"Mesuliyetin yükü her şeyden, ölümden de ağırdır."

Mesuliyetin yükü kadar ağır bir söz söylemiş aziz Atatürk. Ben ise bu sözü son zamanlarda çok düşünüyorum. Aklımdan çıkmayan, zihnime mıh gibi çakılan bir söz. Sözün ağırlığını düşündükçe aynı ağırlığı kendi üzerimde de hissediyorum.

Hayatımın son evrelerinde, hayatım boyunca hiç almadığım kadar mesuliyet yani sorumluluk almaya başladım. Yaşım zaten küçük ve bu yaşa kadar sorumluluk sahibi, disiplinli biri değildim; doğruya doğru. Kimisi benim etkim, kimisi benim ektim dışında gerçekleşen ve hayatıma hem pozitif hem negatif etki eden olaylar sonucunda da bazı şeyler değişti. Değişimlerden biri de zamanla sorumluluk üstlenmeye başlamam oldu. Son zamanlarda düşündüğüm soru şu; yaşadıklarım neticesinde kendimde şahit olduğum bu değişim sonucunda almaya başladığım sorumlulukların ağırlığı hayatımda nasıl bir etki bırakacak? Değerli Atatürk'ün dediği gibi, sorumluluğun yükü ölümden bile ağırdır. Peki ben bu sorumluluğun üstesinden gelecek miyim, yoksa o sorumluluğun yükünün altında ezilecek miyim? Seneler önce kıymetli bir öğretmenimin bana söylediği gibi aslında; rezil mi olacağım, vezir mi olacağım? 

Dürüst olmak gerekirse bu sorumluluğun altında ezilmek de, vezir de rezil de olmak benim umurumda değil. Eğer aldığım sorumluluklar neticesinde amacıma ulaşabiliyor ve içten içe de olsa o hareketlenmeyi görüyorsam benim için kâfidir. Uğruna canımı vereceğim ve uğruna yaşayacağım bir amaç için aldığım sorumluluklar altında ezilmek, rezil olmak beni neden korkutsun ki. Korkutmuyor da. Zannedersem korktuğum tek bir şey var, o da başarısız olmak. Bu amaç yolunda karşılaşacağım başarısızlığı kendime yediremem çünkü. Yani başarılı olmak zorundayım, ne olursa olsun. Başarılı olmak dışında bir şansım yok. Tüm umudum yitse de, gerçekleşmesinden korktuğum tüm kötü senaryolar gerçekleşse de, yapayalnız kalsam da, bu mektupları başlangıçta yazmama aracı olacak "Bilinmeyen"i tanıyamasam da, bahsettiğim sorumluluklar altında tüm benliğimi ve kişiliğimi de kaybetsem; başarılı olmak zorundayım. Başarılı olacağımdan emin değilim fakat başarılı olmak için nefesim kesilene kadar mücadele etmeye devam edeceğim.

Bu uğurda saydığım şeyleri yaşamaktan korkacak değilim. Ben kendimi bir şekilde bir ideale yani amaca addettim ve yolumun güllük gülistanlık bir bahçeden geçmediğini biliyorum. Esas başarıya giden yolun zeminine çiviler çakılmıştır. Kırmızı halılar serilmiş bir yolda sahte bir başarıya yürümektense, zemini çivili bir yolda esas başarısızlığa yürümeyi tercih ederim. Hayatında onurun, şerefin ve idealin için yaşarsın. Hatta, kıymetli Selim Erdoğan'ın Hain romanında, amaç uğruna Ahmet Muhtar; onurundan, şerefinden ve idealinden bile vazgeçmiştir. Amaca giden yola hizmet eden ve o yolun temelini atan gözüpek mimarlar, ustalar; hiçbir şeyden korkmaz, başarısızlık hariç.

Bahsettiğim amaca giden yolda yanımda kimler olacak hep de merak etmişimdir. Kimseyi kandırmayayım, özellikle o "Bilinmeyen" hayatımda olacak mıdır olmayacak mıdır, özellikle bunu merak etmişimdir. Belki de her gün kafamı kurcalayan bir meraktır bu. Ha az önce değindim şeyin altını tekrar çizmemde fayda var; ben amaca giden yolda yapayalnız yürümeye varım, bundan gocunacak değilim. Ben bu yola yanımda biri olacak hayaliyle veya şartıyla çıkmadım. Yolda yapayalnız kalabileceğimin, yolun sonunda cennet bahçelerinin beni karşılamayacağının, yolun sonunda vezir de rezil de olabileceğimin, yolun sonunda başarısız olabileceğimin bilincinde olarak bu yola çıktım. Dediğim gibi, amaca giden yolda her türlü olumsuzlukla karşılaşmaya hazırım. Bu olumsuzlukları tek başıma göğüslemeye de hazırım. Bunu özellikle vurguluyorum çünkü ben uzun süre hep birisini aradım ve onunla olumsuzlukları göğüslemeyi istedim. Şimdi ise meydandayım, yanımda biri olsun ya da olmasın çarpışmaya hazırım. 

Yumuşak bir geçişle noktayı koyayım. Eğer oralarda bir yerlerde, bir "Bilinmeyen" var ise; ona da şu notu bırakayım. 

Geçtiğimiz hafta çok güzel bir kolye aldım. Rengi mor, senin kadar zarif ve ince gözüken bir kalp. Üzerinde, aynen senin gözlerinde de olacağını tahmin ettiğim; baktığımda beni farklı dünyalara götüren ve bakarken kendimi kaybedeceğim parıltıları andıran yıldızlar var. Emin ellerde kolye, mavi gözlü bir adama emanet ettim. Olur da eğer bir gün seninle tanışırsam, bu kolyeyi boynunda gördüğüm her an eşsiz bir huzuru yaşayacağımı bilmeni istiyorum.  

Kendimi epey acemi aşık gibi hissettim, sürçülisan ettiysem affola. 

Ⅰ

Yakınlarda bir yerdesin biliyorum ama sen artık yedilerdesin

Bense on yedimdeyim

Okuduğun hikayeleri yarım bıraktığın yerdeyim

Hani hayaller kurup sonra hepsini karaladığın kağıttan gemideyim

II

Şimdi ben,son zamanlarda çok sensizim

Seni aramak beyhude biliyor gözlerim ama yeterli değil sözlerim

Artık ben oynamayı bırakıp düşünerek uyuyakaldığın günlerdeyim

Ağlarken annenin söylediği son ninniyim 

III

Korktuğun gölgelerin ardında saklanıyorum bu karanlık ve çürümüş yerde

Belki unutulan bir eşya misali çıkarsın bir yerden diye

Fazla derinlere gitme kaybolursun dedim sana,dinlemez hep kendi bildiğini okurdun

Bilsen sen korkma diye hep baş ucunda aynı duaları okudum

 IV

 Kalmasın verdiğimiz sözler gömüldüğün o derin sularda

Ben yüzme bilmem,gitme korkarım kaybolduğun kıyılarda

Sen değil miydin gökkuşağı çizdiren bana bu yağmurlarda

Şimdi nasıl kendini layık görüyorsun sahipsiz mezarlara

 V

Tekrar elinden tutsam bir horoz şeker alsam sana

İkinciyi ister miydin,bir sigara mı yakardın yoksa?

Dönüşmekten korktuğun insanların mahkûmu oluyorsun 

Korkarım,sen sanki biraz ben oluyorsun

VI

Bana benzeme dememiş miydim sana,hep bindiğin o kırmızı salıncakta 

Sense hep ben olmak istedin sonunu

bilmeden kanattın çizdin

Sonra bedelini bir bülbülün kanatlarıyla ödedin

Elindeki misketleri bir tefecinin namlusuyla değiştin

VII

Düştüğümde yaralarımı sardığın güvercinler yok şimdilerde

Kimse inanmadığında saydığımız yıldızlar başkalarına ait

Dünya nankör fakat kediler değil bulutların üzerinde 

Hayat dediğin binlerce umut,tek bir kibrit

VIII

Bu bir veda değil,inanma sözlerime isterim ki tekrar senle kalsam 

Son bir kez sarılmış gibi yapsan ben de ellerinle avunsam

Aynı masalları okusam yine birlikte inansak

Sen yine sen olsan,ben yine ben kalsam

IX

Öyle bir bağlasam ki saçlarını kader bile çözemese

Öyle bir yere saklansak ki kimseler bilemese 

Yalvarırım son kez

Ya yokluğunla beni de götür ya da kal yine benimle

X

Üzgünüm,seni biraz da ben öldürdüm ama bir o kadar da güldürdüm

Ben senin narin bedenini ellerimin arasından düşürdüm 

Şimdi toprağına papatyalar ekmek acıtıyor canımı 

Geri geleceğini bilsem veririm bütün gözyaşlarımı

XI

Tekrar kulağıma umut verici şeyler söyle bu sefer söz veriyorum inanırım 

Seni öldürmelerine izin vermem,savaşırım

Bu sefer sen benim elimden tut gidelim 

O hayalini kurduğun atlıkarıncaya

Dönelim eski günlere birlikte, dönelim, dönelim...

