türkleri” kurtarmak yolunda hareket noktası budur. Bu andan itibaren İttihatçı yöntemi Ziya Gökalp Bey “Türkleştirecektir”. Birinci dönemde Osmanlı Türkleri kalkındırılacaktır. İkinci dönemde yitirilen Rumeli’den ve yitirilecek Arap vilayetlerinden sonra “irredenta” politikasıyla Anadolu’nun kuzeyi ve doğusundan itibaren gidilebilecek her yere, Hazar ötelerine kadar Türkçülük fikrinin sonuçlarına varılacaktır. Turan böyle doğacaktır.

İttihatçı anlamıyla Türkleşmek, içinde bulunulan yüzyılın tabiatından doğmaktır. Kısaca millet tabii ve gerçek bir olgudur. Bunun için de şuursuz bir kalabalık hayatını milli bir şuura sahip kılmak ve Türklerin millet halinde birleşmelerini ve yaşamalarını gerçekleştirmek gereklidir. Bu noktada İttihat ve Terakki kadar Ziya Gökalp Bey’de şanslıdır. Çünkü imparatorluğun son perdesinin oynandığı bir dönemde yeni bir aydınlar grubu ünlü ideoloğun çevresinde toplanmışlardır. Yeni fikirler yazılmaktadır. Türk Yurdu, Yeni Mecmua ve İslâm Mecmuası gibi reformcu dergiler yeni tezler üretmekte ve gelişen yeni ideolojiyi disipline etmektedirler. Türk Ocakları arayış içindeki insanlarla yakın diyalog kurmaktadır. Türkçülük de artık Osmanlı İmparatorluğu’nda düşünülmektedir.

Gökalpçi düşünceler gittikçe berraklaşmaktadır. Türkler milli bir hayat kurmak hakkına sahiptirler. Aydınlar belki unutmuşlardır, belki de ruhsuz bir taklit peşindedirler. Ama halk yüzyıllar boyu bir hars (kültür) deposu olarak hâlâ canlıdır, “Deha halktadır”. Balkan Harbi’nin felaketli tabloları içinde, Birinci Dünya Savaşı’nın karanlık bulutları arasında, bu fikirler insanları ayakta tutabilme gücünü yaratmaktadır. Fikirler birbiri ardına doğup taşmaktadır. Halk uyanmıştır. “Milli mefkûre (ideal), milli şuur (bilinç), milli bilinç” kavramları birer kutsal ilke olmuştur. Ziya Gökalpçiler bu ilkelere ideolojik bir atılım ve kendi kendini keşfetme duygusu vermişlerdir. Bunları kutsallaştırmaktan öte bir yaşanan kurallar niteliğine dönüştürmek gerekir. Bu da Tanzimat kafası’ndan kopmak demektir. Dincilerin baskısından kurtulmak, yabancı karşısında aşağılık duygusuna kapılmamak demektir ve kendi kendini yaratmak demektir. Aldatıcı Tanzimat nikabını (örtüsünü) kaldırınca, milli mefkûrenin de yokluğu görülmüştür.

Türkler milliyetlerinin bilincindedirler, Türk milleti’ni kurtarmaktadırlar ve “köklü mazide olan ati”ye doğru yürüyerek yitirdikleri kültürlerini ve dillerini aramaktadırlar. “Lisan ve harsi müesseseler milli mefkûreyi besleyecek menkıbeleri ve hamle kuvvetlerini tarihlerinde ve mazilerinde bulacaklardır. Bu arayış da Türkçüleri İslâmiyet’ten daha evvele, İslâmiyetten önceki Türklüğe götürebilir.” (Tarık Zafer Tunaya, Türkiye’de Siyasal Partiler, s. 112)

Kaynak&Alıntı: Tarık Zafer Tunaya, Türkiye’de Siyasal Partiler III: İttihat ve Terakki Bir Çağın, Bir Kuşağın, Bir Partinin Tarihi, 1. Baskı Eylül 2024, s. 300-306.

“Bu devrim, İngiltere, Fransa ve Rusya’daki ihtilalcilerin yaptıkları devrimler ile kesinlikle kıyaslanamaz. Bu ülkelerin hiçbiri dile ve yazıya dokunmayı aklından bile geçirmemiştir. Ne Cromwel, ne Robespierre ne Lenin ve selefleri (ardaları), yönettikleri halkların, bilimsel felsefesini, kültür yöntemini ve tüm kaderini değiştirmeye kalkışmıştır.” (La Turquie Nouvelle, Puissance d’Occident, Paris, 1954, 35)

Türklerin tarih boyunca kullandıkları bilinen Soğut, Göktürk, Uygur ve Arapçaya dayalı abece değişikliklerinin hepsi de bir devletin yıkılması ya da İslamiyetin kabulü gibi din değişikliği sonunda sağlanmıştı. Eski yazı diye anılan Arap kökenli abece’nin en büyük özelliği ünlü (sesli) harflerin eksikliğidir. 29 harften oluşan bu abecede gerçekte elif denen ve yerine göre “a, e, ı, i” gibi değişik seslerle okunması gereken tek bir ünlü vardır. Elif dışında aslında ünsüz olan “v, y” harfleri de yerine göre ve bazı kurallarla ünlü gibi okunmaktadır. Ünlü eksikliği okumayı çok büyük ölçüde zorlaştırdığından bu zorluğu azaltmak için ünsüz harflerin üstlerine ya da altlarına ünlü sesi verecek hareke denen kimi küçük işaretlerin konulması kabul edilmişti. Ama bu da yazımda birçok karışıklıklar doğurmuştu.

Söz konusu abecenin bir başka özelliği, temelde aynı olup birbirine yakın sesler için ayrı ayrı simgelerin, harflerin kullanılmasıdır. Örneğin, Latin kökenli abecede “h, s, z” sesi verecek birer simge bulunmasına karşın Arap abecesinde bunların her biri için 3 ayrı harf konulmaktaydı. Bundan dolayı sözcüklerde bunlara ilişkin sesin hangi harfle yazılacağının bilinmesi gerekmektedir ki bu da yazımı güçleştirmektedir. Bütün bu özellikleri ya da güçlüklerinden ötürü Osmanlı İmparatorluğu döneminde kullanılan “okur-yazar” deyimi, belli bir bilgi ve kültür birikimi bulunan aydın kişi anlamına gelmekteydi.

Arap kökenli alfabenin okuma-yazmadaki güçlükler dışında Türkçenin ses düzenine de uygun olmadığı yüzyılların çabalarına karşın okuryazar nüfus oranının artmayışından da belli olmuştu. Bu yüzden, 18. Yüzyıl sonlarından başlayarak alfabenin ıslahı (düzeltilmesi) sorunu gündeme gelmişti. Tartışmaların başladığı sırada Arap abecesini düzeltme yerine Latin abecesi’ni almanın daha çıkar yol olduğu öne sürülmüştü. İslam ülkelerinde incelemelerde bulunmuş olan Fransız dilbilimci C. François Volney, l’alphabet Européen appliqué aux langues Asiatique (Avrupa Abecesinin Asya Dillerine Uygulanması) adıyla yayımladığı kitabında, başta Müslümanlar olmak üzere Doğu halklarının Latin abecesini almalarının, onların Batı düzeyine ulaşmaları için gerekli olduğunu savunmuştu.

Volney’in görüşü değişik biçimlerle de olsa Osmanlı sarayına ve başkentine de yansımıştı. III. Selim’in kız kardeşi Hatice Sultan, saray hizmetindeki ressam mimar Melling’ten Latin harfleriyle yazmayı öğrenmişti. Yeni açılan okullar için Fransızcadan kitaplar çeviren Darülfünun (Üniversite) Müdürü Tahsin Hoca, bir çözüm olarak harflerin Latincede olduğu gibi soldan sağa doğru yazılmasını önermişti. O yıllarda İstanbul’da bulunan Azerbaycanlı düşünür Fethali ise “harflerin ıslahı”nı öngören bir tasarı sunmuştu. Bu tasarı o dönemde kurulmuş olan Cemiyet-i İlmiye-i Osmaniye’de (Osmanlı Bilim Derneği) görüşülmüştü. Fakat uygulamaya konulması, eski İslami yapıtların unutulmasına yol açacağı kuşkusuyla sakıncalı bulunmuştu. Tiflis’e dönen Fethali, bir süre sonra Arap harfleri yerine Volney gibi Latin abecesi’nin alınmasını yeni bir rapor hazırlayarak Sadrazam Ali Paşa’ya göndermişti ama bu rapor da benimsenmemişti.

Öte yandan Cemiyet-i İlmiye’nin kurucusu Münif Paşa, Arap harflerinin devamından yana olmakla birlikte kimi düzeltiler yapılmasını, yazım kurallarının basitleştirilmesini zorunlu görmüştü. Ona göre bu amaçla 2 yöntem uygulanabilirdi: Hareke’lerin sayısı artırılabilirdi ya da harfler ayrı ayrı yazılarak gereken ünlüler de yeniden belirlenebilirdi. Münif Paşa’nın ikinci önerisine huruf-ı munfasıla yöntemi adı verilmişti. Yıllar sonra Enver Paşa, Birinci Dünya Savaşı sürerken yayımladığı bir genelge ile ordudaki yazışmaların böyle yapılmasını istemişti fakat bu girişim yeni bir kargaşa yaratmıştı.

Abece tartışması, Cemiyet-i İlmiye dışında basına da yansımıştı. Bu arada Latin abecesi’nin alınması önerilerinin giderek yoğunluk kazandığı görülmektedir. Ali Suavi, alfabenin düzeltilmesinden yana çıkarken Namık Kemal bunun gerekli olmadığını savunmuştu. Hayreddin imzasıyla Terakki gazetesinde çıkan bir yazıda ise (1869) okuma-yazmadaki güçlüklerin giderilebilmesi için Latin abecesi’nin alınmasının yerinde olacağı söylenmişti. Aynı görüşü paylaşan Celal Nuri’de “cesaretle Latin harflerinin kabul edilmesi”ni istemişti. 1914’te Hürriyet-i Fikriye (Düşünce Özgürlüğü) dergisinde çıkan bir yazı dizisinde de Latin harflerinin kabul edilmesinin gerektiği ayrıntılarıyla anlatılmıştı. İttihat ve Terakki Partisi kurucularından İbrahim Temo bu görüşte olduğundan kendisine “Latinci Temo” lakabı verilmişti. Önceleri Arap yazısının Türkçeye uygun bir hale getirilmesinden, yani bir düzenlemeden yana olan Kılıçzade Hakkı ile Hüseyin Cahit Yalçın’da Latin abecesinin kabulünü istemeye yönelmişlerdi.Öte yandan Mehmet adındaki Tiranlı bir Osmanlı yurttaşı 1910’da Arnavutlukta Latin yazısının kullanılması için Sadrazamlığa başvurmuştu. Ancak Şeyhülislamlığa gönderilen bu öneriye Kur’an’ın Latin harfleriyle yazılamayacağı öne sürülerek karşı çıkılmıştı (Mustafa Canpolat, “Arap Yazılı Türk Alfabesinin Gelişmesi”, Harf Devriminin 50. Yılı, 49-54).

Cumhuriyet dönemine gelindiğinde abece sorunuyla ilgili olarak yurt dışında iki önemli gelişme olmuştu. 1917’de öğrenim için Almanya’ya gönderilen Türk gençleri orada Türk Öğrenci Dernekleri Birliği adıyla bir örgüt kurmuşlardı. Başlarında Bekir Sıtkı Oransay’ın bulunduğu söz konusu gençler 1924’te Latin kökenli bir abece geliştirmişlerdi. 5’i ünlü olmak üzere 20 harften oluşan bu abeceyi tanıtmak için de Berlin’de Yeni Yazı adında bir derginin yayınına başlamışlardı. İkinci gelişme de Sovyetler Birliği’ne katılan Azerbaycan’da yaşanmıştı. 1926’da Bakü’de toplanan Birinci Türkoloji Kongresi’nde bütün Rusya Türkleri için Latince kökenli bir alfabenin kabul edilmesi öngörülmüştü.

Bu tartışmalar içinde büyümüş olan Atatürk, kuşkusuz onlardan da güç alarak Cumhuriyet’in 5. yılında abece değişikliğine girişmişti. Mustafa Kemal kuşağı Batı dillerini öğrenirken doğal olarak Latin harflerini de öğrenmişlerdi. Nitekim o daha 1908’de Bulgar Türkoloğu İvan Malinov’a bir abece değişikliğinden yana olduğunu söylemişti. İsrailli uzmanların ve Dışişleri yetkililerinin Türk Tarih Kurumu Başkanı Enver Ziya Karal’a açıkladıklarına göre Mustafa Kemal, 1911’de Trablusgarp’a giderken uğradığı Kudüs’te İbraniceyi diriltmeye çalışan Elizer ben Yehuda ile görüşmesinde Latin alfabesine değinmişti. Elizer’e böylesi zor bir uğraşa girmektense Latin harflerinin alınmasının daha kolay olacağını söylemiş ve eğer bir gün Türkiye’de söz sahibi olursa Arap harfleri yerine Latin harflerini kabul ettirmeye çalışacağını eklemişti (ATYA, 23 vd.).

Mustafa Kemal, 13 Mayıs 1914’te Sofya’dan Madame Corinne’e gönderdiği Fransızca mektubun sonundaki Türkçe notu Latin harflerini kullanarak yazmıştı. Bu eğilimde olan Mustafa Kemal, Erzurum Kongresi ertesinde, 9 Ağustos 1918’de Mazhar Müfit Kansu’ya geleceğe yönelik girişimlerini yazdırırken 5. sırayı “Latin harflerinin kabulü” almıştı. Halide Edip Adıvar’da 1922’deki bir konuşmasında Mustafa Kemal’in Latin harflerinin kabul edilmesinden söz ettiğini belirtmektedir (Agy, 264). Ancak her devrimci, atılım için uygun ortamın doğmasını beklediği için ondan bir yıl sonraki İzmit Basın Toplantısı’nda, “Ulusa Latin harflerini kabul ettiriniz!” önerisine “Henüz bu hususta kimseye söz veremem. Daha beklemeye mecburum!” yanıtını vermişti.

Gerçekten de 1923’te henüz abece değişikliği zamanının gelmediği anlaşılmıştı. O yıl Tahsin Ömer, Latin Harflerini Kabul Etmeliyiz adıyla bir kitap yayımlamıştı ama İzmir’de toplanan İktisat Kongresi’nde harflerin değiştirilmesi için verilen bir önergeyi Başkan Kâzım Karabekir oya sunmak gereğini bile duymadan reddetmişti. Karabekir, kongreden sonra Hâkimiyet-i Milliye’ye verdiği demeçte (5 Mart 1923), Latin harflerinin kabul edileceği gün, memleketin altüst olacağını ve yabancıların Türkleri Hıristiyan olmakla suçlayacaklarını öne sürmüştü! Karabekir dışında, İbrahim Alaattin Gövsa, Fuat Köprülü ve Zeki Velidi Togan gibi kimi aydınlar da uygulamanın çok güç olduğu gibi gerekçelerle abece değişikliğine karşı çıkmışlardı.