               BİR BAĞIMSIZLIK MÜCADELESİ OLARAK 19 MAYIS

                                            
                                           ÖNSÖZ

19 Mayıs, sadece Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ün Samsun’a ayak bastığı gün olarak nitelendirilmemelidir. 19 Mayıs, Türk milletinin, Çiçi Han’dan Ergenekon Destanı’na, Ergenekon Destanı’ndan Kürşad İsyanı’na, Kürşad İsyanı’ndan daha nice zulme boyun eğmememizin son ve en şanlı olanıdır. Aziz Türk Milleti, verdiği İstiklal Harbi içinde, düşmana yurdu dar etmiş, akabinde Başkomutanlık Meydan Muharebesi’nde, büyük bir zafer kazanılmıştır. İşte, tüm bu direnişin başlangıcıdır 19 Mayıs, Türk milletinin, yeniden doğduğu gündür 19 Mayıs. Bu olayın önemi şüphesiz tarihimizde çok büyüktür. İşbu yazıda, 19 Mayıs ele alınacaktır.

                                        
                          

Osmanlı İmparatorluğu, dünya içerisinde değişen meselelere ok yaydan çıkana kadar çoğunlukla önem göstermemiştir. Özellikle 17. Yüzyıl’ın ortasında, Köprülüler, Osmanlı’nın içindeki çürümeyi fark etmiş, sistemi tamir etmeye çalışan birer tamirci gibi davranmışlardır. Şüphesiz ki Köprülüler Devri’nin tarihimizde önemi büyüktür. Fakat bu süreci bir inkılap olarak değerlendirmek metodolojik olarak bir hatadır. Köprülüler, sistemi baştan aşağı değiştirmemiş, sadece kusurlu yapıları tamir etmişti. Bu tezi şöyle somutlaştırabiliriz: Bir balkon düşünün, her yerinde hamamböcekleri var. Köprülüler bu balkonu gördüğünde, hamamböceklerini yere fırlatmıştı, balkon da “şimdilik” temizlenmişti. Ancak Merzifonlu Kara Mustafa Paşa’nın Viyana Bozgunu’nun ardından gelen ne kadar kutsal oldukları meçhul Osmanlı-Kutsal İttifak Savaşları’nda, 16 yıllık amansız bir savaş yaşayan Osmanlı Devleti’nin omurgası bükülmüştür. Özellikle Salankamen Meydan Muharebesi’nde Fazıl Mustafa Paşa bir kurşun ile şehit düşmüş,  başlangıçta Osmanlılar lehine giden muharebe, sadrazamın şehitliğinin ardından tam bir bozgun ile sonuçlanmıştır. Haliyle sadrazamın şehit olması, Osmanlı askerlerinin moralinde büyük bir darbeye yol açmış, geriye kalan sekiz yılın başlarında Osmanlılar aleyhine büyük bir taarruz varken, Kaptan-ı Derya Mezzomorto Hüseyin Paşa ve o dönem bazı görevlere getirilmiş olan Köprülü Amcazade Hüseyin Paşa’nın, bu iki Hüseyin’in çabaları göze çarpmaktaydı. Ancak İttifak cephesinde, belki de tarihin gördüğü en büyük askeri dehalardan biri olan, Napolyon Bonapart’ın bile örnek aldığı Savoy Prensi Eugene vardı. II. Mustafa, Avusturya Seferlerinde ordusu yönetebilse de, Zenta Muharebesi’nde aldığı ağır bozgun, aynı zamanda sadrazam Elmas Mehmed Paşa’nın muharebe sırasında şehit düşmesi sonucunda 1699’a kalan iki yılda barış çabalarına girişilip, nihayetinde 1699’da Karlofça Barış Antlaşması’na imza atılarak, Osmanlı Avrupa karşısındaki ilk büyük toprak kaybını ve bozgununu yaşamıştır. Geri kalan yıllarda yine Avrupa devletleriyle girişilen savaşlar (Prut Savaşı’ndan Napolyon Bonapart’ın Mısır’ı işgaline ve geri çekilişine kadar olan savaşlar) Osmanlı’yı daha da yıpratmıştır. 19. Yüzyıl’da II. Mahmud, ülkeyi yenileme çabasına girişmiştir ve kısmen başarılı olmuştur. Genellikle Çar Petro ve II. Mahmud birbirlerine benzetilip karşılaştırılır. Fakat bu çok yaygın bir metodolojik hatadır. Öncelikle, aralarında neredeyse bir yüzyıl fark vardır. (Petro’nun tahta çıkışı: 1700, Mahmud’un tahta çıkışı: 1808) İkinci olarak, ikisinin vaziyetleri farklıdır. Petro’nun çarlığı boyarlar yüzünden tıkanık bir haldeyken, Osmanlı İmparatorluğu’nun vaziyeti köhneleşmiş medrese sistemi, tecrübesiz padişahlar, ilmiye sınıfında torpillerin artışı, teknolojik gelişmelerin takip edilmemesi, yeteneksiz devlet ricali, merkezi otoritenin zayıflığı, yeniçeri ocağının bozulması akçenin değer kaybı ve daha nice sebeple açıklanabilir. Rusya’nın ilerleyebileceği büyük bir bozkır vardı. II. Mahmud’un güneyi Kavalalı ile, doğusu Kaçarlar ile, kuzeyi Rus ile, batısı da Avrupalılar ile çevreliydi. Osmanlı Modernleşmesi sürecini değerlendirmeden bu olaylarla bağlantılı olan, Türk’ün şanlı kurtuluşunun başlangıcı olan 19 Mayıs’a geçmeyi düşünmek, metodolojik bir hata olacaktır. Temelsiz bir bina, çökmeye mahkûmdur. Buna İkinci Mahmud devrinden başlamayı uygun gördük.

Mahmud II döneminde yapılan modernleşme hareketleri, Osmanlı İmparatorluğu’nun yapısını önemli ölçüde değiştirmiştir. Örneğin Vaka-i Hayriye yani  Yeniçeri Ocağı’nın kaldırılması, ardından Asakir-i Mansure-i Muhammediye ordusunun kurulması, modern Türk Silahlı Kuvvetleri’nin temelini atmıştır. Geleneksel ordu sisteminden Avrupai ordu sistemine geçişte önemli bir adımdır.

Daha önce ufak çaplı avrupaileşme hareketleri görüldüyse de ilk defa büyük ölçülü avrupaileşme, Enver Ziya Karal’ın tabiriyle cesur bir reformcu olan Selim III’le başlamıştır. Kurulan Nizam-ı Cedid ordusu orduda avrupaileşmenin başlangıcı olmuş, ardından kısa süre sonra kaldırılsa da Mahmud II dönemindeki Asakir-i Mansure-i Muhammediye ordusuna zemin hazırlamıştır.

Her ne kadar Mahmud II Sekbân-ı Cedid ordusunu Asakir-i Mansure-i Muhammediye ordusundan yaklaşık 18 yıl önce cülusunun ilk yılında kursa da, bu ordu kısa süreli oldu. Daha sonra çeşitli yenilikler yapılmış ve günümüz Türk Silahlı Kuvvetleri’ne zemin hazırlamıştır.

Ayrıca, II. Mahmud döneminde Avrupa’ya ilk defa öğrenci gönderilmiş, bu da ileride Osmanlı İmparatorluğunda Jön Türkler adlı hürriyetçi sınıfın ortaya çıkmasına zemin hazırlamıştır. Burada garp tarzı eğitim gören talebeler Meşrutiyetçi sistemi benimsemiş ve Osmanlı İmparatorluğu’na bu sistemi getirmek istemiş, 1876’da kısmen muvaffak olmuşlardır. Fakat II. Meşrutiyet kadrosunun çekirdek isimlerine baktığımızda çoğunun Avrupa’da eğitim görmediği aşikardır. Nitekim, Meşrutiyet ve Hürriyet anlayışı Osmanlı İmparatorluğu’nda Hamidiye Devrinde gerek mecmualarla, gerek gazetelerle, gerek de cemiyetlerle yayıldı. 