Ama 1928 yılına gelindiğinde Atatürk, Söylev’inde açıkladığı gibi devrim yolunda yeni atılımlara girişmişti. Adalet Bakanı Mahmut Esat Bozkurt’un 8 Ocakta Ankara Türk Ocağı’nda Türk harfleri konusunda bir konferans vermesi bu sorunun yakında gündeme alınacağını göstermişti. Yalnız abece, dili şekle dönüştüren bir araç olduğuna göre yazı ile dil sorununun birlikte ele alınması da gerekli görülmüştü. Bu nedenle Türkçenin özelliğine uygun bir abecenin saptanabilmesi için oluşturulan komisyona iki ad verilerek Alfabe Komisyonu ya da Dil Encümeni denilmişti. 9 üyeli komisyonda dil uzmanı, eğitimci ve gazeteci-yazar olarak Ragıp Hulusi Özden, İbrahim Grantay, Ahmet Cevat Emre, Emin Erişirgil, İhsan Sungu, Avni Başman, Falih Rıfkı Atay, Ruşen Eşref Ünaydın ve Yakup Kadri Karaosmanoğlu görev almışlardı.

Dolmabahçe Sarayı’nda sürdürülen komisyon çalışmalarını Atatürk’de yakından izlemişti. Dildeki yabancı sözcüklerin söyleniş özelliklerine göre değişik simgeler, harfler kabul edilip edilmemesi konusunda komisyonda görüş ayrılıkları belirince o da Türkçenin esas alınmasından yana olanlara katılmıştı. Böylece sonuca ulaşmak kolaylaşmıştı. Bu arada İbrahim Necati Dilmen’den benimsenen yeni harfleri öğrenen Atatürk, 4/5 Ağustos gecesi Başbakan İnönü’ye yazdığı mektupta ilk kez Latin abecesinden alınan bu yeni harfleri kullanmıştı. 9/10 Ağustos akşamı Sarayburnu’nda düzenlenen konserde ise abecede değişiklik yapılacağını açıklamıştı. Onun hazırladığı ve Falih Rıfkı Atay’ın yüksek sesle okuduğu metinde şunlar vurgulanmıştı:

“Arkadaşlar güzel dilimizi ifade etmek için yeni Türk harflerini kabul ediyoruz. Bizim güzel, ahenkli, zengin dilimiz yeni Türk harfleriyle kendini gösterecektir. Bugün yapmak zorunda bulunduğumuz çok değerli bir iş daha vardır: Yeni Türk harflerini çabuk öğrenmek. Kadına, erkeğe, hamala, sandalcıya, bütün yurttaşlara öğretiniz. Bunu yurtseverlik, ulusseverlik biliniz. Bu görevi yaparken düşününüz ki bir ulusun, bir sosyal topluluğun %10’u ancak okuma-yazma bilir, %90’ı bilmezse, bundan insan olanların utanması gerekir.”

Bu utanılacak duruma son verilmesi için vakit yitirilmeden uygulamaya geçilmesi gerekirdi. Ne ki vaktiyle Enver Paşa’nın harfleri ayrı yazma konusundaki kararının doğurduğu kargaşayı yaşamış olan İsmet İnönü başta olmak üzere birçokları yeni harfleri uygulamak için birkaç yıllık bir geçiş dönemini gerekli görüyorlardı. İnönü’ye göre bu 7 yıl olmalıydı. Ancak o, Atatürk’le konuşmasından sonra bu yoldaki kuşkularından sıyrılmış ve yeni Türk abecesinin en ateşli savunucusu olmuştu. Komisyon çalışmalarının sona erdiği 29 Ağustos günkü toplantıda İnönü, Atatürk’ün hazırladığı bir metni karatahtaya yazdırmıştı. Bunda, elde edilen sonuçlar şöyle değerlendirilmişti:

1) Milleti cehaletten kurtarmak için kendi diline uymayan Arap harflerini terk edip Latin esasından Türk harflerini kabul etmekten başka çare yoktur.    

2) Komisyonun teklif ettiği alfabe, hakikaten Türk alfabesidir. Türk milletinin bütün ihtiyaçlarını temin etmeye kâfidir. 

3) Sarf ve imla (dil bilgisi ve yazım) kaideleri, lisanın ıslahını, inkışafını, milli zevki takip ederek tekâmül edecektir. Muhakkaktır ki yeni harflere, lisana, imlaya ilk şeklini vermek için komisyonun projesi en kısa ve amelidir (uygulanabilir) (Vakit, 30 Ağustos 1928, S. Borak; ARYG, 387).

Başbakan İnönü, söz konusu değişikliğe ilişkin yasa tasarısı Meclise sunulmadan önce 9 Eylül 1928’de yeni harflerle uygulamaya ilişkin bir “Genel Program” hazırlamıştı (TV, sa. 1, s.1). Yine de Falih Rıfkı Atay yeni abecenin ancak 5 yıl sonra eskisinin yerini alabileceği kanısındaydı. Atatürk ise bu duraksamalara devrimci bir anlayışla “Ya 3 ayda yaparız ya da hiçbir zaman” diye yanıt vermişti.

Komisyon çalışmalarının sonucu açıklandıktan sonra halkın tepkisini ölçmek isteyen Atatürk bir yurt gezisine çıkmıştı. Gittiği yerlerde yazı tahtasının başına geçerek yeni Türk abecesini tanıtmaya çalışmıştı. 23 Ağustos’ta Tekirdağ’da bu konuda verdiği ilk derste olumlu sonuçlardan duyduğu sevinci, “Az zaman sonra yeni Türk harfleriyle göz kamaştırıcı Türk manevi gelişmesinin ulaşabileceği güç ve saygınlığın uluslararası düzeyini, gözlerimi kapayarak şimdiden o kadar parlak görüyorum ki, bu manzara beni kendimden geçiriyor” diye açıklamıştı (ASD, III, 82). Çanakkale’de yeni harfler üzerinde konuşmuş, İstanbul’a döndükten birkaç gün sonra da Samsun’a geçmişti. 14 Eylül’de başlayan bu gezisi bir hafta sürmüş ve Amasya-Sivas-Kayseri üzerinden Ankara’ya gelmişti. Halkın yeni abeceyi öğrenmek, öğretmenlerin de öğretmek için içtenlikle çalışmalarından gurur duyarak Milli Eğitim Bakanı Mustafa Necati’ye gönderdiği bir telgrafta bütün öğretmenlere teşekkürlerinin iletilmesini dilemişti.

Yurt gezisi, komisyonca belirlenen yazım kurallarında bazı değişiklikler yapmanın daha uygun olacağını da göstermişti. Bu amaçla Sivas’tan Başkanlığa gönderdiği bir yazıda bunları belirterek düzeltilmelerini istemişti (ATTV, 540). Onun abece değişikliği için bütün gücüyle çalıştığını gören İnönü, Hâkimiyet-i Milliye’ye verdiği demeçte, yeni abeceyi “Gazi Alfabesi” diye nitelendirmişti.

Öte yandan, abece değişikliğine ilişkin yasanın çıkartılmasından önce bunu öncelikle öğretmenlere öğretmeye sonra da onların aracılığıyla halk arasında yaygınlaştırmaya çalışılmıştı. Yeni abeceyi öğrenen kimi milletvekilleri de bunu vatandaşlara öğretmek için kendi seçim bölgelerine gitmişlerdi. Atatürk, söz konusu milletvekillerine teşekkür için gönderdiği telgrafta “Karadenizin dalgaları içinde sizi de karanlık gecenin ulusumuz için nur saçan rehberleri olarak takip ediyorum. Hepiniz için ulusa yararlı olmanızı dilerim” demişti (ASD, V, 162).

Bu arada yine onun isteği üzerine bir Harfler Marşı’da yazılmıştı. Cumhurbaşkanlığı Orkestrası Şefi Zeki Üngör’ün bestelediği marşta yeni abecedeki harflerin okunuşu güfte olarak kabul edilmişti. Piyanoda çalınmak üzere düzenlenen marşın orduda, okullarda ve halk arasında yeni harflerin öğrenilmesine yardımcı olması öngörülmüştü. Bu nedenle notası gazetelerde de yayımlanmıştı (Cumhuriyet, 29 Eylül 1928).

Atatürk, 1 Kasım’da TBMM’nin yeni yılını açış konuşmasında toplumsal kalkınmada temel taşı olarak nitelediği yeni Türk abesinin kabul edilmesiyle elde edilecek sonuçları şöyle özetlemişti:

“Her şeyden önce her değişmenin ilk yapı taşı olan soruna değinmek isterim. Her araçtan önce Türk ulusuna, onun bütün emeklerini kısır yapan çorak yolun dışında, kolay okuma-yazma anahtarı vermek lazımdır. Büyük Türk ulusu cehaletten, az emekle kısa yoldan ancak kendi güzel ve asil diline kolay uyan böyle bir araçla sıyrılabilir. Bu okuma-yazma anahtarı ancak Latin esasına dayanan Türk alfabesidir. Basit bir deneme, Latin esasından Türk harflerinin Türk diline ne kadar uygun olduğunu, kentte ve köyde yaşı ilerlemiş Türk evlatlarını güneş gibi meydana çıkardı. BMM’nin kararıyla Türk harflerinin keskinlik ve yasallık kazanması, bu memleketin yükselme mücadelesinde başlıbaşına bir geçit olacaktır.” (ASD, 1, 359 vd.)

Hükümetin bu amaçla hazırladığı tasarı TBMM’ye sunulduğunda 15 kişilik bir özel komisyon oluşturulmuştu. Komisyonun düzenlediği rapor hemen o günkü ikinci bileşimde ele alınmıştı (1 Kasım 1928). Başbakan İnönü okuma-yazma mücadelesine girişmenin her yönde ulusça büyük açılımlar sağlayacağını belirtmiş, Mehmet Emin Yurdakul’da eskiden aydınlar ile halk arasında uçurumlar bulunduğunu anımsatarak yeni harflerin bu toplumu tek bir ulus haline getireceğini söylemişti. Kısa bazı konuşmalardan sonra oya sunulan tasarı oy birliği ile kabul edilerek yasalaşmıştı. Yeni Türk Harflerinin Kabulü ve Tatbiki (uygulanması) Hakkında Kanun adını taşıyan 1353 sayılı yasanın birinci maddesi şöyle düzenlenmişti: “Şimdiye kadar Türkçeyi yazmak için kullanılan Arap harfleri yerine Latin esasından alınan ve ilişik cetvelde şekilleri gösterilen harfler, Türk harfleri ve hukuku ile kabul edilmiştir.”

Bütün resmi ve özel yazışmaların bir günde yeni harflerle yazılmasına olanak bulunmadığı göz ününe alınarak yasada uygulama için 19 aya kadar varan 3 aşamalı geçiş süreleri öngörülmüştü. Devlet yazışmalarında 1 Ocak 1929’la sınırlanan bu süre, ticaret defterleri, mahkeme ilamları ve dilekçeler için 1 Haziran 1929, basılı evrak ve tutanaklar için de 1 Haziran 1930 olarak belirlenmişti (Şakir Ülkütaşır, Atatürk ve Harf Devrimi, Ankara, 1973; Harf Devriminin 50. Yılı Sempozyumu, 1981).

Yasanın kabul edilmesinden sonra Sivas Milletvekili Rahmi Bey’in önerisiyle Cumhurbaşkanı Atatürk’e “altın levha üzerine yazılı kabartma bir abece” verilmesi kararlaştırılmıştı (bugün Anıtkabir Müzesi’nde). Bu çok önemli değişiklik yurt içinde olduğu kadar yurt dışında da büyük yankılar uyandırmış, dönüşüm bir kültürel devrim olarak nitelenmişti.

Ama yepyeni bir abecenin bütün topluma öğretilmesi ve benimsetilmesi daha da önemli olup başlıbaşına bir sorun oluşturmaktaydı. Sorunun yalnızca örgün eğitim-öğretimle çözülmesini beklemek, bu devrim hareketini baştan olumsuzluğa mahkûm etmek demekti. Bu nedenle hangi yaş grubundan ve kesiminden olursa olsun Türk vatandaşlarına kısa sürede yeni abeceyi öğretmek gerekliydi. Bu da iyi hazırlanmış bir programa, buna uygun bir örgütlenmeye ve bunları gerçekleştirecek özverili bir kadroya bağlıydı.

İşte bu çok yönlü soruna Millet Mektepleri (Ulus Okulları) denen bir uygulama ile çözüm getirilmişti. Abece değişikliğinin öncüsü bir Cumhurbaşkanı (Atatürk), ona önce karşı çıkmışken savunuculuğunu üstlenmiş bir Başbakan (İnönü) ve Cumhuriyetin öğretmenler kadrosunu şevkle ve özveriyle seferber edebilen bir aydınlık şövalyesi, Bakan (Mustafa Necati), Millet Mektepleri yöntemiyle yasanın uygulanıp kısa sürede olumlu sonuç alınmasında başlıca etken olmuşlardı.

İnönü, böyle bir uygulamaya gidileceğini 1 Kasım 1928’de açıklamıştı. Atatürk’de 2 ya da 4 aylık kurslar halinde yürütülecek olan Millet Mektepleri’nin Başöğretmenliğini kabul etmişti. TBMM bu amaçla Milli Eğitim Bakanlığına 400.000 liralık ek ödenek vermişti. Bu konuda hükümetçe hazırlanan kararname Danıştayca uygun bulunarak 24 Kasım 1928’de yürürlüğe konmuştu (1980 sonrasında 24 Kasımın Öğretmenler Günü olarak kutlanması buna dayanmaktadır).

Millet Mektepleri, 1 Ocak 1929’da öğretime başlamıştı. İlk yıl içinde yurt düzeyinde 20.487 derslik açılmış ve bunlara devam edenlerin sayısı 1.075.500 kişiye ulaşmıştı. İlköğretime kaydolma yaşını aşmış vatandaşların kurslara devamları zorunlu tutulmuştu. Devam etmeyenlerden İl Genel Meclislerinin kararıyla 5-60 lira arasında değişen para cezası alması öngörülmüştü. Çok titizce yürütülen uygulama ile bir yıl sonunda okuma-yazma öğrenerek bu okullardan belge alanların sayısı 485.632’si erkek, 111.378’i kadın olmak üzere 597.010’a yükselmişti.

Millet Mektepleri uygulanmasına geçildiği 1 Ocak 1929 sabahı Mustafa Necati’nin beklenmeyen ölümü büyük bir talihsizlik olmuştu. Bunu o yılarda dünya ekonamilerini sarsan bunalım nedeniyle bütçeden yeteri kadar ödeneğin ayrılamaması izlemişti. Bütün bunlara karşın 1933’e kadar geçen 5 yıl içinde Millet Mektepleri’nden bitirme belgesi alanların sayısı 1.217.144’e ulaşmıştı. Bu, hiç de küçümsenemeyecek bir başarının göstergesi demekti. 1936’ya kadar bu okullara devam edenlerin sayısı 2.546.051’i bulmuştu (Mustafa Şahin, “Bir Halk Eğitim Çalışması Örneği Olarak Millet Mektepleri”, ÇTTA, 1, sa. 2).

Öte yandan Başöğretmen Atatürk’de yaşamının sonuna kadar yanındakilere okuma-yazma öğretmeye devam etmişti. Yeni abecenin uygulanmasına geçildiğinde Çankaya Köşkü’nün bahçesine bir karatahta koydurtmuş ve köşk çalışanlarının yeni yazıyı öğrenmelerini denetleyerek eksikliklerini gidermeye çalışmıştı. Şoförü Sadık Kutlu’nun yeni harfleri çok iyi öğrendiğine kanaat getirince onu aşçılara öğretmen yapmıştı. Böylece Çankaya’da yeni abeceye geçiş kısa sürede sağlanmıştı (AYA, 147). Atatürk daha sonraki yıllarda da evlat edindiği veya korumasına aldığı çocukların okuma-yazma öğrenmelerinde onların ilk öğretmeni olmayı bırakmamıştı. Bunun son örneği küçük Ülkü olmuştu.