Şüphesiz ki Avrupa’ya öğrenci gönderilmesi Mahmud II döneminde aniden gerçekleşmedi. Selim III devrinde Londra’ya elçi olarak gönderilen Yusuf Agâh Efendi’nin lisan eğitimi almaları için (bilhassa Fransızca) Mehmed Derviş Efendi ile Mehmed Tahir Efendi aracılığıyla Avrupa’ya talebe yollama meselesinin temeli atılmıştır.  Fransa Büyükelçisinin yardımıyla dil eğitimi görmesi için Fransa’ya gönderilen İshak Efendi de örnek gösterilebilir. İlk talebelerden biri de 1820’de Fransa’ya gönderilen, Cezayir ulemasından Hamdan Efendi’nin oğlu Seyid Ali (Müşir Ali Rıza Paşa) idi.

Talebe gönderimi ise resmi olarak 1830’da Mahmud II döneminde Yeniçeri Ocağı’nın kaldırılmasınıdan sonra kurulan Asakir-i Mansure-i Muhammediye ordusuna subay yetiştirmek gayesiyle, Hüseyin, Abdüllatif, Mehmed Reşid, Ahmed ve Edhem (sonradan sadrazam olan Edhem Paşa) isimli 5 öğrenci Avrupa’ya gönderildi. Avrupa’ya gönderilen talebelerde daha çok paşazâde ve sefir çocukları, (Örneğin: 1834-1837 arasında Paris’teki St. Louis İdadisi’nde okuyan, Paris Sefiri Mustafa Reşid Paşa’nın mütercim Ruhiddin Efendi’nin oğlu olan, geleceğin sadrazamlarından Ahmed Vefik Paşa, Enderun talebeleri ile Harbiye, Bahriye ve Tıbbiye’den mezun öğrenciler seçilmiştir. Velhasıl, Avrupa’ya talebe gönderilmesi, hem Osmanlı İmparatorluğu’na aydın insanlar yetirtişmiş, hem de hürriyetçilik  ve meşrutiyetçiliğin Osmanlı’da yayılmasına katkı sağlamıştır. Bu da Modern Türkiye Cumburiyeti’nin temelini atmıştır.

Hürriyetçiliğe gelecek olursak, Hürriyetçilik akımı İmparatorluğun sosyo-politik yapısını değiştirmiştir. Fransa ve İngiltere’deki özgürlükçü düşünceler, Osmanlı İmparatorluğu’na hürriyetçilik adıyla yansımıştır. Namık Kemal, Ali Suavi ve Ziya Paşa gibi isimler bu akımın bilinen temsilcilerindendir. Nihayetinde 1876’da I. Meşrutiyet ilan edildi. Osmanlı’nın ilk anayasası olan Kanun-i Esasi yürürlüğe girdi. Fakat Sultan Hamid 13 Şubat 1878’de meclisi süresiz tatil edince hürriyetçilik yeniden ilan edilmek için 31 yıl beklemek zorunda kaldı. Ayrıca, Avrupa’ya gönderilen talebeler geri döndükten sonra bu beraberinde getirdikleri fikirler  Osmanlı’da ilk defa ciddi meselelerin tartışılmaya başlanmasına sebep oldu.

Örneğin, anayasal düzen, parlamento ve vatandaşlık hakları gibi konular ciddi olarak tartışılmaya başlandı. Kul sisteminin bu dönemde vatandaşlık fikrine yerini bırakması da Modern Türkiye’yi anlamak için lazım olan bir noktadır. Tanzimat Fermanı (1839) ve Islahat Fermanı (1856) kuldan vatandaşa geçişin hukuki ve zihni ilk adımları olarak kabul edilebilir

19 Mayıs’ın Önemi

II. Mahmud devrinde temelleri atılan modern askeri ve mülki mektepler (Mekteb-i Harbiye, Mekteb-i Tıbbiye ve Mekteb-i Mülkiye), Osmanlı İmparatorluğu’nu kurtarmak amacıyla kurulmuş olsalar da, ironik bir şekilde imparatorluğun küllerinden yeni bir devlet çıkaracak olan entelektüel ve askeri kadroyu yetiştirmişlerdir. Garp tarzı eğitim alan, Fransızca kaynaklardan dünyadaki milliyetçilik ve hürriyet akımlarını takip eden bu yeni nesil zabitan sınıfı, sadece cephede savaşan askerler değil; aynı zamanda sosyo-politik meselelere kafa yoran birer aydın kimliği kazanmışlardır.

Nitekim 20. Yüzyıl’ın başı, bu kadronun teoriden pratiğe geçtiği amansız bir imtihan sahası olmuştur. Trablusgarp’ta gayrinizami harp usullerini öğrenen, Balkan Bozgunu’nda kurumsal çürümenin acı faturasını doğrudan cephede gören ve I. Dünya Savaşı’nın Çanakkale, Kut'ül Amare, Kafkasya ve Filistin gibi çetin cephelerinde pişen bu askeri kadro, modern askeri strateji ile Türk milletinin tarihsel mukavemet gücünü bünyesinde birleştirmiştir. İşte bu kadronun lideri olan Anafartalar Kahramanı Mustafa Kemal Paşa, 19 Mayıs 1919’da Samsun’a ayak bastığında, arkasında II. Mahmud’dan beri süregelen iki asırlık modernleşme birikimi, önünde ise Mondros Mütarekesi ile tamamen savunmasız bırakılmak istenen bir vatan durmaktaydı.

Mustafa Kemal Paşa’nın İstanbul’dan Samsun’a çıkışı, sıradan bir askeri görevlendirmenin çok ötesinde stratejik bir dehanın ürünüdür. Karadeniz bölgesindeki Türk mukavemetini bastırmak ve İtilaf Devletleri’nin bölgeyi işgal etmesine zemin hazırlayan Pontus çetelerinin faaliyetlerine karşı yerel halkı silahsızlandırmak amacıyla, kendisine geniş yetkilerle Dokuzuncu Ordu Müfettişliği görevi verilmiştir. Bu yetki, sadece askeri birliklere değil, bölgedeki mülki amirlere de emir verme selahiyetini kapsamaktaydı.

Ancak Mustafa Kemal Paşa, saltanat ricalinin ve işgal devletlerinin kendisinden beklediği vazifeyi tersine çevirmiştir. İstanbul Hükümeti’nin yürüttüğü teslimiyetçi politikayı ve İngiliz muhipliği gibi mandacı çözümleri reddederek, kendisine verilen resmi yetkiyi millî direnişi teşkilatlandırmak amacıyla bir enstrüman olarak kullanmıştır. 19 Mayıs 1919 Pazartesi günü Bandırma Vapuru’ndan Samsun topraklarına basılan o ilk adım; teslimiyet meclislerinin, sömürgeci planların ve tarihe gömülmek istenen bir milletin kaderini değiştirecek olan ihtilal sürecinin fiili başlangıcı olmuştur.

Samsun’un ardından süratle Havza’ya geçen Mustafa Kemal Paşa, yayımladığı Havza Genelgesi (28 Mayıs 1919) ile işgallere karşı ilk kitlesel mitinglerin yapılmasını sağlamış ve dağınık haldeki yerel direniş odaklarını (Müdafaa-i Hukuk cemiyetlerini) ortak bir ülkü etrafında birleştirmeye başlamıştır. Hemen akabinde kaleme alınan Amasya Genelgesi (22 Haziran 1919) ise Türk inkılap tarihinin en radikal ve metodolojik metinlerinden biridir.

Genelgede yer alan şu iki madde, yazının başında vurgulanan kul sisteminden vatandaşlığa geçiş sürecinin ihtilal manifestosudur:

"Vatanın bütünlüğü, milletin bağımsızlığı tehlikededir." (Gerekçe)

"Milletin bağımsızlığını, yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır." (Yöntem)

Bu ifadeler, Osmanlı siyasal düşüncesinde o güne kadar görülmemiş bir paradigma kırılmasıdır. Devletin ve vatanın kurtuluşu artık hükümdarın iradesine değil, doğrudan doğruya milletin azim ve kararına bırakılmıştır. Bu durum, monarşik egemenlikten millî egemenliğe geçişin, yani cumhuriyet fikrinin ilk resmi habercisidir. 19 Mayıs’ta Samsun’da yakılan meşale; Erzurum ve Sivas Kongreleri ile hukuki bir çerçeveye oturtulmuş, 23 Nisan 1920’de Ankara’da Büyük Millet Meclisi’nin açılmasıyla da kurumsallaşmıştır.

Sonuç

19 Mayıs 1919, bir imparatorluğun çöküş sürecinde kaybolup gitmek üzere olan bir milletin, tarih sahnesinde yeniden ayağa kalkış hırçınlığıdır. Osmanlı modernleşmesinin sağladığı askeri-entelektüel altyapı olmasaydı, bu direnişi sevk ve idare edecek kurmay zekâ eksik kalırdı; Türk milletinin tarihsel genetiğindeki bağımsızlık karakteri olmasaydı, hiçbir kurmay zekâ topyekûn bir halk hareketini örgütleyemezdi.

Bu yönüyle 19 Mayıs; Çiçi Han’ın bağımsızlık nidasının, Kürşad’ın saray baskınındaki amansız cesaretinin ve Ergenekon’da demir dağı eriten o kolektif iradenin 20. Yüzyıl şarlarında Mustafa Kemal Atatürk’ün dehasıyla yeniden vücut bulmuş halidir. Türk milleti, 19 Mayıs’ta sadece düşman işgaline karşı değil, kendi makûs talihine karşı da amansız bir başkaldırı başlatmış ve bu başkaldırıyı modern, tam bağımsız bir hukuk devleti olan Türkiye Cumhuriyeti ile taçlandırmıştır. Temelsiz binaların çökmeye mahkûm olduğu tarihi bir hakikatse, Türkiye Cumhuriyeti’nin temeli de 19 Mayıs’ta Samsun’da atılan o çelikten iradedir.

                                                                          ÖNSÖZ

Türkiye’nin ilk arkeoloğu Osman Hamdi Bey, aynı zamanda ilk müzecisi, İskender Lahdi, Tabnit Lahdi gibi önemli arkeolojik bulguların kaşifi ve Kaplumbağa Terbiyecisi’nin ressamı. Modern Türk Entelijansiyası Tarihi’nde büyük önem arz eden Osman Hamdi Bey’i anlamak, tarihimizdeki öğrenilmeyen ya da yüzeysel öğretilen bilgileri gün yüzüne çıkarmayı sağlayacağı için önemi büyüktür. Bu incelemede kısaca Osman Hamdi Bey’i, hayatını, eğitimini, ölümünü, biyografik inceleme tarzında ele alacağız. Okura tarihimizin önemli şahsiyetlerinden olan Osman Hamdi Bey’in hayatını kaleme alacak bu makaleyi okura sunmaktan minnet duyarım

-Emir Ali Anter, 2026

Hayatı

Osman Hamdi Bey, 30 Aralık 1842 tarihinde, İstanbul’da doğmuştur. Babası, Abdülmecid devrinde 11 ay 7 gün sadrazamlık, İkinci Mahmud devrinde ise iki defa sadrazamlık yapmış Koca Mehmed Hüsrev Paşa’nın evlatlıklarından Rum asıllı İbrahim Ethem Paşa’dır. İlkokula Beşiktaş’ta başladı, akabinde 1856’da  Mekteb-i Maarif-i Adliye’ye kaydoldu. 1857’de hukuk tahsili almak için Paris’e gönderilen Osman Hamdi, aynı zamanda Paris Güzel Sanatlar Yüksek Okulu’nda resim dersleri aldı ve arkeoloji ile de ilgilendi. Sanata olan ilgisi hukuka olan ilgisine ağır basınca o dönemin ünlü ressamları olan Jean Leon Gérôme ve Boulanger’in atölyelerinde çalıştı. 1858’te gittiği Sırbistan ve Viyana’da müzeler ve resim sergileriyle alakalı incelemeler yaptı. 1867’de Süleyman Seyyid ve Ahmet Şeker Paşa ile birlikte 2. Paris Milletlerarası Resim Sergisi’ne katılıp ödül aldı. 1869’da o sıralarda Bağdat’ta bulunan Ahmed Mithat Efendi’nin yanına gidip onu Batı kültürüyle ilgili fikirlerini anlatma fırsatı buldu. İki yıl burada kaldıktan sonra 1871’de İstanbul’a döndü. Ardından 93 Harbi’ne kadar birkaç memuriyeti görevi yürüten Osman Hamdi, savaş sonunda memuriyetten ayrıldı. Yoğun bir şekilde resimle uğraşıyordu. 1877’de Maarif Nezareti’ne bağlı olan 8 kişiden oluşan müze komisyonunun bir üyesiydi. 1881’de Müze-i Hûmayun Başkanı Philipp Anthon Dethier’in ölümü üzerine komisyonun başına geçmesiyle Türk Müzeciliği’nde yeni bir devir açıldı. Müze-i Humâyun, onun çabalarıyla İstanbul Arkeoloji Müzeleri’ne evrildi. 1882’de müze için yeni bir bina inşa etme işine girdi. İlk kısmı 1891’de, ikincisi 1903’de, üçüncüsü ise 1907’da açıldı. İskender Lahdi, Ağlayan Kadınlar Lahdi, Tabnit Lahdi, Likya Lahdi gibi arkeolojik açıdan büyük önem arz eden bulgular keşfetti. Sanayi-i Nefise Mektebini kurdu (günümüz Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi) ve ilk başkanı oldu. 1884’de eski eserlerin yurt dışına çıkarılmasını engelleyen ve onları devlet malı olarak kabul eden Asar-ı Atika Nizamnamesi’ni çıkardı ve uygulamaya kurdu. Bu nizamname 1973’e kadar Türkiye’deki tek eski eser yasası olarak önemini korumuştur. Bir süre Kadıköy Belediye Başkanlığı yapmıştır. 1910’da İstanbul’da ölmüştür.

Eğitim Devrimi

Osman Hamdi Bey’in Türk kültür tarihindeki asıl büyük inkılaplarından biri, hiç şüphesiz Batılı anlamda sanat eğitimi veren ilk kurum olan Sanayi-i Nefise Mektebi’ni tesis etmesidir. 1882 yılında temelleri atılan ve bugün Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi olarak varlığını sürdüren bu müessese, sadece bir okul değil, aynı zamanda Osmanlı entelijansiyasının estetik algısını dönüştüren bir merkez olmuştur. Paris’teki École des Beaux-Arts modelini İstanbul’a taşıyan Osman Hamdi, resim, heykel ve mimari gibi alanlarda yetkin sanatçıların yetişmesi için modern bir müfredat oluşturmuş; böylece sanatın zanaat ile estetik disiplin arasındaki o ince çizgide profesyonelleşmesini sağlamıştır.

Mektebin kuruluşu, Osman Hamdi’nin sadece bir idareci değil, aynı zamanda vizyoner bir eğitimci olduğunu kanıtlar niteliktedir. O dönemde heykel sanatı üzerindeki toplumsal çekincelere rağmen, okulun bünyesinde heykel bölümünü açarak bu alandaki tabuları akademik bir zeminle kırmıştır. Müze-i Hümâyun’un hemen yanı başında konumlanan bu okul, öğrencilerin teorik bilgiyi müzedeki antik eserleri inceleyerek pratiğe dökmesine imkan tanımıştır. Bu durum, Osman Hamdi’nin eğitimi teoriden ibaret görmeyip, onu arkeoloji ve tarihle harmanlayan bütüncül yaklaşımının en somut göstergesidir.

Eğitim devriminin bir diğer sacayağı ise Asar-ı Atika Nizamnamesi ile eşgüdümlü yürütülen bilinçlendirme faaliyetleridir. Osman Hamdi, sadece okul sınırları içerisinde kalmamış, arkeolojik kazılarda görev alacak kadroların yerli imkanlarla yetişmesi için büyük çaba sarf etmiştir. Bu hamleyle, Osmanlı topraklarındaki kültürel mirasın korunmasını dış kaynaklı uzmanların inisiyatifinden kurtararak, milli bir koruma bilincinin akademik temellerini atmıştır. Onun gözünde eğitim, bir milletin geçmişine sahip çıkma iradesinin en güçlü enstrümanıdır.

Netice itibarıyla Osman Hamdi Bey, Sanayi-i Nefise Mektebi ile Türk sanatında mektepli dönemini başlatmış ve bu kurumun ilk müdürü olarak pedagojik bir otorite kurmuştur. Onun eğitim anlayışı, salt teknik bir öğretiden ziyade, Batı’nın metodolojisini Doğu’nun ruhuyla birleştiren bir sentezdir. Ölümüne kadar bu kurumun başında kalarak, Türk resim ve heykel sanatının öncü isimlerine hocalık etmiş ve modern Türk sanat tarihinin köşe taşlarını bizzat kendi elleriyle döşemiştir.