Yeni Türk abecesi’nin getirdiği olumlu gelişmeler karşısında, önceleri böyle bir değişiklikle Batı uygarlığına ulaşılamayacağını öne sürmüş olan Fuat Köprülü, Cumhuriyet’in 15. yılında Ülkü dergisinde çıkan (No. 67, Eyül 1938) “Alfabe İnkılabı” başlıklı yazısında şu değerlendirmeyi yapmıştı:

 “On yıl bir milletin hayatında çok kısa bir zamandır. Böyle iken alfabe inkılapı, bu kadar kısa bir müddet içinde bile memleketin kültür hayatında da muazzam hamleler doğurmuş, çok feyizli (verimli) müsbet neticeler vermiştir.”

Latin kökenine dayalı yeni Türk abecesini saptayan komisyon, Dil Encümeni olarak kendisinden beklenen görevi sürdürmesi için dağıtılmamıştı. Üstelik yeni üyelerle genişletilerek Milli Eğitim Bakanlığı’na bağlanmıştı. Komisyonun Türkçenin dilbilgisi kurallarını saptaması ve Türkçe bir sözlük hazırlaması yanında dilin geliştirilip özleştirilmesi çalışmalarını yürütmesi de öngörülmüştü. Ancak çeşitli nedenlerle bu çalışmalardan beklenen sonucun alınmadığı görülünce yine Atatürk’ün kararı ile 1932’de Türk Dil Kurumu adıyla özerk bir kurumun oluşturulması yoluna gidilmişti.

Bu denli önemli olduğu için yeni abeceye ilişkin 1 Kasım 1928 günlü yasa, 1961 ve 1982 Anayasalarında korunmaları gereken devrim yasaları arasına alınmıştır.

(Kaynak: Şerafettin Turan, Kendine Özgü Bir Yaşam ve Kişilik: Mustafa Kemal Atatürk, Bilgi Yayınevi, Mart 2024 Dördüncü Basım, s. 498-507)

İçteki siyasal ve toplumsal dalgalanmalar, dışta karşılaşılan sorunlar ne denli büyük olursa olsun devrimi tamamlamada kararlı olan Atatürk, bu sıkıntıların yaşandığı 1925-1928’li yıllarda birbiri arkasına atılımlarda bulunmaktan geri kalmamıştı. İçte Şeyh Sait ayaklanmasının yankılarının sürdüğü, Terakkiperver Cumhuriyet Partisi ile ilişkilerin sertleştiği ve dışta Musul sorunu’nun çıkmaza girdiği bir dönemde şapka giyilmesi’ne ilişkin bir yasanın çıkartılması bunun en belirgin örneğini oluşturmaktadır.

-FES YERİNE ŞAPKA

Türklerin İslamiyeti kabul ederek İran üzerinden Anadolu’ya yerleşmeleri, giyim kuşamda büyük değişikliklere yol açmıştı. Bunlar şöyle özetlenebilir: Giyim malzemesi olarak kullanılan derinin yerini değişik dokumalar almıştı. Kadın ve erkek giyimleri farklılaşmıştı. Kadınlar için örtünme (tesettür) denen yeni bir etken, bir kavram ortaya çıkmıştı. İranlıların ve Arapların giysileri yaygınlık kazanmıştı. Kent ve kırsal kesim giyinmeleri giderek birbirinden ayrılmıştı. Devlet örgütlerinde tek tip elbise (üniforma) oranı artmıştı. Avrupa ile ilişkiler artınca da giyim kuşamda Batı etkisi görülmüştü.

Ama giyimdeki bu farklılaşmalar içinde en çok erkeklerin başlarına giydikleri başlıklar üzerinde durulduğu görülmektedir. Eskiden giyilen börk varlığını sürdürürken Orta Asya döneminin simgesi olan kalpak unutulmuştu. Onların yerine Araplardan alınan sarık giderek Müslüman erkeğin simgesi kabul edilmişti. Sarık, külah ve kavuk’lar değişik adlarla çoğalıp yaygınlaşırken ilmiye sınıfı ile tarikat ve ordu mensuplarının da rütbelerinin göstergesi olmuşlardı.

Osmanlı Türkiyesi’nde yeni bir içerik ve biçim kazanan erkek giyim kuşamı, Kapu Ocakları’nı kapatan II. Mahmut’un yeni kurduğu askeri birliğe fes denen yeni bir başlık giydirmesi ile bir büyük değişikliğe daha uğramıştı. Bu girişimde altı çizilmesi gereken nokta, Şeyhülislam Mehmet Tahir Efendi’nin askere fes giydirilmesine, böyle bir girişimin şeriata aykırı olduğunu öne sürerek karşı çıkmasıdır! Şeyhülislama göre Müslüman asker başına ancak İslamiyetin simgesi olan değişik sarıklar, kavuk vb. giyebilirdi. Ancak II. Mahmut verdiği kararı uygulatmadan vazgeçmeyerek Şeyhülislamı görevden almış ve Tunus’tan getirttiği 50.000 adet fesi askerlerine giydirmişti. (İ. Hakkı Uzunçarşılı, “Asakir-i Mansureye Fes Giydirilmesi”, Belleten, 70)

Mahmut bununla da yetinmemişti. Yeni askeri birlik mensuplarının geniş bir pantolon ile vücudu sıkıca saran bir ceket ve ayaklarına potin giymelerini de zorunlu kılmıştı. Bir süre sonra devlet memurlarının da fes ve pantolon-ceket ­giymeleri öngörülmüştü. Bu girişim, Tanzimat döneminde öteki alanlarda olduğu gibi erkek giyim kuşamında da bir ikililik yaratmıştı. Bu arada daha çok Müslüman olmayan tebaanın, özellikle Yahudi hekimlerin ve sarrafların giydikleri kalpak da güncellik kazanmıştı. II. Abdülhamit, 1903’te topçu ve süvari birliklerine fes yerine Orta Asya kökenli olan kalpak giydirmek istemişti. Fakat önceleri fes’in şeriat’a aykırı olduğunu öne sürerek ona karşı çıkanlar bu kez de fes’i savunur olmuşlardı! Bu yüzden kalpak ancak İkinci Meşrutiyet döneminde ordu mensuplarına giydirilebilmiş ve kısa sürede yaygınlaşmıştı. Enver Paşa ve Mustafa Kemal gibi toplumca sevilen komutanların kendi zevklerine göre yaptırdıkları kalpaklar da onların adlarıyla “Enverî, Kemalî” diye adlandırılmıştı.

Başlangıçta devlet gücüyle giydirilen fes, 19. yüzyıl sonralarında köylere kadar yaygınlaşırken kimi Türk aydınlarının Batılılar gibi kasket ve şapka giyme eğilimi gösterdikleri dikkati çekmektedir. Avrupa’ya kaçan Jön Türkler’in başlattıkları bu eğilim alafrangalaşmak (Frenkler, Avrupalılar gibi olmak) diye nitelendirilmişti. İttihat ve Terakki kurucularından İbrahim Temo, Romanya’ya kaçarken Köstence’de fesini çıkarıp bir gemici kasketi (mateletun) giydiğini anlatmaktadır. O sıralarda yurt dışına çıkan kimi görevlilerin de şapka giydikleri görülmektedir. Ancak bu gibilere II. Abdülhamit yönetimince sakıncalı kişiler olarak bakılmaktaydı. Örneğin Padişaha verilen 25 Eylül 1905 günlü jurnalde, Atina’ya giden Kamil Paşa oğlu Sait Bey ile oradaki Türk ataşemiliteri İhsan’ın ve 25 Temmuz 1907 günlü jurnalden de Bahriye Nazırı Hasan Rahmi Paşa’nın oğullarının şapka giydiklerinden şikayet edilmektedir (Faiz Demiroğlu, Abdülhamit’e Verilen Jurnaller, 69, 71). Maliye Bakanı Nail Bey ise Avrupa’da şapka giydiğinden, Sinop’da döndüğünde “Gâvur oldu, domuz herif!” diye suçlanmıştı. İkinci Meşrutiyet döneminde Avrupa’ya kaçan İttihatçı Halil Menteşe’nin de Viyana’da başında şapka ile gezindiği bilinmektedir. Kurtuluş Savaşı yıllarında Malta’ya sürülen aydınlar arasında şapka giyenler olmuştu. Onların fes’i savunanlarca eleştirildiklerine değinen Hüseyin Cahit Yalçın, “bir bez/kurdele parçasına bu denli önem veren kafaların” Türkiye’nin kurtarılmasına nasıl kılavuzluk edeceklerini anlayamadığını söylemektedir (Siyasal Anılar, 265). Gerçekten de o yıllarda şapka’ya Hıristiyan Avrupalılara özgü bir başlık gözü ile bakılıyor ve şapka giyenler Frenk taklitçiliği ile suçlanıyorlardı. İskilipli Atıf Hoca’da 1922’de yayımladığı “Frenk Mukallitliği ve Şapka” adlı broşürde bu görüşü savunmuştu.

Bütün bunlara karşın yukarıda değindiğimiz gibi Mustafa Kemal, 1910’da Picardie manevralarına giderken Selanik’ten satın aldığı Avrupai bir elbise ile kasket giymişti. Fes ile seyahat etmek isteyen arkadaşı Binbaşı Selahattin’de Belgrat istasyonunda karşılaştığı aşağılayıcı davranış karşısında Paris’e vardığında ilk iş olarak yeni bir şapka almıştı. Cumhurbaşkanlığı Genel Sekreteri ve Milli Eğitim Bakanı olarak Mustafa Kemal Atatürk’ün çok yakınında bulunmuş olan Yusuf Hikmet Bayur’un aktardığına göre, onda fes’e karşı ilk tepki 1908’de özel bir görevde Bosna ve Avusturya’ya gönderilmesi sırasında başlamıştı (AHE, 31). Kâzım Özalp’in anlattığı bir başka olay ise Mustafa Kemal’in daha o yıllarda şapka giyilmesinden yana  olduğunu göstermektedir. 31 Mart Olayı’nı izleyen Arnavutluk ayaklanmasını bastıran birlikteki subayların elbiselerinin ve başlarındaki serpuş’ların (başörtüsü) çok çeşitli olduğunu belirten Mahmut Şevket Paşa, “Şu serpuş işine bir çözüm bulmalı” diye bir tartışma açmıştı. Subayların bir kısmı kişisel görüşlerini açıklarken Mustafa Kemal, “Şapka kabul edilmelidir!” yanıtını vermişti (Atatürk’ten Hatıralar, 4). Bu kanaatte olan Mustafa Kemal’in Sofya Ataşemiliterliği sırasında çektirdiği fotoğraflarda sivil elbise ile birlikte başına kalpak değil şapka giydiği açıkça görülmektedir.

Lozan barış görüşmeleri’nin son aşamasına gelindiğinde Mustafa Kemal, Türk kadınına özgürlük tanıma ve erkeklerin şapka giymeleri konularını gündeme almaya yönelmişti. Dışişleri Bakanı İsmet İnönü’de Lozan görüşmelerinde melon ya da silindir şapka ile görünmüştü. Mustafa Kemal, 1923 baharında kendisiyle konuşan İngiliz gazeteci Grace Ellison’a, “Gelecek yıl bu zaman kadın özgür olacaktır. Yüzünü açacak ve erkekler arasına karışacak” demişti. Gazetecinin erkeklerin bundan hoşlanıp hoşlanmayacakları sorusuna da “Beğenip beğenmemek çok önem taşımıyor. Özgürlük gelmelidir!” diye yanıt vermişti. Arkasından erkeklerin giyim kuşamına değinerek şunları eklemişti: “Yaz gelip de kalpaklarımız fazla sıcak gelince, güneşten kendimizi korumak için kenarı siperli şapkalar giyeceğiz. Giysinin ırkçı açıklaması dönemi geçmiştir!” (AİK, 211)

Böylece şapka konusuna ilişkin tartışmalar da başlamıştı. Atatürk’ün 1923 Şubatında Balıkesir Paşa Camisi’nde minbere çıkıp bir hutbe vermesinden önce Müftü Abdullah Esat, şapka’nın şeriat ile ilgisi bulunmadığını belirten bir bildiri yayımlayarak şunları açıklamıştı:                                                     “Dini dünya işlerine karıştıranlar, kendi hırslı menfaatlerine tapanlardır. İslamiyeti biçim ile görenler putatapıcılardır. Bunların söylediklerini doğrulayan ne bir ayet ne bir hadis vardır. Kutsal dinimize bühtan edenler, sarık, fes, şapka arasında karşılaştırma yapanlardır!” (Gürcan Bozkır, “Şapka Devriminin İzmir Basınında Yankıları”, 131)

Bir din adamının bu açıklaması Mustafa Kemal’e atacağı adımda kuşkusuz büyük destek olmuştu. Giyim kuşam değişikliğine ve erkeklerin şapka giymelerine ilişkin yasanın çıkartılmasına işte bu aşamalardan geçilerek gelinmişti. Bu yolda ilk adım da Şeriye ve Evkaf Bakanlığı’nın kaldırılmasından sonra hukukçuların giysilerinin saptanması sırasında atılmıştı. Hakimler ve Adliye Mensuplarının Resmi Kıyafetleri hakkındaki yasa çıkartılırken (3 Nisan 1924) bundan böyle hukukçuların görev esnasında giyecekleri bir üniforma belirlenmişti. Artık sıranın öteki devlet görevlilerine geleceği anlaşılmıştı. Bu arada Cumhurbaşkanlığı Muhafız Alayı içinde bir girişim, şapkaya doğru bir adım oluşturmuştu. Alay Komutanı İsmail Hakkı Tekçe, İran ve Afgan ordularında subaylarin vizyer’li kasket ve şapka giymelerinden esinlenerek İstanbul’da bir terziye yaptırttığı “visiere”leri (şapkanın öne uzanan siperlik kısmı) Atatürk’ün izniyle alayındaki subayların başlarına giydikleri kabalak’larına taktırılmıştı. Subaylar bu vizyer’lere alıştıktan sonra yine Atatürk’ten izin alarak, alaya Samanpazarı’ndan İstasyon’a kadar bir yürüyüş yaptırarak Ankara halkına bunları tanıtmıştı. Gerçi bir süre sonra Şeyh Sait isyanı başladığında Başbakan Fethi Okyar söz konusu subayların vizyerlerini çıkarmalarını istemişti ama İsmet İnönü yeniden Başbakan olunca vizyerler serbest bırakılmıştı (Muhafızı Atatürk’ü Anlatıyor, 40-44).

Atatürk, bu olaylardan sonra devrim alanındaki her girişimde olduğu gibi, kendi görüşlerini halka iletmek ve onların tepkilerinin ne olacağını saptayabilmek için bir yurt gezisine çıkmaya karar vermişti. Onun 23 Ağustos 1925’te eline bir panama şapka alarak Kastamonu-İnebolu yöresinde çıktığı geziyi bu bağlamda değerlendirmek gerekir. Bu geziden önce gazetelerde şapka giyilmesine ilişkin bazı haberler çıkmıştı. İzmir’de yayımlanan Anadolu gazetesinde, ordu mensuplarına şems siperli (güneşe karşı korumalı) bir başlık giydirileceği haber verilmişti (22 Haziran 1925). Birkaç gün sonra da (10 Temmuz 1925) Dışişleri Bakanı Tevfik Rüştü Aras’ın başına şapka giydiği ve Bakanlık görevlilerinin onu izlediği bildirilmişti. 12 Ağustosta da İçişleri Bakanlığının bütün birimlerinde memurların başı açık olarak çalışmalarının istendiği duyurulmuştu.