Sayda Kazıları

1887 yılı, Türk arkeoloji tarihi için sadece bir keşif yılı değil, aynı zamanda bir rüştünü ispat etme dönemidir. Sayda’da (bugünkü Lübnan sınırları içinde) bir vatandaşın kendi arazisinde taş ocağı işletmek üzere aldığı izin, tarihin akışını değiştirecek bir kapıyı aralamıştır. Arazide mezar olması muhtemel derin bir kuyunun fark edilmesi ve durumun süratle Payitaht’a bildirilmesi üzerine, Sultan II. Abdülhamid bizzat Osman Hamdi Bey’i bu meçhul kuyuyu tetkik etmekle görevlendirmiştir. Osman Hamdi Bey, Sayda’ya vardığında sadece bir kuyuyla değil, antik dünyanın en görkemli nekropollerinden (mezarlık alanlarından) biriyle karşılaşmıştır.

Zorlu tabiat şartlarına ve teknik imkansızlıklara rağmen yürütülen titiz çalışmalar neticesinde, bu nekropolden tam 18 adet paha biçilemez lahit gün yüzüne çıkarılmıştır. Bu bulguların bilim dünyasındaki yankısı o kadar büyük olmuştur ki, o güne dek Osmanlı’nın kültürel mirası koruma yetisini sorgulayan Batılı arkeologlar, Osman Hamdi Bey’in metodolojik başarısı karşısında sessiz kalmak mecburiyetinde kalmışlardır. Bu devasa lahitlerden 11 tanesi, özel düzeneklerle gemilere yüklenerek büyük bir lojistik operasyonla İstanbul’a nakledilmiştir. Bu keşifler, ileride açılacak olan İstanbul Arkeoloji Müzeleri’nin de ana gövdesini oluşturacaktır.

Keşfedilen Başlıca Eserler

Bu kazının en kıymetli meyvesi hiç şüphesiz İskender Lahdi'dir. İsmini üzerinde taşıdığı Büyük İskender’in Perslerle yaptığı savaşları betimleyen muazzam kabartmalardan alan bu eser, Helenistik dönem sanatının zirve noktası kabul edilir. Öyle ki, kabartmalardaki boya izleri keşfedildiği günkü tazeliğini korumaktaydı. Bir diğer önemli bulgu olan Tabnit Lahdi, Fenike Kralı Tabnit’e aittir ve üzerindeki Mısır hiyeroglifleri ile Fenike alfabesiyle yazılmış kitabeler, dönemin diplomatik ve kültürel geçişkenliğini gözler önüne serer.

Kazının estetik derinliğini yansıtan Ağlayan Kadınlar Lahdi ise, her bir sütun arasında farklı yas tutma pozisyonunda tasvir edilen 18 kadın figürüyle adeta taşa kazınmış bir hüzün senfonisidir. Bunların yanı sıra, sanat tarihindeki üslup çeşitliliğini temsil eden Likya Lahdi ve Doğu ile Batı sentezini yansıtan Satrap Lahdi gibi eserler de Sayda Kazıları'nın dünya mirasına sunduğu eşsiz parçalar arasındadır. Osman Hamdi Bey, bu eserleri sadece topraktan çıkarmakla kalmamış; onları modern Türk  müzeciliğinin sarayı olan İstanbul Arkeoloji Müzeleri’nde ebedi istirahatgahlarına kavuşturarak tarihimize sarsılmaz bir kültürel kale inşa etmiştir.

Türk Resim Sanatında Mühim Bir Devrim

Osman Hamdi Bey, Batı’da aldığı akademik resim eğitimini Doğu’nun ruhuyla sentezleyen, Türk resim sanatının modernleşme sürecindeki en radikal figürüdür. Onu çağdaşlarından ayıran en temel vasıf, Türk resminde figürü bir kompozisyon öğesi olarak kullanan ilk sanatçı olmasıdır. O döneme dek Türk resmi daha çok manzara ve cansız doğa (natürmort) üzerine yoğunlaşmışken; Osman Hamdi, insanı merkeze alan, hikayesi olan ve derinlikli sahneler kurgulamıştır. Eserlerindeki titiz işçilik ve adeta bir fotoğraf karesini andıran ayrıntılı üslubu, onun Paris’teki hocaları Jean-Léon Gérôme ve Boulanger’den tevarüs eden akademik disiplininin bir yansımasıdır.

Sanatçının çalışma metodolojisi de dönemi için oldukça yenilikçidir. Osman Hamdi, eserlerini inşa ederken fotoğraflardan ve kareleme yönteminden yararlanmış; açık hava ressamlığının (en plein air) aksine, kontrollü ve lojistik imkanları yüksek olan atölye ortamını tercih etmiştir. Bu atölye disiplini içinde, zaman zaman kendi eserlerinde kendisini model olarak kullanması, sanatçının kendi kurguladığı dünyayla kurduğu derin bağın bir tezahürüdür. Kendisini bazen bir derviş, bazen bir silah taciri, bazen de düşünen bir entelektüel kılığında resmederek; aslında Osmanlı insanının idealize edilmiş portresini çizmiştir.

Sanatı Hakkında Birkaç Analiz

Osman Hamdi’nin tuvalleri, sadece birer görüntü değil, aynı zamanda titizlikle seçilmiş birer nesneler manzumesidir. O, oryantalist bir sanatçı olmasına rağmen, Batılı meslektaşlarının aksine Doğu’yu dışarıdan bir gözle değil, bizzat içeriden, bir Osmanlı aydını olarak resmetmiştir. Bu durum ona sahnelerini yakından gözlemleme ve en ince ayrıntısına kadar doğru yansıtma avantajı sağlamıştır. Resimlerinde sıkça karşılaştığımız; kandiller, rahleler, Kur’an mahfazaları, kitaplar ve çeşitli boyutlardaki şamdanlar, onun medeniyet tasavvurunun sessiz tanıklarıdır. Halılar, işlemeli örtüler ve metal tabaklardaki doku hassasiyeti, izleyiciyi resmin içine çeken bir gerçeklik sunar.

Aynı zamanda silahlar, müzik aletleri, buhurdanlar ve tütsü dumanı gibi öğelerle sahnelerine mistik ve kültürel bir atmosfer kazandırır. Hayvan figürlerine (köpekler ve kuşlar) ve bitki örtüsüne (çiçekler ve vazolar) yer vererek kompozisyonlarını zenginleştirirken; arkeolog kimliğinin bir yansıması olarak lahitleri ve mezar içlerini de tuvaline taşımıştır. Figüratif tercihlerinde ise genellikle kendi aile dairesinden şaşmamış; eşi, çocukları ve yakın çevresi, onun kurgusal dünyasının başrol oyuncuları olmuşlardır. Bu yaklaşım, onun resimlerine hem profesyonel bir vakar hem de mahrem bir samimiyet katmaktadır.

Sonuç 

Netice itibarıyla Osman Hamdi Bey, sadece bir ressam, bir arkeolog yahut bir bürokrat değil; çökmekte olan bir imparatorluğun küllerinden modern bir kültürel kimlik inşa etmeye çalışan çok yönlü bir hezarfendir. Onun liderliğinde hayat bulan Asar-ı Atika Nizamnamesi ve Müze-i Hümâyun, Türk müzeciliğini eser toplama evresinden bilimsel koruma ve sergileme evresine taşımıştır. Bugün İstanbul Arkeoloji Müzeleri’nin koridorlarında yürüyen her araştırmacı, aslında Osman Hamdi Bey’in Batılı metodolojiyi Doğu’nun tarihsel zenginliğiyle nasıl harmanladığının canlı şahididir.

Onun sanat sahasındaki mirası ise sadece tuval üzerindeki fırça darbelerinden ibaret değildir. Sanayi-i Nefise Mektebi’ni kurarak Türk sanatında akademik disiplini başlatması, kendisinden sonra gelecek nesillerin yolunu aydınlatmıştır. Bir ressam olarak oryantalizmi içeriden bir gözle yeniden yorumlaması, Doğu insanını pasif bir obje olmaktan çıkarıp düşünen ve sorgulayan bir özneye dönüştürmüştür. Bu yönüyle Osman Hamdi, Türk entelijansiyası için sadece bir öncü değil, aynı zamanda kültürel bir özgüvenin de temsilcisidir.

Tarihimizin bu müstesna şahsiyetini anlamak, bugün sahip olduğumuz pek çok kurumun ve hukuki düzenlemenin köklerine inmek demektir. 1910 yılında aramızdan ayrılmış olsa da, kurduğu mekteplerden mezun olan sanatçılar ve koruduğu lahitlerle yaşamaya devam etmektedir. Bu makalede ele aldığımız hayatı ve eserleri, onun öğrenilmeyen gerçekleri gün yüzüne çıkarma idealinin ne kadar büyük bir gayretle örüldüğünü ispatlar niteliktedir. Onun bıraktığı meşale, bugün hala Türk kültür ve sanat hayatının en karanlık köşelerini aydınlatmaya devam etmektedir.