Gezisinde giydiği başlığın adının şapka olduğunu belirten Atatürk, bunun giyilmesinin din açısından doğru olmadığını öne sürenlere, “Yunan başlığı olan fesi giymek caiz oluyor da şapka giymek neden olmasın?”  sorusunu yöneltmişti. Kastamonu Valiliğinde il müftüsüne kılık değiştirmenin dince sakıncalı olup olmadığını sormuş, müftü de Balıkesir müftüsü gibi bunda din açısından herhangi bir aykırılık bulunmadığını söylemişti. Bu sırada Vali Fatin Bey ile milletvekillerinden Ali Rıza ve Mehmet Fuat ile kimi görevliler, hemen beyaz kumaşlardan şapka’ya benzer başlıklar diktirip başlarına geçirmişlerdi. Halkın ve görevlilerin bu sıcak yaklaşımını girişilen devrim için büyük bir destek olarak değerlendiren Atatürk, daha sonraki konuşmalarında bundan gurur duyduğunu belirtmişti:

“Türk ulusu çok büyük olaylarla kanıtladı ki, yenilikten yana ve devrimci bir ulustur. Bu ulus, gerçek eğilimine aykırı sanılarda bulunanlara yüz vermemektedir. Bununla özellikle bugün çok övünüyorum. Bundaki isabet sırrını açıklamak için hemen söyleyeyim ki, bizim ilham kaynağımız, doğrudan doğruya Türk ulusunun vicdanı olmuştur.”

Atatürk’ün eylül başına kadar süren bu gezisi hemen etkisini göstermiş, devlet görevlileri ile halktan bir kesim de fes’i çıkartıp şapka giymeye başlamışlardı. Öyle ki bir süre önce şapka giyen bir gazeteciyi tutuklatmaya kalkışan İstiklal Mahkemesi Başkanı Ali Çetinkaya bile başına şapka geçirmişti. Cumhurbaşkanının Ankara’ya dönüşünün hemen ertesi gününde şapka konusu hükümetçe ele alınmıştı. Bunun için özel bir yasa çıkartmaktansa sorunun öncelikle bir hükümet kararnamesi ile çözülmesi uygun görülmüştü. 2 Eylül 1925’te yayımlanan bir Bakanlar Kurulu kararnamesi ile devlet memurlarının, “Halkın kendiliğinden giymeye başladığı şapka’yı giymeleri zorunluluğu” getirilmişti. CHP genel merkezince 5 Eylül’de parti müfettişliklerine gönderilen genelgede ise şapka, uluslararası uygarlığın bir simgesi olarak nitelendirilmiş ve giyilmesinin Türk devriminin yaygınlaştırılmasını sağlayacağı belirtilerek şöyle denilmişti:

“Büyük müncimiz (kurtarıcımız) dâhi reisimiz Gazi Paşa Hazretleri, Kastamonu seyahatlerinde irad buyurdukları (söyledikleri) nutuklarında, cihan aile-i medeniyesinde necip milletimizin de beynelmilel (uluslararası) makbul bir kisve ile arz-ı vücud etmesi hususuna ehemmiyetle işaret buyurdular.

Taasup ve cehalet zihniyetine karşı mücadelenin bâriz alametlerinden (belirgin göstergelerinden) olan şapkanın memurin-i devletçe iktisası (giyilmesi) için muhterem hükümetimiz her tarafa lazım gelen emirleri vermiştir. İnkılabı yaşatacak olan fırkamız mensubininin (mensuplarının) ve bilhassa müfettiş beylerle heyet-i idare ve müteşebbiseler azay-i muhteremelerinin derhal şapka giymeleri, bu inkılap-ı azimi serian tamim emrinde (büyük devrimi süratle yaygınlaştırma işinde) pekl faideli ve lazımdır. Bu babda icab eden tebligatın suver-i münasebe ile (uygun yollarla) icrası ve muhterem halkımıza hakikat anlatılarak tecedüt (yenilik) ve medeniyet yolunda irşad olunması mevdu-u himmetleridir (aydınlatılması sizin göstereceğiniz çabaya bırakılmıştır) efendim.” (CMAR, nr. 3272/B)

Atatürk, bu girişimin sonuçlarını yerinde izlemek ve halkın nabzını tutabilmek için yeni bir yurt gezisine çıkmıştı. Eylül sonunda başlayan ve İzmit-Bursa-Balıkesir-Manisa-İzmir-Konya-Afyon’u kapsayan gezi bir ay sürmüştü. Bursa’daki konuşmasında, bir zamanlar bu ulusun başına fes giydirebilmek için şeyhülislam değiştirildiğini, fetva’lar çıkartıldığını hatırlatarak “Bugün ulusumuz böyle duygusuz, anlamsız, mantıksız araçların hiçbirini gerekli görmüyor! Güzel bir serpuş olan şapka’dan pek az sürede dervişler, müritler, hocalar da memnun kalacaklardır” demişti. Bir bayan dinleyicinin sorusu üzerine de bayanların da şapka giyebileceklerini belirtmişti (ASD, V, 37). Cumhurbaşkanının bu gezisini yakından izleyen gazeteler de şapka giyilmesini destekleyen makaleler yayımlamışlardı.  İzmir’deki Türk İli gazetesi “Fesler Aşağı!” başlığıyla fes’e karşı cephe alırken, Yanık Yurt, “Uygar olmak için şapka giymek gerekirse onu da yapacağız”  diye açıklamalarda bulunmuştu. Anadolu gazetesinde ise Londra’da bir sergiye şapka ile gelmişken fotoğrafının çekilmesine izin vermeyen Irak Kralı Faysal’ın davranışını “sarık ve cüppe ile halkı aldatma” olarak niteleyen Ahmet Ağaoğlu’nun bir makalesi yayımlanmıştı (G. Bozkır, Agy). Bu dönüşümde Konya Lisesinde daha çarpıcı bir tablo sergilenmişti. İbrahim Süreyya’nın aktardığına göre 17 Ekim’de bir şenlik düzenleyen öğrenciler başlarındaki fes’leri çıkarıp yırtmışlar ya da yaktıkları ateşe atmışlardı (Agy, 237).

Devlet görevlilerinin şapka giymelerine ilişkin kararnameye yurt düzeyinde genelde uyulurken yer yer karşı gösteriler de yapılmıştı. Bu ilk uygulamada milletvekilleri kararname kapsamına alınmamışlardı. Ama şapka giyimini bir zorunluluk haline getirmek ve ulusa öncelik etmeleri gereken milletvekillerini de kapsam içine alabilmek için özel bir yasa çıkartılması gerekli görülmüştü. Bundan önceki devrim yasaları gibi buna ilişkin yasanın da bir hükümet tasarısı olarak değil milletvekilleri önerisi olarak Meclise sunulması uygun bulunmuştu. Refik Koraltan ile arkadaşlarının Şapka İksası (giyilmesi) Hakkında Kanun başlığıyla hazırladıkları önerinin gerekçesinde şu görüşlere yer verilmişti:

“Aslında hiçbir öneme sahip olmayan başlık sorunu, çağdaş uygar uluıslar ailesi içine girmeye kararlı olan Türkiye için özel bir değere sahiptir. Şimdiye kadar Türklerle öteki çağdaş uygurlar arasında bir fark niteliğinde sayılan şimdiki başlığın değiştirilmesi ve yerine çağdaş uygar ulusların tümünün ortak başlığı olan şapka’nın giyilmesi gereği belirmiştir. Ulusumuz bu çağdaş ve uygar başlığı giymek suretiyle herkese örnek olduğundan, ekli yasa önerisinin kabulünü dileriz.”

2 maddeden oluşan yasa önerisinin ikinci maddesi yürürlüğe ilişkin olup 1. maddesi şöyle düzenlenmişti:

“Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri ile genel, özel ve yerel yönetimlere ve bütün kuruluşlara bağlı memurlar ve hizmetliler, Türk ulusunun giymiş olduğu şapka’yı giymek zorundadır. Türkiye halkının genel başlığı şapka olup buna aykırı bir alışkanlığın sürdürülmesini hükümet yasaklar.”

Böylece söz konusu öneri kadın giyimi konusunda hiçbir hüküm içermeyip erkek giyiminde de yalnızca şapka’ya ilişkindi. Adalet komisyonunun uygun bularak genel kurula sunduğu önerinin görüşülmesine 25 Kasım 1925’te başlanmıştı. Bu sırada bağımsız Bursa Milletvekili Nurettin Paşa (Sakallı), bir önerge vererek yasaya karşı çıkmıştı Ona göre Bakanlar Kurulu kararı varken böyle bir yasaya gerek yoktu, üstelik tasarı Anayasaya aykırı idi. Ancak tartışmalar sonunda oya sunulan tasarı, Nurettin Paşa ile Ergani Milletvekili İhsan Bey’in karşı oylarına karşın büyük çoğunlukla kabul edilerek yasalaşmıştı.

25 Kasım 1925 gün ve 677 No.lu bu yasanın yürürlüğe girmesinden birkaç gün sonra Tekke, Zaviye ve Türbelerin Kapatılması’na ilişkin yasa görüşmeleri sırasında (30 Kasım), Ceza Yasasının 131. Maddesinde yapılan değişiklik ile de, “yetkili olmadıkları halde sarık ve dinsel kıyafet taşıyanların” davranışları suç kapsamı içine alınmıştı.

Şapka giyilmesine Bakanlar Kurulu kararnamesi çıktığında gösterilen tepkiler yasanın yürürlüğe girmesinden sonra daha da artmıştı. 14 Kasım’da  Sivas’ta bu nedenle hükümete hakaretler yağdıran bildiriler asılmış, kimi kışkırtmalarla kadınların yüzlerinin açılacağı ve Kur’an’ın da yasaklandığı söylentileri yayılmaştı. Sarıklı 40-50 kişi kentte gösterilere başlayınca da bunlar görevlilerce tutuklanmışlardı. Erzurum’da Şeyh Hacı Osman’ın kışkırtmasıyla sabah namazından sonra toplanan 3000 kişi çarşıyı kapattıktan sonra valinin evi önünde “Biz gâvur memur istemeyiz!” diye bağırmaya başlamışlardı. Güvenlik güçleri bunlardan bazılarını tutuklamaya kalkınca çıkan çatışmada 3 kişi hayatını kaybetmişti (30 Kasım). Bunun üzerine Hükümet, Erzurum’da bir ay süreyle sıkıyönetim ilan etmek gereğini duymuştu. Rize’de başlayan olaylarda ise elebaşıları köy imamları olmuştu. İskilipli Atıf’ın “Frenk Mukallitliği ve Şapka” adlı broşürlerinden de destek alan göstericiler yöredeki karakolu basıp 6 jandarmayı tutuklamışlardı. Maraş ve Giresun’da da şapka aleyhine gösteriler düzenlenmişti.

Şapkaya gösterilen bu tepkilerin altında sarığı kutsal sayıp şeriat düzenine bağlı olma ve onu geri getirme isteklerinin yattığı açıktı. Bu nedenle olayların İstiklal Mahkemesi’nce yerlerinde incelenmesi uygun görülmüştü. Ankara’dan ayrılan mahkeme Kayseri, Sivas, Erzurum ve Rize’ye geçerek gösterileri kışkırtma ve ayaklanma girişiminde bulunmakla suçlanan tutuklu ve sanıkları kendi yörelerinde yargılamıştı. Bunların bir kısmı 1-15 yıl arasında değişen hapis cezalarına çarptırılmıştı. Yargılamaların en önemlisi ise Erzurum ve Giresun olaylarının birlikte ele alındığı dava olmuştu. Erzurumlu Raif Hoca’nın kurmuş olduğu Muhafaza-i Mukaddesat derneği mensupları ile İskilipli Atıf Hoca’nın yargılandığı bu davada Atıf Hoca ile Ali Rıza, “irtica hareketlerini kışkırtarak anayasal rejimi değiştirme”ye giriştiklerinden ötürü idama mahkûm edilmişlerdi. Öteki sanıklardan 20’si 3-5 yıl arasında hapis, sürgün ve kürek cezalarına çarptırılırken, 22 sanık da beraat ettirilmişti (Aybars, İstiklal Mahkemeleri, 406-418).

Fes’in terk edilmesini önemseyen Atatürk’ün, Mısır Elçisinden başındaki fesi çıkartmasını istemesi, bu duyarlılığın bir yansıması olmuştu. 29 Ekim 1932 gecesi Ankara Palas’ta düzenlenen resepsiyona katılan elçinin fesinin çıkartılması iki devlet arasında diplomatik bir gerginliğe yol açmışsa da kısa sürede atlatılmıştı (B.N. Şimşir, Doğunun Kahramanı Atatürk, 251-319).

Şapka giyilmesine ilişkin yasadan 9 yıl sonra, 3 Aralık 1934’te 2596 sayılı Bazı Kisvelerin Giyilemeyeceğine Dair Kanun adı verilen bir yasa daha kabul edilmişti. Bununla hangi din ve mezhepten olursa olsun din adamlarının yalnızca ibadet sırasında ve törenlerde özel kıyafet ve başlık taşımalarına izin verilmişti. Bunun dışında dinsel kisvelerin giyilmesi yasaklanmıştı.

Şapka giyilmesine ilişkin 677 sayılı yasa ile söz konusu bu 2596 sayılı yasa, 1961 ve 1982 Anayasalarında, laik Türkiye’yi yaratan ve çağdaşlaşmaya yönelik olan İnkilap Yasaları arasına alınmış bulunmaktadır.

Çağdaşlığa yönelen Türkiye’de erkeklerin şapka giymelerine önem veren Atatürk, kadın giyimleri için herhangi yasal bir düzenlemeyi gerekli görmemişti. Bununla blrilikte tesettür’ün kaldırılmasına, Türk kadınının peçeyi atıp yüzünü açmasına ilişkin inancını korumuştu. Örneğin Ocak 1925’te Silifke Lisesi’ni ziyaretinde peçeli bir bayan öğretmen kendisine buket sunmak istediğinde, ondan öncelikle peçesini çıkarmasını dilemişti. Bunun üzerine söz konusu öğretmen, alkışlar arasında peçesini çıkarmış, Atatürk’de buketi alıp kendisine teşekkürler etmişti (İzzet Aslan, Atatürk Silifke’de, 75. Vd). Fakat Atatürk’ün tesettürlü olan kadınlara saygısını, halk arasında tesettürlü yaşlı bir kadının elini büyük bir heyecan ve tebessüm ile öpmesinden anlayabiliriz.

(Kaynak: Şerafettin Turan, Kendine Özgü Bir Yaşam ve Kişilik, Bilgi Yayınevi, s. 487-495)

İnsanlık tarihindeki en köklü değişimlerden biri olan tarımdan sanayiye geçiş, yalnızca üretim araçlarını değil, toplumların sosyal yapısını, çevreyle ilişkilerini ve ekonomik dinamiklerini de derinlemesine etkiledi. Tarım devrimi, insanlığın avcı-toplayıcı yaşamdan yerleşik düzene geçmesini sağlarken, Sanayi Devrimi ile bu düzen endüstriyel üretim ve hızlı kentleşme ile yeniden yapılandı. Bu iki büyük dönüşüm, doğa ile ilişkimizi, sınıfsal yapıları ve çalışma kültürünü yeniden tanımlarken, modern dünyaya dair pek çok temel olguyu da beraberinde getirdi.