Bazı Eserleri:
Kaplumbağa Terbiyecisi
Silah Taciri
Mihrap
Arzuhalci
Mimozalı Kadın
Kur’an Okuyan Kız
İki Müzisyen Kız
Şehzade Türbesinde Derviş
Naile Hanım Portresi
Türbe Ziyaretinde İki Genç Kız
Kur’an Okuyan Hoca
Kahve Ocağı
Halı Satıcısı
Ab-ı Hayat Çeşmesi
Feraceli Kadınlar
İlahiyatçı
Okuyan Genç Emir
Pembe Başlıklı Kız
Gebze'den Manzara
Eskihisar'da Feraceli Kadınlar
Cami Kapısında
Yeşil Cami Önü
Rahlede Okuyan Genç
Köpekli Adam
Şatoda Kadın
Sakallı Adam Portresi
Türbe Kapısı Önünde Kadınlar
Haremden
Gezintide Kadınlar
Yaşlı Adam Portresi

Péter Magyar. He wasn’t your typical opposition politician, he was a product of the very system he broke. As the ex-husband of Fidesz’s star Justice Minister, Judit Varga, and a high-ranking executive in state companies, he was the ultimate regime insider. Because he knew exactly how Orbán’s machine worked, his rebellion hit with an authenticity that traditional rivals simply didn’t have.



The first spark of change happened in February 2024. Katalin Novák, then President of Hungary, who had campaigned on family values and the protection of children, did the opposite. She pardoned Endre Kónya, the former deputy director of the Kossuth Zsuzsa Children's Home in Bicske, who was involved in covering up a child sexual abuse case. Judit Varga, then Minister of Justice and Magyar's ex-wife, countersigned the pardon. Magyar? He was not having it.



Péter Magyar, announced on Facebook:



”Today, I am submitting my resignation from my positions at both state-owned companies. I am also resigning from my seat on the supervisory board of the partially state-owned MBH Bank Nyrt. My resignation is not based on professional reasons.

I do not want to be part of a system for even a single minute in which those truly responsible hide behind women’s skirts, where Tónik, Ádám, and Barbara can laugh merrily into their hands while thoughtlessly sacrificing those who, unlike them, never worked for their own financial gain but for the sake of their country and their fellow citizens.

For a long time, I believed in an idea—a national, sovereign, civic Hungary—and for many years I tried, with my own modest means, to contribute to making this a reality. But over the past few years, I have slowly—and now finally—come to realize that all of this is really just a political product, a sugar coating that serves only two purposes: to conceal the workings of the power machine and to amass immense wealth.

I believe that Hungary is not the country of the Antal Rogáns, the oligarchs, or even just a few influential families, but rather the country of the János Hunyadis, the István Széchenyis, the Ignác Semmelweis, the István Bethlens, the Miklós Radnótis, Margit Slachtas, Sándor Márais, the freedom fighters of ’56, the Ludas Matyis, and every decent Hungarian.” (translated and summarized)





From that day on, the days of the Orbán government and the Fidesz-KDNP coalition were numbered.



Since the Orbán government controlled the media, what did Magyar do you might ask?



He bypassed it.



To reach his audience, he used the one thing the government couldn’t control, social media. Magyar reached out to the masses by pulling back the curtain on the corruption inside Fidesz. He didn’t just make accusations, he just spoke like a man who had been in the room where it happened.



He appeared on the independent YouTube channel Partizán, accusing Orbán’s government of corruption and instantly grabbing the nation’s attention. He wasted no time and took over the inactive, already existing Tisza Party to bypass the bureaucracy. He then began traveling all across Hungary. Ideologically, he is a conservative-liberal, which helped him attract traditional rural conservative voters alongside liberals and pro-europeans. He essentially united two rival voter bases into one.



Then came his first test, the European Parliament election.



On 9 June 2024, Hungary had its European Parliament elections. Tisza was about to enter its first election. The numbers came up rather impressive:



Fidesz-KDNP: 44.82 percent (losing 2 seats, 11 in total).



Tisza: 29.60 percent (winning 7 seats from scratch).



DK-MSZP-Dialogue: 8.03 percent (losing 3 seats, 2 in total).



Mi Hazánk: 6.71 percent (won a single seat).



These results proved that Magyar was indeed a serious threat to Orbán’s autocratic government. Magyar kept the pace, joining the pro-European European People’s Party shortly after the election.



His ideological position has remained consistent. On 18 March 2025, the Hungarian Parliament passed a bill that forbids promoting or displaying homosexuality or gender reassignment to anyone under 18. This effectively led to a ban on Pride parades and caused a major scandal among progressives, liberals and within the European Union. Magyar? He didn’t budge, he just stayed silent.



He kept that silence all the way through the most important day in modern Hungarian political history: 12 April 2026. Polls had shown two different outcomes, government-allied polls showed Fidesz-KDNP ahead, while the opposition polls said otherwise. The pace was high, and the turnout was at a historical high of 78.94 percent. (that’s almost 80 percent!) After all of this campaigning and the catastrophic defeat in 2022, this time, it had to be over, right? Let the results speak for themselves.



Tisza

Constituency vote: 3,333,415 (55.26 percent)

Party vote: 3,385,890 (53.18 percent, no swing since new party)

Total seats: 141. (won from scratch)



Fidesz-KDNP

Constituency vote: 2,215,225 (36.72 percent)

Party vote: 2,458,337 (38.61 percent, a 15.52 pp swing)

Total seats: 52. (lost 83 seats)



Mi Hazánk

Constituency vote: 345,252 (5.72 percent)

Party vote: 358,372 (5.63 percent, a 0.25 pp swing)

Total seats: 6. (same as 2022)



Tisza won a two-thirds supermajority. Orbán’s autocratic system absolutely failed him. It favored the opposition with a two-thirds supermajority, enough to overhaul Hungary from top to bottom. Budapest was cheering that night. Magyar said in his victory speech:


“My fellow countrymen! Hungarians! We did it! The Tisza and Hungary have won this election. Not just by a little, but by a lot. In fact, by a great deal. Together, we have ousted the Orbán regime; together, we have liberated Hungary… Our victory is visible not only from the moon, but from the window of every Hungarian home. Whether it’s the smallest mud-brick house or a high-rise apartment building, in a big city or in the countryside, it’s visible from every Hungarian window.” (source)


This time, victory was not only limited to the Moon, and of course, Brussels. But was visible from the window of every Hungarian home. Péter Magyar, with that speech, stood with the Hungarian people.


But hold on, what about the silence that he kept? Well…

After his historic election victory, he declared:


”In Hungary, everyone has the right to freedom of assembly. Period.”

By saying this, he proved he was not like Orbán at all. He showed that he is indeed both a conservative and a liberal.

Thank you for sparing your time.



Árad a Tisza!

Sources:

https://www.nytimes.com/2026/04/14/world/europe/viktor-orban-peter-magyar-election.html



https://www.prospectmagazine.co.uk/world/europe/hungary/73053/between-the-lines-peter-magyars-victory-address



https://www.theguardian.com/commentisfree/2026/apr/15/viktor-orban-defeated-energetic-campaigning-peter-magyar-hungary-election



https://en.wikipedia.org/wiki/2026_Hungarian_parliamentary_election



https://en.wikipedia.org/wiki/2024_European_Parliament_election_in_Hungary



https://www.venice.coe.int/webforms/documents/?pdf=CDL-AD(2011)016-e



https://www.osce.org/odihr/elections/hungary/121098



https://www.amnesty.org/en/documents/eur27/2085/2020/en/



https://www.hrw.org/news/2026/04/14/hungary-new-government-needs-to-restore-rule-of-law



https://rsf.org/en/country/hungary



https://freedomhouse.org/country/hungary/nations-transit/2024



https://www.transparency.org/en/countries/hungary



https://results.elections.europa.eu/en/hungary/



https://www.reuters.com/world/europe/hungarys-orban-sees-weakest-support-decades-eu-vote-opposition-tisza-surges-2024-06-09/



https://www.venice.coe.int/webforms/documents/default.aspx?pdffile=CDL-REF%282024%29006-e



https://www.venice.coe.int/Newsletter/NEWSLETTER_2012_02/1_HUN_EN.html



https://www.venice.coe.int/webforms/documents/default.aspx?pdffile=CDL-AD%282012%29012-e



https://www.reuters.com/world/europe/hungarys-president-signs-law-banning-pride-parade-despite-protests-2025-03-19/



https://helsinki.hu/en/wp-content/uploads/sites/2/2024/04/HHC_Hungary_states_of_exception_20240402.pdf



https://www.reuters.com/article/world/hungary-gives-government-right-to-extra-powers-in-face-of-terror-threat-idUSKCN0YT1DA/

https://www.bbc.com/news/world-middle-east-68264363



https://en.wikipedia.org/wiki/Katalin_Nov%C3%A1k_presidential_pardon_scandal



https://instituteofgeoeconomics.org/en/research/hungarys-electoral-system-constructing-a-system-favorable-to-the-governing-party-and-its-future-prospects/