Tarımın Sosyal Yapıya Etkisi: Hiyerarşinin ve Mülkiyetin Doğuşu

Tarıma dayalı yerleşik düzene geçilmesi, insanlık tarihinde hiyerarşinin ilk temellerini attı. Tarım toplumlarında üretim fazlası, toplumda belirli sınıfların oluşmasına yol açtı. Elde edilen fazla ürün, güç ve zenginlik elde etmek isteyen kesimler tarafından denetim altına alındı. Bu, özellikle Mezopotamya ve Mısır gibi yerlerde “kral”, “rahip” gibi üst sınıfların ortaya çıkmasına ve toprakların aileden aileye miras yoluyla aktarılmasını sağladı. İnsanlar tarım alanlarını sahiplenmeye, yani özel mülkiyeti geliştirmeye başladılar. Örneğin, Sümer şehir devletlerinde, tapınaklar ve rahip sınıfı, halkın yetiştirdiği ürünleri toplar ve depolar, daha sonra ihtiyaca göre yeniden dağıtımını sağlardı. Bu toplumsal organizasyon, toplumun ortak çıkarları doğrultusunda iş birliği yapmasını kolaylaştırdı, ancak aynı zamanda sosyal eşitsizliklerin doğmasına da zemin hazırladı.

Ekonomik Dinamikler: Değerli Ürünlerden Ticaret Ağlarına

Tarıma geçişle birlikte, bazı ürünler stratejik bir öneme sahip olmaya başladı. Örneğin, Nil Nehri’nin verimli toprakları sayesinde Mısır’da üretilen buğday, bölgedeki diğer uygarlıklar için bir ticaret malzemesine dönüştü. Benzer şekilde, Mezopotamya'daki zeytin yağı ve şarap, hem ticaretin hem de kültürel etkileşimin temel taşlarından biri oldu. Bu ürünlerin değişim aracı olarak kullanılması, ticaret ağlarının kurulmasını sağladı. MÖ 1500’lerde Doğu Akdeniz'de Fenikeliler tarafından kurulan ticaret kolonileri, ürün değişimi ile birlikte kültürel ve teknolojik bilginin de aktarılmasına olanak tanıdı. Böylece, tarıma dayalı ekonomiler, toplumlar arası ilişkileri güçlendirdi ve kıtalar arası ticaretin temelini oluşturdu.

Çevresel Etkiler: İlk Tahribattan Sürdürülebilirliğe Geçiş

Tarımın doğaya müdahale etme ve dönüştürme fikrini doğurması, insanlığın çevreyle kurduğu ilişkide ilk büyük kırılmayı yarattı. Yerleşik tarım toplulukları, ormanlık alanları tarım arazisi açmak için tahrip etmeye başladı. Bu ekolojik değişiklikler ilk başta verimliliği artırdı, ancak uzun vadede toprak erozyonu ve ekolojik bozulmalar gibi sorunları doğurdu. Örneğin, Mezopotamya'da sulama kanallarının yanlış yönetilmesi, tuzlanmaya yol açarak verimli tarım alanlarının çoraklaşmasına neden oldu. Bu tahribat, aslında daha sonraki sanayi toplumlarının çevreye bakış açısının da temelini oluşturdu. Ancak tarım toplumları, doğayı yalnızca sömürmek yerine, ekosisteme entegre olma ve sürdürülebilir yöntemlerle yaşama çabası içindeydi. Bazı Amerikan yerlileri, toprağın verimini sürdürebilmek için nadas yöntemini geliştirmişlerdi; Çin’de ise pirinç tarlalarında balık yetiştirerek hem suyun verimliliğini artıran hem de balık yetiştiriciliği yapan sürdürülebilir tarım teknikleri geliştirildi. Tarım toplumlarının doğal döngüye uyum sağlama çabası, sanayi toplumlarının aksine doğayı uzun vadede koruma güdüsü taşıyordu.

Sanayi Devrimi’nin Sosyal Dinamiklere Etkisi: İşçi Sınıfının Doğuşu ve Kentleşme

Sanayi Devrimi ile birlikte, tarıma dayalı toplum yapısı yerini sanayi merkezli bir sosyal yapıya bıraktı. Özellikle İngiltere’de başlayan sanayi hareketi, kırsal bölgelerden kentlere büyük göç dalgalarına yol açtı ve bu, yoğun bir kentleşme sürecini başlattı. Kentlerde artan iş gücü ihtiyacı, işçi sınıfının doğmasına yol açtı. Ancak, sanayi merkezlerindeki çalışma koşulları oldukça zordu. Fabrikalarda uzun saatler boyunca çalışmak, sağlıksız ve tehlikeli iş ortamları, düşük ücretler gibi sorunlar, işçi sınıfının sömürülmesine ve derin bir sınıfsal bölünmeye neden oldu. Sanayi Devrimi’nin bu etkileri, sosyal adalet arayışlarını ve hak mücadelelerini de beraberinde getirdi. 19. yüzyılda Karl Marx ve Friedrich Engels gibi düşünürler, sanayi toplumunun yapısal sorunlarını analiz ederek sosyalist ideolojinin temellerini attılar. 1830’larda İngiltere’de başlayan Chartist Hareket, işçilerin daha iyi çalışma koşulları, oy hakkı ve sosyal güvence talepleriyle ilk geniş çaplı sosyal hareketlerden biriydi. Bu süreç, ilerleyen yıllarda işçi sendikalarının doğuşuna ve sosyal hakların kazanılmasına zemin hazırladı.

Çevresel Tahribat: Endüstriyel Üretimin Doğaya Maliyeti

Sanayi Devrimi ile birlikte, doğaya yapılan müdahalenin boyutu da dramatik bir şekilde arttı. Buhar makineleri ve kömür kullanımı, hem havaya karbondioksit salınımını artırdı hem de ormanlık alanların büyük ölçüde yok olmasına neden oldu. İngiltere ve Almanya gibi sanayi devlerinin hızla büyümesi, çevresel sorunları da beraberinde getirdi. Örneğin, İngiltere’nin başkenti Londra, 19. yüzyıl boyunca artan kömür kullanımı nedeniyle sürekli yoğun bir duman tabakasıyla kaplandı ve bu durum “Great Smog” gibi çevresel felaketlere yol açtı. Fabrikalardan çıkan atıklar nehirleri kirletirken, sanayi şehirlerinde yaşayan insanlar kronik sağlık sorunları ile yüzleşmek zorunda kaldı. Sanayi toplumları, doğayı sınırsız bir kaynak olarak gören anlayışları ile çevresel yıkıma yol açarken, doğa üzerinde sürdürülebilir bir denge kurmanın önemini göz ardı ettiler. Ancak 20. yüzyılın ikinci yarısından itibaren çevre bilinci artmaya başladı. Çevresel sürdürülebilirlik, özellikle çevre hareketlerinin etkisiyle modern toplumların ajandasına yeniden girdi.

Ekonomik Yapının Dönüşümü: Küresel Kapitalizm ve Sömürgecilik

Sanayi Devrimi ile birlikte kapitalizm, küresel bir ekonomik sistem olarak hızla yaygınlaştı. Fabrika sahipleri ve sermayedarlar, işçi sınıfının emeği ile elde ettikleri sermaye birikimini daha da artırarak devasa servetler kazandılar. Avrupa’nın sanayi devleri, hammaddeye olan ihtiyaçlarını karşılamak için sömürgeci politikalar izleyerek Asya, Afrika ve Amerika kıtasında kaynakları denetimleri altına aldılar. İngiltere, Hindistan’dan elde ettiği pamuk ve Çin’den aldığı çay gibi hammadde kaynaklarıyla dev sanayi makinelerini besledi. Bu dönemde, sömürge ülkelerdeki doğal kaynakların sömürülmesi, yerel halkların kültürlerini, ekonomilerini ve yaşamlarını derinlemesine etkiledi. Özellikle Afrika kıtası, köle ticareti ve kaynakların yağmalanması gibi trajik olaylara sahne oldu. Avrupa'nın sanayi şehirlerinde iş gücü ve hammadde ihtiyacını karşılayan sömürge ülkeleri, kendi kaynaklarından yararlanamadan zengin Batılı ekonomilerin hammaddesi haline geldiler.

Sınıfsal ve Çevresel Bilincin Doğuşu

Tarım ve sanayi dönüşümleri, insanlık tarihinde ilerlemeyi ve gelişmeyi sağlayan büyük sıçramalar oldu. Ancak bu sıçramalar, sınıfsal eşitsizlikleri ve çevresel tahribatı da beraberinde getirdi. Tarım toplumlarının doğayla olan uyumlu ilişkisinden, sanayi toplumlarının doğayı sömüren yapısına geçiş süreci, çevresel bozulmaları hızlandırdı. Bu durum, modern toplumlarda çevreyi koruma ve sürdürülebilir kalkınma arayışlarını güçlendirdi. Aynı zamanda, sınıfsal mücadeleler ve sosyal hak arayışları, işçi sınıfının hak mücadelesini ve toplumsal adalet taleplerini doğurdu.

İnsanlığın bu yolculuğunda elde ettiği bilgi birikimi, bugün ekosisteme duyarlı, adaletli ve sürdürülebilir bir gelecek inşa etme çabalarına rehberlik ediyor. Bu dönüşüm süreçleri, sadece tarihsel birer dönem olmaktan öte, modern toplumların nasıl bir gelecek inşa edeceğine dair dersler sunmaya devam ediyor. İnsanoğlu yarattığı küresel canavarı ya ehlileştirecek ya da ona esir olarak kendi kendini imha edecek. Gelecek yüzyılda küresel önlemler alınmadığı taktirde geri dönüşü olmayan bir sona gideceğiz aç gözlülüğümüz ve para hırsımız kendi sonumuzu getiriyor her şey elimizden gittiğinde geriye dönüp bakmak fayda sağlamayacak, yok ettiğimiz dünyanın kalıntılarına bakıp iç çekmek bize yeşil ormanları ve akan nehirleri geri getirmeyecek. İnsanoğlu gelişmeye devam edecek bu gelişme dediğimiz şey ise bizi başladığımız noktanın da gerisine götürecek. 

Son ırmak kuruduğunda, son ağaç yok olduğunda, son balık öldüğünde; beyaz adam paranın yenmeyen bir şey olduğunu anlayacak!

-Kızılderili Atasözü

İnsanoğlu tarih boyunca inancı yüzünden çok kez aldatıldı. İnanç insanın en hassas duygusudur ve bunu kullanmayı bilenler, insanları kolayca sömürmeyi ve yönlendirmeyi başardı.  
Eskiçağda krallar, kendilerine meşruiyet kazandırmak için yetkilerini tanrıdan aldıklarını veya bizzat kendilerinin tanrı-kral olduklarını öne sürerek büyük imparatorluklar kurmayı başardılar. Mezopotamya uygarlıklarında ve Mısır Uygarlığında bunu rahatlıkla görebiliriz. Bu durum Eskiçağla sınırlı kalmadı Ortaçağda bunun en büyük yansımalarını Hristiyanlık üzerinde gördük. Papalar üst düzey yetkilere sahiplerdi ve tanrının kararlarını onlar uyguluyor ve hatta tanrının işlerini yürütüyorlardı.  
Tanrının iyi insanlara vadettiği cenneti ve affedilmeyi para karşılığı satıyorlardı. Biz buna Endüljans adını verdik ve bunun anlamı göz yummak, bağışlanmaktı yani her şeye rağmen yaptıklarına rağmen göz yummak!

Endüljans cennete tek yönlü biletti arafta beklemeye gerek yoktu. Bu inanılmaz fikir ortaçağda birçok insanın dikkatini çekti. Aldanmak farklı bir boyut kazandı. Para ver, günahlarını bağışlayayım. Para ver, cennette yerin hazır. Bu düzen uzun süre böyle gitti ta ki Martin Luther çıkıp “hayır bu düzen böyle gitmez” diyene kadar. Tamamıyla bitti mi ? hayır. Hiçbir şey tamamıyla bitmez. 
Bunun islam dünyasındaki karşılığı tevbe etmektir. Şanslıyız ki Allah bizden tevbe için para istemiyor. İslam dünyasındaki yansımalarını Hasan Sabbah’ın Haşhaşilik hareketinde de görebiliriz. Sabbah, müridlerine cenneti vadederek istediği her şeyi yaptırdı. Hatta onlara sözde cenneti gösterdi insanın cennete ulaşma arzusu öyle baskındı ki iyi bir insan olmaktan hariç her şeyi yaptık. 

Günümüz dünyasına baktığımızda artık tanrı-krallar yok. Bilimsel devrim insanoğlunun gelişmesini hızlandırdı internet çağı başladı. Eski geleneklerimizi geride bıraktık belki de bırakmadık hiçbir şey tamamıyla bitmez. 
İnternet çağı, kolayca zengin olma arzumuzu akıl almaz seviyelere yükseltti. Tıpkı Papaların endüljans satıp zengin oldukları gibi. Madem paramızla cenneti alamıyoruz o halde bu dünyada cenneti yaşamalıyız inancı bizi belki de hiç var olmayan sanal araziler, sanal dükkanlar almaya itti. Bu durumun Endüljanstan pek farkı yok gibi Metaverse yani Sanal Dünya’dan bir şeyler almak ortaçağdan gelen alışkanlığımız mı? Yoksa kolayca zengin olma hırsı mı? Dünyada cenneti yaşamak mı istedik? Aslında bu soruların cevabı basit; Hepsi! 
Metaverse, internet üzerinde yeni bir evren yarattı ve bu evrenden tapular sattı. Tabi bununla sınırlı kalmadı aslında bugün internet üzerinden neler yapabiliyorsak metaverse’de aynı şeyleri artırılmış gerçeklikle yapıyoruz alışverişlerimizi, sosyal aktivitelerimizi, gezmeyi… Bu sanal evrenin değerini belki şu an için anlayamayacağız ya da hiçbir zaman anlamayacağız belki de sanıldığı kadar değerli değildir sadece ortaçağda olanın bir benzeridir insanların paralarını sömürmek için güzel bir fikirdir. Bunu bilmiyoruz yeni bir Martin Luther çıkacak mı yoksa bütün Luther’ler sisteme ayak mı uyduracak? Bunu göreceğiz. İnsanlık gelişmeye devam edecek yerimizde durmayacağız ve alışkanlıklarımız asla tamamıyla bitmeyecek. Cennete ulaşma arzumuz da zengin olma arzumuz da bizimle sonsuza kadar gelecek ve bu iki denklem arasında savrulup duracağız.

 
Ve Yunus Emre’nin şu dizesiyle bitirelim; 

"Cennet cennet dedikleri bir kaç köşkle bir kaç huri

İsteyene ver onları bana seni gerek seni"

Zübeyde-Ali Rıza çiftinin dördüncü çocukları olarak doğan Mustafa, tarihin önemli dönemeçlerinden birinde gözlerini dünyaya açmıştı. Nüfus kaydına, Osmanlı İmparatorluğu'nda kullanılan Rumî (Malî) takvime göre, yalnızca 1296 yılı işlenmiş, ay ve gün ise belirtilmemişti. O dönemde genelde yeni doğan çocukların doğum günleri aile büyüğünce evdeki Kur'an'ın iç kapağına yazıldığı için Ali Rıza Efendi'de böyle hareket etmişti. Ancak Zübeyde Hanım'ın açıkladığına göre söz konusu Kur'an kaybolduğu için nüfus kaydına Mustafa'nın doğum ayı ve günü geçirilememişti. Aslında ona doğumunda Selanik müdürlüğünce verilen nüfus cüzdanının ya kaydolduğu okullardan birinde kaldığı ya da sonraları kaybolduğu anlaşılmaktadır. Bu nedenle onun doğum tarihini belirleyen ilk belgeler askeri okullardaki öğrenci kayıtları olmaktadır. Bu kayıtlarda ay ve gün belirtilmeden doğum yeri ve tarihi hep "Selanik, 1296" olarak gösterilmiştir.

Kendisini seçim hakkından yoksun kılmak amacıyla Ocak 1922'de seçim yasasında yapılmak istenen değişikliğe karşı duyulan tepki sırasında Ankara Belediye Meclisi'nin aldığı kararla Hacıbayram Mahallesi nüfüsuna (Hane/Ev N: 161/1) kaydedilmişti (KAA, 177). Bize kadar ulaşan nüfusla ilgili ilk kaydı ise, İzmir'de Uşaklıgiller'in kızı Latife ile evlenirken almış olduğu belgedir. "Türkiye Hükümeti Nüfus Tezkeresi" başlığını taşıyan 27 Kânunisani 1339 (Ocak 1923) tarihli belgede, doğum yeri ve hangi nüfusa kayıtlı olduğu belirtilmeksizin yalnızca doğum tarihi (1296) verilmiştir. Bunda Gazi Mustafa Kemal Paşa Hazretleri, "İzmir Göztepe"de yani nişanlısı Latife Hanım'ın evinde oturur görünmektedir. Onun fahri (onursal) hemşehrisi olduğu İzmir nüfusundan alınan bu belge, evlenmek gibi işlemlerde günümüzde de alınması gereken bir ikamet (oturma) belgesi niteliğindedir.

Ancak Mustafa Kemal'in İzmir dışında fahri hemşehriliğe seçildiği öteki kentlerin nüfusuna da kaydedildiği anlaşılmaktadır. Ona ilk onursal hemşehrilik Erzurum'da verilmişti. Müdafaâ-i Hukuk Derneği yönetim kurulu, 21 Ağustos 1919'daki toplantısında sine-i millet'e katılan eski Ordu Müfettişine kentin evlatları arasında yer almasını önermişti. O da 27 Ağustos'ta verdiği yanıtta bunu memnunlukla kabul ettiğini belirterek kent nüfusuna kaydedilmesini dilemişti (ATTB, 55). İzmir'in kurtarılışından sonra merkez ve bağlı belediye ve idare meclisleri, 10 Eylül'den beri kentlerinde bulunan Başkomutan Mustafa Kemal'e onursal hemşehrilik önerilmesini kararlaştırmışlardı. Bunun üzerine 24 Eylül'de "hamiyetli" diye nitelediği İzmir halkına bir teşekkür bildirisi yayımlayan Mustafa Kemal, bu öneriyi, "muzafferiyeti (utkuyu) müjdeleyen bir simge" olarak gördüğünü belirtmişti (Agy, 461). İzmir onursal hemşehriliğini çok geçmeden Ankara izlemişti. Ankara Belediye Ercümeni, 2 Ekim 1922'de İzmir'den Ankara'ya dönen ve büyük coşku ile karşılanan TBMM Başkanı Gazi Mustafa Kemal'e onursal hemşehrilik önermeyi gerekli görmüştü. 5 Ekim günlü mektubuyla bunu teşekkürle kabul ettiğini bildiren Mustafa Kemal, TBMM'nin, ancak "Ankara'nın kahraman muhitinde pervasızca bağımsızlık mücadelesine devam edebildiğini" de vurgulamıştı (ABE, XIII, 381). 

Ertesi yıl onursal hemşehrilik önerisi Rize'den gelmişti. Mustafa Kemal, 28 Nisan 1923 günü telgrafta "muazzez" bir kentin vatandaşları arasında kendisine bir yer ayrılmasından ötürü duyduğu sevinci belirtmişti (Agy, 500). Rize'yi de Diyarbakır izlemişti. Bu nedenle Belediye Başkanlığı'na gönderdiği 5 Nisan 1926 günlü mektupla gösterilen "kadirşinaslığa" (kadirbilirliğe) teşekkür etmişti (Kara Âmid, Atatürk Yılında Diyarbakır, 1981, s.31; ASD, V, 157). Dolayısıyla doğumunda Selanik nüfusuna kaydedilen Mustafa Kemal'in, TBMM Hükümeti'nin kuruluşu ile Ankara nüfusuna alındığını, bunun dışında fahri hemşehri seçildiği Erzurum, İzmir, Rize, Diyarbakır ve Gaziantep gibi kentlerin nüfuslarına da onursal hemşehri olarak kaydedildiği görülmektedir.

Mustafa Kemal'in bugün için bildiğimiz en ayrıntılı nüfus belgesi, Osmanlı saltanatına son verilmesi üzerine Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümeti vatandaşları için düzenlenen nüfus cüzdanıdır. 27 Mart 1339'da (1923) Ankara Nüfus Müdürlüğü'nce verilen cüzdanda onun Ankara nüfusuna kayıtlı olduğu ve Hacıbayram Mahallesi 161/1 numaralı evde oturduğu belirtilmektedir. İlk sayfada cüzdanın veriliş nedeni şöyle açıklanmıştır:

"İşbu huviyet cüzdanında isim ve şöhret ve hal ve san'atı muharrer (yazılı) olan Müşir Gazi Mustafa Kemal Paşa Hazretleri, Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümeti tâbiiyetini haiz olup ol suretle ceride-i nüfusda mukayyed olduğunu müşir (belirten) işbu hüviyet vüzdanı i'ta kılındı (verildi)."

Cüzdanda o sırada 42 yaşlarında olan Mustafa Kemal'in fiziksel özellikleri, kimliği, doğum tarihi, mesleği ve medeni hali ile ilgili şu bilgiler verilmektedir:

Boy: Orta
Saç: Sarı
Göz: Mavi
Burun: Âdeta (düz ice)
Ağız: Âdeta
Bıyık: Sarı, kesik
Sakal: Tıraş
Çene: Uzunca
Çehre: Uzunca
Renk: Beyaz
Alâmet-i fârika-i tabiiye (Ayırdedici işaretler): Tam
İsim ve şöhreti: Müşir Gazi Mustafa Kemal Paşa Hazretleri
Tarih ve mahall-i veladeti (Doğum tarihi ve yeri): Selanik, 1296. Bin iki yüz doksan altı
Pederinin ismiyle mahall-i ikameti (Babasının adı ve oturduğu yer): Tüccardan müteveffa (ölü) Ali Rıza Efendi
Validesinin ismiyle mahall-i ikameti: Müteveffiye Zübeyde Hanımefendi
Müteehhil ve zevcesi müteaddid olup olmadığı (Evli ve çok eşli olup olmadığı):  Bir zevcesi vardır.
Deracat ve sunuf-ı askeriyesi: Müşir (Mareşal)

Latife  Hanım ile evli iken düzenlenen bu cüzdanla Mustafa Kemal'in Ankara hemşehrisi olarak 10 Ocak 1923'te yapılan Hacıbayram Mahallesi muhtar seçimlerine katılıp oy kullandığı da bilinmektedir (ASD, II, 48).

Yeni Türk abecesinin kabulünden (1928) sonra her vatandaş gibi Mustafa Kemal’in nüfus cüzdanının da yenilenmiş olması gerekir. Onun dışında Soyadı Kanunu’nun kabul edilmesinden sonra Ankara Nüfus Müdürlüğü’nce düzenlenmiş olan iki ayrı nüfus cüzdanı bulunmaktadır. 993.814-B. seri ve 51 sıra numaralı cüzdanda adı hanesine Mustafa ya da Mustafa Kemal yerine yalnızca Kemal, lakap ve şöhreti (soyadı) bölümüne de doğal olarak Atatürk yazılmıştır. (Atatürk, Kültür Bak. Yay., s.14). Ondan bir süre sonra düzenlenen 933.815-B seri ve 51 sıra numaralı cüzdanda ise o yıllarda etkili olan Türkçenin özleştirilmesi çabalarının etkisiyle Kemal adının Kamâl biçiminde yazıldığı görülmektedir. Değişiklikler nedeniyle düzenlenen bu cüzdanlarda da doğum tarihi 1881 olarak gösterilmiştir. Ankara/Çankaya nüfusuna kayıtlıdır (Hane N: 139, Cilt 56, Sahife N: 49). Medeni hali kısmına da “evli değildir” diye yazılmıştır.

Mustafa Kemal’in Rumi takvime göre doğum tarihi olarak verilen 1296 yılı, Miladi takvimin 13 Mart 1880-12 Mart 1881 günlerini kapsamaktadır. Cumhuriyet döneminde Miladi Takvim’in kabul edilmesinden sonra doğum yılı 1880 olarak gösterilmiş, resmi sayılacak yayınlarda da bu tarih kullanılmıştır (Tarih IV, 359). Ne ki doğum ay ve gününün saptanması çalışmalarında kesin bir sonuca varılamayınca onun mayıs ayında dünyaya gelmiş olduğu kabul edilmiş ve doğum yılı 1881 olarak değiştirilmiştir.

Harp Okulu’ndan sınıf arkadaşı Ali Fuat Cebesoy, 1881 tarihinin “gerçek gibi” olduğunu söylerken (SAA, 3), çocukluk arkadaşı olup onun yaşamının sonuna kadar yanında bulunan ve dahası 10 Kasım 1938 sabahı Atatürk’ün vefat ettiğini öğrendiğinde intihar girişiminde bulunan Salih Bozok ise, doğum tarihinin 1880’den de önce olabileceğini öne sürmektedir. 1934’te Atatürk’ün Trakya gezisine katılan Dr. Asım Arar, S. Bozok’un kendisine, Mustafa Kemal’in doğum tarihinin 1880 öncesi olduğunu söylediğini belirtmektedir. (Son Günlerinde Atatürk, 12).

Mustafa Kemal’in doğum ay ve gününe gelince, Enver Behnan Şapolyo,  Zübeyde Hanım’ın kendisine bu üçüncü oğlunun kış mevsiminin en soğuk 40 günlük dönemi olan erbin’de (22 Aralık-31 Ocak) ve “aklında kaldığına göre 23 Kânunuevvel 1296’da” doğduğunu söylediğini belirterek Atatürk’ün doğum tarihinin 23 Aralık olması gerektiğini öne sürmüştü. (Kemal Atatürk, 1959, s.17). Buna karşın Atatürk kendisine bahar aylarında doğduğunun söylendiğini açıklamıştı (AH, I, 5). Onun bu anlatımına bazı nedenlerin de eklenmesiyle doğum gününün 19 Mayıs olması kabul edilmişti.

Bu konuda ilk öneri, Lozan Konferansı’nda Türk delegeleri arasında yeralmış olan milletvekili Reşit Saffet Atabinen’den gelmişti. O, 19 Mayıs 1932’de Cumhurbaşkanı Atatürk’e “Doğum gününüz kutlu olsun!” yollu bir telgraf çekmişti. Aynı yıl, Aydın Halkevi’de Atatürk’ün doğum gününü Gazi Günü ilan etmek istediğinde kendisinden hangi gün doğduğu sorulmuştu. Ancak o, “Bana sormayın, ben doğum günümü bilmiyorum!” yanıtını vermiş, bununla birlikte Gazi Günü olarak Samsun’a çıktığı günün kabul edilmesini istemişti (AHE, 7). 1937’de İngiltere Büyükelçiliği, Kral VIII. Edouard’ın Atatürk’ün doğum gününü kutlamak istediğinden bahisle Dışişlerinden onun hangi tarihte doğduğunu sormuştu. Konu kendisine iletildiğinde 19 Mayıs gününü yeğlemişti. Bunun üzerine de Cumhurbaşkanlığı Genel Sekreteri Hasan Rıza Soyak’ın imzasıyla 12 Kasım 1936’da Dışişleri Bakanlığı’na şu yazı gönderilmişti:

“Reisicumhur Atatürk’ün 19 Mayıs 1881 tarihinde doğmuş olduklarını arzederim.”

VIII. Edouard’ın tahttan vazgeçmesi üzerine kral olan VI. George 19 Mayıs 1937’de bir telgrafla onun doğum gününü kutladığında buna, “Doğumumun yıldönümü münasebetiyle Majestelerinin göndermek nezaketinde bulundukları telgraftan ziyadesiyle mütehassis oldum (duygulandım).” diye yanıt vermişti (ASD, V, 193). Böylece onun Ordu Müfettişi olarak Samsun’a çıktığı ve Söylev’ine başlangıç olarak aldığı 19 Mayıs, doğum günü olarak kabul edilmişti. Münir Hayri Egeli’nin aktardığına göre Ankara’dan yeni bir nüfus kâğıdı alması gerektiğinde kendisine doğduğu ay ve günün belirtilmesinin yararlı olacağı hatırlatılmıştı. Fakat o, “Sene yetişir, yoksa bir gün gelir doğum günümü kutlamaya kalkarar; sonra padişahlara benzerim,” diyerek bu öneriye karşı çıkmıştı. (ABH, 14).

Yaşamının son yılında, 20 Haziran 1938'de kabul edilen bir yasa ile de 19 Mayıs günü, Gençlik ve Spor Bayramı olarak ulusal bayramlar arasına alınmış ve Samsun’dan Anadolu içlerine doğru yol alırken yanındakilerle birlikte söyledikleri “Dağ başını duman almış,” marşı da o günleri simgeleyen marş sayılmıştı. 12 Eylül 1980 askeri girişiminden sonra Gençlik ve Spor Bayramı adına “Atatürk’ü Anma” da eklenmiştir. 19 Mayıs tarihi genel bir kabul gördüğünden yıllar sonra Mustafa Kemal’in doğum günü olarak öne sürülen 13 Mart tarihi (Haluk Şehsuvaroğlu, Cumhuriyet, 13 Mart 1962) destek bulamamıştır.

Nüfus kaydının ancak 1868’de zorunlu kılındığı Osmanlı dünyasında, bireylerin yaşamöyküleri genellikle rivayetlere dayanmakta ve efsanelerle karıştırılmaktadır. Hele söz konusu kişiler toplumda öncü ve önder duruma yükselmişlerse onlara ilişkin öyküler duygusal bir içerik de almaktadır. Bu nedenle Andrew Mango’nun, Atatürk’ün yaşamöyküsünde gerçekleri ve efsaneleri birbirinden ayırt etmenin çok zor olduğundan yakınması (Atatürk, 30), yerinde bir saptama olmakla birlikte salt Atatürk’e özgü değildir. İnsan toplulukları kendilerini etkileyen, esin kaynağı olan hangi kahraman için efsaneler yaratmamıştır ki? Kaldı ki, Mustafa Kemal’in çocukluk yıllarına ait bilgilerdeki çelişkilerin bir kısmı başta annesi Zübeyde ile kız kardeşi Makbule olmak üzere çocukluk arkadaşlarının yıllar sonra belgelerle değil, belleklerine dayanarak anlattıklarının birbirini tutmamasından kaynaklanmaktadır.

(Kaynak: Şerafettin Turan, Kendine Özgü Bir Yaşam ve Kişilik: Mustafa Kemal Atatürk, Bilgi Yayınevi, Dördüncü Basım Mart 2024, sf. 15-16-17-18-19.)