Soframızdaki gıdanın “Tarladan Çatala” dediğimiz soğuk zincir yolculuğunda, bize düşen bazı görevler bulunmaktadır. Öncelikle “Tarladan Çatala" prensibi nedir, biraz ondan bahsedelim. Tarladan Çatala (Farm to Fork) yaklaşımı, gıdanın üretimden tüketime kadar olan tüm süreçlerinde gıda güvenliği, beslenme, sürdürülebilirlik ve atık azaltımını hedefleyen, FAO (Food and Agriculture Organization) tarafından desteklenen bütünsel bir gıda zinciri stratejisidir. FAO’nun Tarladan Çatala yaklaşımının temel bileşenleri: Sürdürülebilir tarım, gıda güvenliği, gıda kayıplarını azaltma, beslenme ve sağlık ve Avrupa Yeşil Mutabakatı stratejisidir. (3)

Bu tedarik zincirinin 6 aşamasından da kısaca bahsedelim.

 Üretim (Tarla/Çiftlik): Ekim, dikim, gübreleme, sulama ve hasat  işlemleri aşamasıdır. Hayvancılıkta ise bu aşama bakım ve beslemedir.

1. Hasat Sonrası Hazırlık: Ürünlerin temizlenmesi, ayıklanması ve ilk soğutma işlemleridir. Tazeliğin korunması ve fiziksel kirliliğin önlenmesi amaçlanır. 
2. İşleme ve Ambalajlama: Hammaddenin son ürüne dönüştürülmesi (örn. sütten peynir yapımı), paketleme ve etiketleme aşamasıdır. Gıda güvenliği standartları (HACCP), hijyen ve korumayı kapsar.
3. Lojistik ve Depolama: Ürünlerin uygun sıcaklık ve nem koşullarında taşınmasıdır. Soğuk zincirin korunması ve izlenebilirlik bu aşamada çok önemlidir.
4. Dağıtım ve Satış: Toptancı ağları ve marketler aracılığıyla tüketicilere sunum aşamasıdır. Raf ömrü yönetimi ve uygun saklama koşulları oldukça önemlidir.
5. Tüketim (Çatal): Gıdanın evde veya restoranlarda hazırlanması, pişirilmesi ve tüketilmesi aşamasıdır. Bu son aşamada, mutfak hijyeni, doğru pişirme teknikleri ve israfın önlenmesi gibi birçok dikkat edilmesi gerekilen koşullar bulunmaktadır.

 Zincirin sağlıklı işleyebilmesi için izlenebilirlik (sorun çıktığında gıdanın geriye dönük hangi tarladan geldiğinin tespiti) ve denetim (ilgili yetkililerce yapılan kalite ve sağlık kontrolleri), her  aşamada mevcut olan iki ana unsurdur. Her aşama doğru bir şekilde tamamlandığında hem  tüketicinin sofrasına güvenli ulaşım sağlanmakta hem de gıdanın israfı minimum düzeye indirilmektedir.

Gelişmiş ülkelerde tüketici bilinçlendirilmesi ve paydaşların işbirliği; gelişmekte olan ülkelerde üreticinin eğitimi, altyapının iyileştirilmesi, daha iyi teknoloji kullanımı için üreticinin desteklenmesi önceliklidir. (4)

Peki, gıdanın ulaştığı biz tüketiciler evde gıda israfını nasıl azaltabiliriz ? Cevap oldukça basit: Yiyeceklerin bozulmasına izin vermeyin. Haftalık yemek listesi ve bu listeye bağlı alışveriş 
listesi hazırlamak ilk adım olmalıdır. Bu listeye bağlı kalarak alışveriş yapıldığında fazla değil, yeteri kadar gıda temin etmiş oluyoruz. Daha sonra temin edilen gıdanın pişirilme aşamasında maksimum verim almak yani minimum düzeyde çöp çıkarmak diğer önemli adım olacaktır. Dikkat etmemiz gereken diğer bir önemli husus ise alınan gıdaların doğru şekilde saklanmasıdır. Doğru saklama koşulları, gıda israfında önemli bir basamaktır.

İşte bazı gıdaların saklama koşulları:

• Oda sıcaklığında: Muz, fesleğen, salatalık, patlıcan sarımsak, kavun, soğan, patates, rutabagas, tatlı patates, arpacık, karpuz, kış kabağı, kabak.
• Buzdolabında: Elma, kuşkonmaz, pancar, biber, yaban mersini, brokoli, brüksel lahanası, lahana, havuç, karnabahar, kiraz, kişniş, mısır (bütün, kabuklu), koyu yapraklı yeşillikler, üzün, greyfurt, yeşil fasülye, pırasa, limon, marul, mantar, portakal, maydanoz, bezelye, nar, ahududu, çilek, yaz kabağı.
• Olgunlaşana kadar oda sıcaklığında, sonra buzdolabında: Kayısı, avokado, kivi, mango, nektarin, papaya, şeftali, armut, ananas, erik
•  Diğer öneriler: Yeşillikler yıkanıp kurulanıp uygun koşullarda saklanmalı, meyveler ilk anda ayıklanmalı, ezik veya çürük   olanlar komposto için ayrılırken, olgunlaşmış olanlar ilk önce tüketilmeli, kesilmiş sebze ve meyveler hava geçirmez kapta 3-5 gün dayanır, kararmayı önlemek için kabuklarıyla saklanmalıdır.

Besinlerin bozulmadan uzun süre muhafaza edilmek üzere yapılan besin saklama uygulamaları tarih öncesi çağlara kadar uzanmaktadır. Besinlerin saklanmasında kullanılan yöntemlerden bazıları, soğukta veya dondurarak muhafaza, ısı işlem uygulamaları, kurutma, kimyasal koruyucu ilavesi, ışınlama, kontrollü ve modifiye atmosferdi. Bilinen ve en çok kullanılan yöntemler ise, ısıl işle uygulamaları ve su aktivitesinin kontrolü ile besin saklama yöntemleridir. (4)

Tarım ve Orman Bakanlığı’nın sitesinde kolaylıkla bulabileceğiniz gıdaların dondurucuda güvenle muhafaza edilebileceği azami süreleri (5) de aşağıdadır:

• Sebzeler: 1 yıla kadar
• Meyveler: 6 aya kadar
• Ekmek: 3 aya kadar
• Kek ve unlu mamuller (krema yoksa): 6–8 ay
• Süt: 1 aya kadar
• Rendelenmiş peynir: 4 aya kadar
• Tereyağı: 3 aya kadar
• Şarküteri ürünleri: 1–2 ay
• Çiğ kırmızı et: 4 –12 ay
• Pişmiş kırmızı et: 2–3 ay
• Çiğ kanatlı eti: 9–12 ay
• Pişmiş kanatlı eti: 4 ay
• Balık (çiğ veya pişmiş): 2–4 ay
• Artan yemekler: 2–4 ay

Son olarak gıdaların besin değerini kaybetmeyeceği ve uzun dönem korunacağı en iyi saklama koşulunun dondurucu olduğunu ve mutfağa “ilk giren ilk çıkar” ilkesinin gıda israfında temel ilke olduğunu vurgulamak isterim.

Sağlıkla kalın :)

Daha detaylı bilgi için kaynakça:

1. FoodPrint, “The Best Ways to Store Fruits and Vegetables to Reduce Food Waste”, erişim: 3 Şub 2026, https://foodprint.org/blog/how-to-store-vegetables/.
2. Özçiçek Dölekoğlu, C. (2017). Gıda Kayıpları, İsraf ve Toplumsal Çabalar. Tarım Ekonomisi Dergisi, 23(2), 179-186. https://doi.org/10.24181/tarekoder.364946
3. T.C. Ticaret Bakanlığı. (2020). Çiftlikten Çatala Stratejisi (Farm to Fork Strategy). ticaret.gov.tr
4. Sayıner, G. ve Beyhan, Y. (2023). Geleneksel Besin Saklama Yöntemleri ve Yeni Teknolojiler. Toros 
Üniversitesi Gıda, Beslenme ve Gastronomi Dergisi , 2 (1), 79-92. https://izlik.org/JA86CX29PA
5. T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı. (2025). Gıdaların Dondurucuda Azami Muhafaza Süreleri. tarimorman.gov.tr

Bu anlar benim için müzik dinleme, düşünme ve sorgulama anları oluyor; ki zaten tekrardan mektup yazmaya gene bu saatlerde, bu bankta karar verdim ve ilk mektubumu o saniye yazdım. Bugün maksadım gene aynıydı. Müzik arkadan düşüncelerime, düşün dünyama destek versin; ben ise kaybolup gideyim. Öyle de oldu. 