Kongrede Damat Ferit kabinesini işbaşından ayrılmaya zorlamak için etkin girişimlerde bulunulması üzerinde de durulmuştu. Bu arada gençlerden biri onun öldürülmesi için Mustafa Kemal'den izin istemişti. Fakat Kılıç Ali'nin aktardığına göre Mustafa Kemal, "Sen ne dersin çocuk! Bir şaşkını kahraman veya kurban mı yapmak istiyorsun? Bırakın bu komitacı kafasını," diyerek bu dileği şiddetle reddetmişti (KAA, 67). Görüşmeler sonunda Sadrazamın Padişaha şikâyet edilmesi kararlaştırılmıştı. Ama başvurunun Temsilciler Kurulu ya da kongre üyelerince değil, kolordu komutanları Karabekir, A.F. Cebesoy, Selahattin Köseoğlu ve Cevdet Bey tarafından imzalanması uygun bulunmuştu. Oldukça övücü ve yüceltici sözlerle dolu olan bu başvuruda, İçişleri ve Harbiye Bakanlarının, her yönüyle yasal olan ve ordu tarafından da desteklenen Sivas Kongresi'ni basmak için Ali Galip'i harekete geçirdikleri belirtilmişti. Arkasından, böylesi bir "suikast"a girişen Damat Ferit hükümetine artık güvenin kalmadığı vurgulanarak, "ulusun yasal emellerine dayanacak ve Meşrutiyet'e yürekten bağlı namuslu kişilerden oluşan yeni bir hükümetin kurulması" istenmişti (NTK, III, Vesika 82; İH, 194).

Damat Ferit hükümeti, bu telgrafın Padişaha ulaşmasını önleyince Mustafa Kemal, 10/11 Eylül gecesi İçişleri Bakanı Adil Bey'e "Ulusu, Padişaha dileklerini sunmaktan alıkoyuyorsunuz. Alçaklar, caniler, hainler!" diye başlayan hakaretlerle dolu bir telgraf çekmişti. Buna bir yanıt alınamayınca kongrenin son gecesi hükümetle olan ilişkiler tümüyle kopmuştu. O gece Kongre Genel Kurulu imzasıyla Damat Ferit'e gönderilen telgrafta hükümetin bu tutumu "bir saat daha sürerse" ulusun her türlü davranışta kendisini özgür sayacağı ve bütün yurdun "yasadışı" sayılan hükümetle ilgisini ve bağlantısını keseceği bildirilmişti (SÖY, 1, s.101). Buna da bir yanıt alınamayınca ertesi gün (12 Eylül) İstanbul hükümeti ile haberleşmenin kesilmesine karar verilmişti. Padişaha hitaben yayımlanan bildiride de "Yeni bir kabine kurulması işine karşı konulacak olursa hiçbir kuvvet bizi durduramayacaktır," diye sert bir ifade kullanılmıştı (Metin: BTTD, sa. 17, s.3 vd.).

Zor durumda kalan Damat Ferit ise İngiliz desteğiyle mevkiinde kalabilmek amacıyla onlara üstünlük sağlayan bir barış antlaşması için Yüksek Komiser Amiral Web ile yazışmaya koyulmuştu (Akşin, 572; İH, 384). Bundan sonra Padişaha bir bildiri de yayımlatmayı başarmıştı. Aslında metnini kendisinin yazdığı 20 Eylül tarihli bildiride Vahidettin, İzmir'in işgaline karşı gereken tepkilerin gösterildiğini ve "Doğu Anadolu'ya ilişkin söylentiler" olarak nitelediği Ermenistan ve Kürdistan sorunları konusunda da aynı duyarlılıkla hareket edildiğini savunmuştu. Devamla, "Memleket içinde asayişi ve güveni bozacak ve hükümetin otoritesine zarar verecek her türlü hareket, millet fertleri arasında ayrılık ve kavga doğuracak her türlü girişim, devletimizin gerçek ve hayati çıkarları ile bağdaştırılamaz," diyerek Sivas Kongresi ile ilkeleri belirlenmiş olan ulusal direnişi düzeni bozan, kardeş kavgasına yol açacak bir davranış olarak suçlamıştı (Metin: NTK, III, Vesika 98).

Bu bildiriye karşın Temsilciler Kurulu, hükümetin değiştirilmesi için Padişaha yeniden başvurunca Damat Ferit söz konusu kurul ile doğrudan görüşme olanağı aramayı gerekli görmüştü. Böylece Mustafa Kemal ile onun Selanik'ten tanıdığı Abdülkerim Paşa, 27 Eylül gecesi makine başında karşı karşıya gelmişlerdi. 8,5 saat süren bu görüşmede Abdülkerim Paşa, Padişahın bildirisi çerçevesinde, Sarayın her şeyi bildiğini belirterek çözüm yerinin padişahlık katı olduğu görüşünü savunmuştu. Buna karşın Mustafa Kemal, Damat Ferit hükümetinin işbaşından uzaklaştırılması konusunda ısrarlı olmuştu. Bir uzlaşma noktası bulunamayınca da görüşme Mustafa Kemal'in şu sözleriyle bitmişti:

"Ulus, güçlü, anlayışlı ve keskin kararlıdır. İşler hızlı yürümektedir. Padişahımızın karar vermek ve sorunları çözmek büyüklüğünü göstermelerinin zamanıdır." (SÖY, II, 125-135)

Bu gelişme, kabine içerisinde bazı dalgalanmalara yol açmış ve İçişleri Bakanı Adil, hükümetin toptan çekilmesini önermişti. Artık tutunacak bir dal göremeyen Damat Ferit'de 30 Eylül 1919 gecesi Saraya gidip bu üçüncü kabinesinin istifasını vermek zorunda kalmıştı. Böylece Mustafa Kemal'in anlatımıyla, "Kuva-yı Milliye, milletin kesin iradesini tamamen göstermek ve ispat etmek kudretini kazanmış"tı. Erzurum'dan başlayarak Sivas'ta sağlanan bu güç birliği ve onun İstanbul'da hükümet değişikliği sağlayacak evreye ulaşması toplumda özgüven duygusunu kamçılamıştı. Bu hava içinde Türklüğü ve güç birliğini dile getiren marşlar bile bestelenir olmuştu. "Ulu Tanrım sen sağlık ver Türk'e" dizesiyle başlayan marş yaygınlaşarak okullarda da söylenir olmuştu (H. Derin, ÇÖK, 46).

Vahidettin, yeni kabine kurma görevini Tevfik Paşa'ya vermek istemiş, onun kabul etmemesi üzerine Ali Rıza Paşa'yı atamıştı. Yeni sadrazamın kurduğu hükümette (2 Ekim) bazı eski bakanlar yerlerinde bırakılırken Anadolu harekâtına karşı olan Şeyhülislam Mustafa Sabri ile İçişleri ve Harbiye Bakanlarının değiştirilmesi daha ılımlı davranılacağı izlenimini yaratmıştı. Hele II. Ordu Müfettişi iken geriye çağrılan Mersinli Cemal Paşa'nın Harbiye Bakanlığı'na getirilmesi kendisinin Temsilciler Kurulu'nun hükümetteki sözcüsü gibi algılanmasına yol açmıştı. Mustafa Kemal, kurul adına Ali Rıza Paşa'ya çektiği telgrafta, milletin yeni hükümete müşkülat çıkarmayıp ona yardımcı olmaya çalışacağını bildirmiş ancak şu üç koşulun gözetilmesi gerektiğini vurgulamıştı:

a) Erzurum ve Sivas Kongreleri'nde saptanan amaçlara ve örgütlenmelere uyulması,                             

b) Milli Meclis toplanıncaya kadar ulusun geleceğine ilişkin kesin ve resmi taahütlerde bulunulmaması, 

c) Barış konferansına gönderilecek delegelerin bu görevi yapacak yetenekte olmalarına dikkat edilmesi (TİTE Arş., Kutu. 21, Belge 25-2; NTK, III, Vesika 128).

Ali Rıza Paşa'nın bu önerilere tepki göstermemesi Temsilciler Kurulu ile ilişkilerin düzelmesine olanak hazırlamıştı.

(Kaynak: Şerafettin Turan, Mustafa Kemal Atatürk: Kendine Özgü Bir Yaşam ve Kişilik, Bilgi Yayınevi, Dördüncü Basım: Mart 2024, s. 272-275)

Bu anlamlı günün hüznünü milletçe derinden yaşamaktayız. Bu yazımızda,
tarihin talihsiz bir günü olan 10 Kasım’ın geçmiş yıllarda nasıl anıldığını, yüce
önderimiz Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ün uğrunda canını dahi feda etmekten
çekinmediği Türk milletine ne denli değer verdiğini, milletimizin de onun
mirasına ne ölçüde sahip çıktığını ve izinden ne kadar ilerlediğini inceleyeceğiz.
Günün taşıdığı derin üzüntü ve keder sebebiyle, Atatürk’e gönülden bağlı Türk
milleti, ülke genelinde pek çok eğlence etkinliğini iptal etmiştir. Büyük Önder
Mustafa Kemal Atatürk, her ne kadar 10 Kasım 1938 tarihinde bedenen
aramızdan ayrılmış olsada, onun mirası, fikirleri ve devrimleri ebediyen
yaşamaya devam edecektir.

MESSAGE TO THE READER

We are deeply experiencing the sadness of this meaningful day as a nation. In this
article, we will examine how November 10, an unfortunate day in history, was
commemorated in the past years, how much our supreme leader Gazi Mustafa
Kemal Atatürk valued the Turkish nation, for which he did not hesitate to sacrifice
his life, to what extent our nation protected his legacy and how far it progressed
in his footsteps. Due to the deep sadness and grief of the day, the Turkish nation,
which is deeply devoted to Atatürk, canceled many entertainment events
throughout the country. Although the Great Leader Mustafa Kemal Atatürk
passed away physically on November 10, 1938, his legacy, ideas and revolutions
will continue to live forever.

Teşekkür Mesajı

Atatürk’ün vefatı ve 10 Kasım üzerine yaptığı akademik araştırmalarla bu alana değerli katkılar sunan, ayrıca döneme ait gazeteleri incelemem konusunda bana ilham kaynağı olan Yeditepe Üniversitesi Tarih Bölümü öğrencisi sevgili dostum Barış Dinçer’e bir teşekkürü borç bilirim. 

10 KASIM 1939 TARİHLİ İLK ANMA TÖRENLERİ

Cumhuriyet Gazetesi’nde yer alan haberlerde belirtildiği üzere, 10 Kasım 1939 tarihinde yurdun dört bir yanında ilk büyük Atatürk anma törenleri düzenlenmiştir. Başta Ankara, İstanbul, İzmir ve Antalya olmak üzere pek çok önemli şehirde halkın yoğun katılımıyla anma programları gerçekleştirilmiştir. O günün gazetelerinde, Ulu Önder Mustafa Kemal Atatürk’ün aziz hatırasına adanmış pek çok duygusal yazı ve makale yayımlanmıştır. Dönemin önde gelen edebî şahsiyetlerinden Peyami Safa başta olmak üzere birçok yazarve düşünür, duydukları derin üzüntüyü kaleme almıştır.

”Büyük Matemimiz” başlığı ile altta yeralan; BÜYÜK ÖLÜYE başlıklı
”Ebediyyetler eğer varsa, eğer gerçekse;
Ölmek, edvârı eğer atlayarak geçmekse;
Eğer efsânelerin, gölgelerin var da eli,
Tutabilmişse asırlar denen ak saçlı seli;
Günlerin varsa eğer akmayarak durduğuyer; Fikre heykel dikecek mermeribulduksa eğer; Rūhu sarmış da eğer,
fırtına olmuşsa vatan; Sözü bayrak bilerekvarsa ölürken de tutan; Hele, bir nûrakavuşsak diye kalkıp meselâ, Eğer
ardından, önünden koşuyorsak hâlâ; O
zamân işte ben inkâr ederek öldüğünü,
Atarım bir yana hürmetle șu mâtemligünü.”

Şiiri yazmaktadır. Cumhuriyet Gazetesi’nin bu sayısı, aynı zamanda Türk milletinin bağımsızlık ve Cumhuriyet değerlerine olan bağlılığını da güçlü biçimde ortaya koymuştur. Gazetede yer alan ifadeler, dönemin derin yas atmosferini ve milletin önderine duyduğu sınırsızminneti gözler önüne sermektedir. Bu kapsamda, edebi metinler ve duygusal başyazılar aracılığıyla Atatürk’ün fikirlerinin toplum üzerindeki kalıcı etkisi vurgulanmıştır. Akşam Gazetesi’nin 10 Kasım 1939 tarihli sayısında, “Eşsiz Kahraman Atatürk, Vatan Sana Minnettardır” başlığı öne çıkmakta ve günün anlam ile önemini vurgulamaktadır. Dönemin Cumhurbaşkanı İsmet İnönü, 10 Kasım 1939 tarihli anma programları kapsamında Akşam Gazetesi’ne verdiği beyannamede şu ifadeleri kullanmıştır: “Atatürk,tarihte uğradığımız en zalim ve haksız ithamlar karşısında meydana atılmış; Türk milletinin masum ve haklı olduğunu iddia ve ilan etmiştir. İlk başta yeterince kavranmamış olan gür sesi, yıpranmaz bir kuvvetle nihayet bütün dünyanın vicdanına nüfuz etmiştir. En büyük zaferleri kazandıktan sonra da Atatürk, ömrünü yalnızca Türk milletinin haklarını, insanlığa yönelik ebedî hizmetlerini ve tarihte hak ettiği meziyetleri ispat etmeye adamıştır. Milletimizin büyüklüğüne,kudretine, faziletine, medeniyet kabiliyetine veinsanlık görevlerine olan inancı sarsılmazdı. ‘Ne mutlu Türküm diyene’ dediği zaman, kendi engin ruhunun hiç sönmeyen aşkını ne manalı bir şekilde özetlemişti. Bozuk zihniyet ve idare anlayışıyla geri bırakılmış Türk toplumunu, en kısa yoldan insanlığın en ileri ve en temiz fikirleriyle donanmışmodern bir devlet hâline getirmek onun başlıca kaygusu olmuştur. Bugün Anayasamızda, devlet yönetiminde, eğitim çevrelerinde ve geniş halk kitlelerinin vicdanlarında yerleşmiş bulunan laik, milliyetçi, halkçı, inkılapçı, devletçi ve cumhuriyetçi anlayış, bize bütün nitelikleriyle Atatürk’ün en kıymetli emanetidir. Ulu Önder Atatürk’ün aziz adı ve hatırası, milletimizin en derin ve içten duygularıyla korunmaktadır. Yurdumuzun her köşesinde ve milletçe kendisine gösterdiğimiz samimi bağlılık, devletimiz ve milletimiz adına kudret ve vefanın en güzelörneğidir. Türk milletinin Atatürk’e duyduğu sevgi ve saygı, onun gibi bir evlat yetiştirebilen bir millet olduğumuzu bütün dünyaya göstermiştir. Atatürk’e karşı saygı görevimizi yerine getirdiğimiz bu anlamlı günde, halkımıza kalbimin derinliklerinden gelen şükran duygularımı ifade etmeyi bir borç bildim. Eşsiz kahraman Atatürk! Vatan sana minnettardır. Bütün ömrünü milletine ve bağımsızlığa adadın. Türk milleti olarak huzurunda saygıyla eğiliyoruz. Hayatın bizlere ruhundaki ateşten canlılık ve kararlılık verdi. Emin olunuz ki, aziz hatıranız sonsuza dek ruhlarımızda yaşayacak; her zaman canlı, uyanık ve yol gösterici olacaktır.” Bu sözler, bir devlet başkanının resmî ifadesinin ötesinde, milletin kalbinden yükselen ortak bir duygunun yansımasıdır. İnönü’nün her cümlesinde, Atatürk’e duyulan derin minnettarlık, kaybın sarsıcı hüznüyle iç içe geçmiştir. “Eşsiz kahraman Atatürk! Vatan sana minnettardır.” ifadesi, bir milletin varlığını borçlu olduğu lidere sonsuz bir vefa borcunun dile gelişidir. Bu beyannamede hissedilen içtenlik, Türk milletinin Atatürk’e olan bağlılığının, bir yas gününün ötesinde, kalplerde ebediyen süreceğinin en açık göstergesi olarak anlaşılmalıdır.

Gazete küpüründe dikkat çeken bir diğer başlık ise, “İstanbul Büyük Matem İçinde” başlıklı haberdir. Söz konusu haberde, özellikle Büyük Atatürk’ün hayata gözlerini yumduğu saat 09.05 başta olmak üzere günün farklı saatlerinde İstanbul’da yoğun bir üzüntü yaşandığı belirtilmektedir. Halk, düzenlenen anma törenlerine katılarak duygularını ifade etmiş ve derin kederini dile getirmiştir. Haberde ayrıca, halkın günün anlam ve önemini yansıtmak amacıyla siyah elbiseler giydiği özellikle vurgulanmaktadır.Gazete sayısının ileriki sayfalarında, Büyük Atatürk’ün vefatı nedeniyle İngiltere, Fransa, Sovyetler Birliği, Yugoslavya, Bulgaristan, Yunanistan, Almanya ve Romanya gibi birçok ülkede derin bir üzüntü duyulduğu belirtilmektedir.

10 KASIM 1940 GAZETE KÜPÜRLERİ

Halkın Sesi Gazetesi’nin 9 Kasım 1940 tarihli sayısında belirtildiği üzere, halkevlerinde bayrakların yarıya indirileceği ve tüm eğlence etkinliklerinin iptal edileceği ifade edilmiştir. 10 Kasım 1940 tarihinde yayımlanan Cumhuriyet Gazetesi’nin sayısında, “Büyük Matem Günümüz” başlığı dikkat çekmektedir. Gazetenin devam eden sayfalarında yer alan haberlere göre, sinema salonları ve konferans merkezlerinde anma törenleri düzenlenmiş, bu törenlerde Ebedî Şef’in nutukları, fotoğrafları ve aziz hatıraları saygı ve hüzünle anılmıştır. Aynı gazetenin devam eden sayfalarında, Ebedî Şef Mustafa Kemal Atatürk’ün aziz hatırasını yaşatan birçok fotoğraf yayımlanmıştır. Bu fotoğraflar arasında, Atatürk’ün hayatından kesitler, milletle iç içe olduğu anlar ve talihsiz vefatının ardından gerçekleşen cenaze töreninden kareler yer almaktadır. Gazete, bu görseller aracılığıyla yalnızca bir yasın değil, aynı zamanda Türk milletinin önderine duyduğu derin sevgi, minnet ve bağlılığın da bir ifadesini sunmuştur. Böylelikle Cumhuriyet Gazetesi, dönemin duygusal atmosferini yansıtarak, Atatürk’ün fikirlerinin ve mirasının milletin kalbinde yaşamaya devam ettiğini güçlü biçimde vurgulamıştır. Ulus Gazetesi’nin 10 Kasım 1940 tarihli sayısının kapağında, Atatürk’ün aziz hatırasını yaşatan bir anma fotoğrafı yer almaktadır. Bu görsel, döneminulusal yas atmosferini ve milletin önderineduyduğu derin saygıyı güçlü biçimde yansıtmaktadır. Ulus Gazetesinin 10 Kasım 1940 tarihli sayısında, ebedî şef Atatürk’e yönelik duygusal yazılara yer verilmiştir. Bu yazılardan biri de Türk edebiyatının önemli isimlerinden Falih Rıfkı Atay tarafından kaleme alınmıştır. Atay yazısında şu ifadelere yer vermiştir: “Derlerdi ki Atatürk öldüğü zaman, bütün eserinin parça parça yıkıldığını göreceksiniz. Yahut, Türkiye, ümitsiz bir zor ve nifak devri içine girecektir. Atatürk, boş ve nihayetsiz çölde bir yeşil ırmaklar ve mavi sular serabı gibi sönecektir. Rahat uyu Mustafa Kemal,eserini ve bu halkı anlamayanların seni sevdiğine inanmamakta ne kadar haklı imişsin. Bu ölüm gününde yalnız sana, bir daha görmeyeceğimiz gözlerine, bir daha işitmeyeceğimiz sesine, bir daha öpemeyeceğimiz eline, senin yalnız fâniliğine ağlıyoruz. Millî dava, şevk, kudret ve îman içindedir. Yaşadığın ve öldüğün bu toprak, bir değil, birkaç vatan aşkı ile bağlıyız. İkinci ölüm yılında bir daha andık seni. Şeref ve hürriyet sana çağını düşürmiycektir. Bir tek sağ Türk, istiklâlin devamı demektir.” Falih Rıfkı Atay’ın bu sözleri, Türk milletinin Atatürk’e duyduğu sarsılmaz inancı da yansıtmaktadır. Bu ifadeler, ulusun yas tutarken bile kararlılığını kaybetmediğini, aksine onun mirasını yaşatma iradesini dahada pekiştirdiğini göstermektedir. 1940 yılındaki bu anma, Atatürk’ün ilke ve devrimlerine olan bağlılığın tazelendiği bir dönüm noktası olmuştur. Ulus Gazetesi’nin bu sayısı, hem bir milletin önderine duyduğu vefayı hem de Cumhuriyet’in temellerineolan sadakatini belgeleyen tarihi bir vesika niteliğindedir. Bugün dahi bu satırlar, Atatürk’ün fikirlerinin ve ruhunun milletin her köşesinde yaşamaya devam ettiğinin güçlü bir kanıtıdır.

“Benim naçiz vücudum elbet bir gün toprak olacaktır; fakat Türkiye
Cumhuriyeti ilelebet payidar kalacaktır.”

                                             EBEDİ ŞEF MUSTAFA KEMAL ATATÜRK

10 Kasım 1941 TARİHLİ ANMA TÖRENLERİ

Cumhuriyet Gazetesi’nin 10 Kasım 1941 tarihli sayısında, Atatürk’ün fotoğrafının alt kısmında ve köşelerinde yer alan ağlayan kadın figürleri dikkat çekmektedir. Bu görsel detaylar, kadın-erkek fark etmeksizin tüm yurtta büyük bir matemhavası hâkim olduğunu göstermektedir. Ayrıca, söz konusu görseller dönemin toplumsal duyarlılığını ve Cumhuriyet’in kadın-erkek eşitliği anlayışı doğrultusunda gelişen toplumsal yapısını da yansıtmaktadır. Bu yönüyle gazete sayfası, yalnızca bir anma niteliği taşımamakta; aynı zamanda erken Cumhuriyet döneminin toplumsal dönüşümünü ve halkın ortak duygudaşlığınıda simgelemektedir. Gazete kapağının sol kısmında yer alan “Hayır, Atatürk ölmemiştir; o, Türk milletinin içinde yaşıyor.” ifadesi, dönemin toplumunun Atatürk’e duyduğu derin sevgi ve bağlılığı açık biçimde ortaya koymaktadır. Bu cümle, halkın Atatürk’ü yalnızca bir lider olarak değil, milli varlığın ayrılmaz bir parçası olarak gördüğünü göstermektedir.Aynı zamanda, söz konusu ifade Türk milletinin Atatürk’ün ideallerine ve mirasına duyduğu inancın, ölümün ötesine geçtiğini de güçlü bir biçimde yansıtmaktadır. Gazetede, Atatürk’ün Dolmabahçe Sarayı’nda Türk bayrağına sarılı tabutunun yer aldığı bir fotoğraf yayımlanmıştır. Söz konusu fotoğraf, ulusun derin yasını ve Atatürk’e duyulan sonsuz saygıyı simgesel biçimde yansıtmaktadır. Bu görsel, aynızamanda Türk milletinin önderine duyduğu minnettarlığın ve ulusal birliğin görsel birifadesini de temsil etmektedir. Akşam Gazetesi’nin 10 Kasım 1941 tarihli sayısında, İstanbul’da derin bir yas havasının hâkim olduğu belirtilmektedir. Haberde, esnafın dükkân ve mağazalarına siyah tüllere sarılmış Atatürk fotoğrafları astığı ifade edilmektedir. Haberlerin devamında ise, öğrencilerin Atatürk’ün vefat ettiği saat olan 09.05’te heykeli önünde saygı duruşunda bulundukları, öğretmenlerin ise dönemin Cumhurbaşkanı İsmet İnönü tarafından yayımlanan beyannamenin metnini okudukları aktarılmaktadır.Bu bilgiler, dönemin toplumunun ulusal yas bilincinive Atatürk’e duyduğu derin saygıyı bir kez daha gözlerönüne sermektedir. Atatürk’ün yakınlarının hatıralarında, son sözünün “Aleykümselam” olduğu yönünde anlatımlar yeralmakta ve bu ifade günümüzdeyaygın bir bilgi olarak kabul edilmektedir. Ancak Akşam Gazetesi’nin 10 Kasım 1941 tarihli sayısında yer alan habere göre, Atatürk’ün son sözünün “Saat kaç?” olduğu belirtilmektedir. Ulus Gazetesi’nin haberine göre, 10 Kasım 1941 tarihindeyurt genelinde anma törenleri düzenlenecektir. Haberde,bu törenlerin halkevlerinde veya halkodalarında yapılmasının kararlaştırıldığı, halkevi bulunmayan yerlerde CHP teşkilat binalarının kullanılacağı, teşkilat binası da yoksa uygun bir binada törenlerin gerçekleştirileceği belirtilmiştir. Ayrıca, törenlerin bölgenin en yetkili mülki amiri tarafından idare edileceği ifade edilmiştir. Bu düzenlemeler, dönemin devlet ve toplum yapısında 10 Kasım anmalarına verilen resmî önemin ve ulusal birlik anlayışının açık bir göstergesi niteliğindedir. 

10 KASIM 1942 TARİHLİ ANMA TÖRENLERİ

Akşam Gazetesi’nin 10 Kasım 1942 tarihli haberine göre, resmi kurumlarda sabah saat 09.05’te anma törenleri düzenlenmiştir. Bu törenler, ilgili kurumların amirleri tarafından yönetilmiş, törende görevli memurlar ise Atatürk’ün vefatını ve millet üzerindeki derin etkisini anlatmışlardır. Söz konusu törenler, Atatürk’ün fikirlerinin ve mirasının devlet kurumları aracılığıyla yaşatılmaya devam ettiğini göstermesi bakımından da büyük anlam taşımaktadır. Haberde yer alan bilgilere göre,törenlerde Atatürk için beş dakikalık saygı duruşunda bulunulduğu belirtilmektedir. Günümüzde saygı duruşlarının genellikle bir ila iki dakika arasında sürmesiyle karşılaştırıldığında, o dönemde gerçekleştirilen beş dakikalık saygı duruşları dikkat çekici birayrıntı olarak öne çıkmaktadır. Söz konusu gazetenin kapağında yer alan dikkat çekici haber başlığında şu ifadeler yer almaktadır: “Atatürk öldü, fakat ruhu yaşıyor.” “Amerikan siyasî ricali böyle diyor: Atatürk’ten ve Türkiye’den hayranlıkla bahsediyor.” Bu başlık, uluslararası kamuoyunun da Atatürk’e duyduğu derin saygı ve hayranlığı ortaya koymaktadır. Haberde yer alan ifadeler, Atatürk’ün fikirlerinin ve liderliğinin sınırları aşan bir etki yarattığını, onun vefatının ardından bile dünya siyasetinde bir ilham kaynağı olarak anıldığını göstermektedir. Bu yönüyle gazete, dönemin küresel bakış açısını yansıtarak Atatürk’ün evrensel değerini vurgulamaktadır. Tan Gazetesi’nin 10 Kasım 1942 tarihli sayısının kapak fotoğrafında yer alan Atatürk görseli, dönemin diğer gazete kapaklarından farklı olarak daha renkli ve askeri bir portre şeklinde yayımlanmıştır. Dönemin gazeteleri, Ebedi Şef’e duydukları kederi siyah-beyaz fotoğraflarla ifade ederken, Tan Gazetesi’nin Türk bayrağını renkli olarak kullanması dikkat çekici bir özellik arzetmektedir. Gazete kapağında yer alan yazılarda törenlerden ayrıntılı olarak bahsedilmemiş, dahaçok duygusal içerikli metinlere yer verilmiştir. Bu metinlerden biri, Türk edebiyatında önemli bir yeri olan Refik Halid Karay tarafından kaleme alınmıştır. Karay, söz konusu metninde kısaca şu ifadelere yer vermiştir: ”Atatürk'ün dördüncü ölümyılını büyük bir cihan harbinin ortasında anıyoruz. Onun harple olan alâkası, 1914 harbinin bıraktığı harabelerin üstünde doğmasıdır. Her büyük çaptaki adamı, içinde bulunduğu dahilî ve haricî şartlar, tekâmülün inkişaf ve seyrinde çarpışan zıddiyetler doğurur. Her büyük adam gibi, her inkılâp da bu ziktak tekâmülün ve sıçramaların eseridir. Atatürk ve inkılâbı 1914 harbi tezatlarının mahsulüdür. O zaman da dünya bugünkü gibi cihan taksiminden az hisse alanlarla, çok hisse alanlar arasındaki bir çarpışma idi. O zaman da orta Asya, Afrika, Osmanlı İmparatorluğu daha nice nice sınaî rekabet sahasında geri kalmış ülkeler, kavganın mevzuu idi. O zaman da, milletlere medeniyet, hürriyet ve istiklâl getirmek için harbediyorlardı.” Tan Gazetesi’nde yayımlanan fotoğrafta, 10 Kasım 1942 tarihinde Dolmabahçe Sarayı’nı ziyaret eden gençlerin kederli anları yansıtılmaktadır. Fotoğrafın kompozisyonunda gençlerin duruşları, bakış yönleri ve mekânla olan ilişkileri, duygusal bir yoğunluğu okuyucuya doğrudan aktaracak biçimde düzenlenmiştir.Böylece Tan Gazetesi, görselaracılığıyla okuyucularına, aynı zamanda toplumsal bir hafıza ve duygusal bir etkileşim zemini de oluşturmuştur.

BU ARAŞTIRMADA KULLANILAN GAZETELER

− Cumhuriyet Gazetesi. (1939, 10 Kasım).[https://nek.istanbul.edu.tr/ekos/GAZETE/gazete.php?gazete=cumhuriyet].

− Cumhuriyet Gazetesi. (1940, 10 Kasım). [https://nek.istanbul.edu.tr/ekos/GAZETE/gazete.php?gazete=cumhuriyet]

− Akşam Gazetesi. (1939, 10 Kasım).[https://nek.istanbul.edu.tr/ekos/GAZETE/gazete.php?gazete=aksam].

− Ulus Gazetesi. (1940, 10 Kasım).[https://nek.istanbul.edu.tr/ekos/GAZETE/gazete.php?gazete=ulus].

− Tan Gazetesi. (1942, 10 Kasım).[https://nek.istanbul.edu.tr/ekos/GAZETE/gazete.php?gazete=tan]

NOT

Bu araştırmada yazım kuralları açısından ChatGPT yapay zekâ desteği kullanılmıştır.Araştırmanın diğer tüm aşamaları ise yazar tarafından yürütülmüştür.

Tekrardan ebedi şefimiz tek ulu önderimiz Mustafa Kemal Atatürkü rahmet ve minnetle anıyoruz.