Bacak bacak üstüne attığımda şapkam her zaman dizimin üzerinde olur. Fark etmeden, gökteki parlak bir yıldız ile şapkamdaki Türk bayrağımız arasında bakışlarımın gidip geldiğini gördüm. Bir an o yıldızın yakından nasıl gözüktüğünü düşünmedim de değil, o ayrı. 

Farkında olsakta, o an farkında olduğumuz bir şeye daha farklı açıdan baktım. Gökte gördüğüm yıldız, bayrağımda gördüğüm de yıldız ve bir de yanında hilal. Bir milletin bayrağında hilal ve yıldız olması neyi simgeler ki? O an ve şu an aynı yıldıza ve Türk bayrağımıza bakıyorum. Cevap tekrardan ortaya çıkıyor: milletimizin bayrağındaki hilal ve yıldızın nedeni, milletimizin kaderinde daima yükselmek ve ilerlemek olması. Bizim kaderimiz, var oluş amacımız; daima yükselmek ve ilerlemektir. Bayrağımız bize açıkça bunu haykırıyor.

Irkçı değilim, fakat Türk milletini her yönden üstün tutarım. Hele söz konusu maneviyatı, merhameti, vicdanı, misafir ve insanseverliği ise bu üstünlüğün yeri ben de ayrıdır. Türk milleti, bulunduğu atıl ve karanlık durumdan çıkmalı ve kendisini daima yükselmeye, ilerlemeye adamalıdır. Ancak o zaman dünya barışına kendisini adayabilir. Bayrağımız bile bize yazgımızı gösterirken, daha da geriye gitmemiz ve hatta durmamız, ki durmak daima geriye gitmek demektir, bize ne kadar uygun? Yargımıza ne kadar ters? Binlerce yıldır yazgıya inanan bir millet, neden yazgısına yazılı olan gerçeği okumayı ve görmeyi reddediyor? Reddettiriliyor muyuz, körleştiriliyor muyuz yoksa?

 Bu soruyu size bırakıyor ve devamı komplo teorilerine gireceği ve halka açık mektubu paylaşacağım için; detayına inmiyorum.

Bayrağımızda hilal ve yıldız olması daima yükselmemiz ve ilerlememiz gerektiğine bir işaret evet. Peki hilali ve yıldızı, “kırmızı”nın taşımasının nedeni ne? 

Atatürk’ün bir sözü vardır: “Kanla yapılan inkılaplar daha sağlam olur, kansız inkılap ebedileştirilemez.”

Atatürk’ün barışçı politikaya sahip olduğunu ve bunu tüm dünyaya yaydığını biliyoruz. Atatürk neden böyle bir cümle kurdu?

Bir bina düşünelim. Bir gökdelen hatta. Sürekli yükselen bir gökdelenin, alt katları sağlam olmazsa; o gökdelenin yıkılması kaçınılmaz değil midir? Milletimizin, diğer tüm milletlerden çok daha farklı ve kutsal bir “şehit-gazi” görüşü vardır. Bizim için canını verene, yaralanana her zaman “vatan sağ olsun,” denir. Çünkü vatan uğruna verilmiş, başka bir açıdan bakacak olursak yükselmek ve ilerlemek için verilmiştir o can. Dökülen kanlar, bedenlerden ayrılan ruhlar bizim kanımızı ve ruhumuzu sağlamlaştırmıştır. Bu nedenle sağlam temeller atacak ve doğruyu-yanlışı ayırt edebileceğiz. Hayattan koparılan, yaşamından olan her bir canlı için yaşayacağız ve yaşatacağız. Onları kaybedişimizin bize vereceği acının gücü ve kuvvetiyle eskisinden çok daha iyi günlere adım atacağız. Yani “ilerleyeceğiz,” ve “yükseleceğiz.” 

Bayrağımız, “Türklerin” yazgısını aziz ve vakur duruşuyla haykırıyor. 

Son olarak, hilal ve yıldız bize bir gerçeği daha gösteriyor: o da her zaman “imkansız!” olanın peşinden koşmak. Bu cümlemle bahsetmek istediğim şey, “ulaşılmaz,” addedilen ideallere ve hayallere sahip olmak. 

Aşina Kutluk yani İlteriş Kağan… Darmadağın olmuş ve Çin gibi kuvvetli bir medeniyetin esareti altına girmeye başlamış bir milletin üzerinden ölü toprağını atacağını ve milletin yüreğinde bağımsızlık ateşi yakacağını kim tahmin edebilirdi?
Mustafa Kemal Atatürk… Dört yanı sadece askerlerle değil; her türlü kültürle,  yabancı şirketle, vatan yolundan dönenleriyle ve hatta hiç o yolda olmayanlarıyla işgal altındayken; bir milletin yüreğinde bağımsızlık ve umut ateşini yakacağını kim tahmin edebilirdi?

Ülkeden umudunu kesenler: Sizce o anlardan çok daha kötü bir durumda mıyız? 
680 senesinde her türlü tehlikeyi göze alarak, önceden bastırılan iki isyana rağmen bağımsızlık ateşini yakan İlteriş Kağan’ın yerine kendinizi koyun. O andan daha umutsuz bir an var mı? İlteriş Kağan’a yön veren milletini ve devletini esaretten kurtarma azmidir.
18 Mayıs 1919 tarihini düşünün ve o tarihte Mustafa Kemal Atatürk’ün yerine kendiniz koyun. O andan daha umutsuz bir an var mı? Yok. Atatürk’e umut veren, yükselme azmidir.

Kaderimiz, yazgımız, alnımıza yazılan apaçıktır. Parolamızdır:

“İLERİ, DAİMA İLERİ!”

-Emir Ali Anter, 2026.

                                                             
1: Şah İsmail Kürt Müydü?

Hayır, Şah İsmail’in Kürt olduğu iddiası tarihsel bağlamdan kopuk ve metodolojik olarak hatalıdır. Bu iddiayı savunanların en büyük dayanağı, Safeviye tarikatının kökenini Firuz Şah Zerrin-Külah’a kadar götüren şecerelerdir. Ancak burada gözden kaçırılan devasa bir zaman ve kültür boşluğu vardır. Firuz Şah’ın 900-1000 yılları arasında yaşadığı (Şeyh Safiyüddin’in 7. kuşaktan dedesi olduğu) kabul edilirse, Şah İsmail ile bu köken arasında 400 yıldan uzun bir süre bulunmaktadır. Tarihsel süreçte ailelerin etnik kimliği sabit bir donuklukta kalmaz; aradan geçen bu dört asırlık sürede hanedan, bölgedeki Türkmen nüfusuyla evlilikler yoluyla kaynaşmış, dil ve kültür bakımından tamamen Türkleşmiştir.
Şah İsmail’in biyolojik mirası incelendiğinde karşımıza son derece kozmopolit bir yapı çıkar. Anne tarafı, Akkoyunlu Hükümdarı Uzun Hasan’ın kızı Alemşah Begüm’e dayanır ki bu, Şah İsmail’i Oğuzların Bayındır boyunun doğal bir mirasçısı yapar. Alemşah Begüm’ün annesi Despina Hatun’un Rum olması ise bu genetik havuzun ne kadar geniş olduğunu gösterir. Dolayısıyla biyolojik düzlemde Kürt, Rum ve Türk genlerinin birleşimi söz konusu olsa da, tarih bilimi şahsiyetleri genetik kodlarıyla değil, aidiyet bilinciyle tanımlar.
Şah İsmail, kendini tereddütsüz bir şekilde Türk olarak tanımlamış ve bu kimliği devletinin temel taşı yapmıştır. Bunun en somut kanıtı, bizzat kaleme aldığı Türkçe Divan’ıdır. Hatayî mahlasıyla yazdığı şiirlerde en duru Azerbaycan Türkçesini kullanan bir hükümdarın, edebiyatını ve ideolojisini bu dil üzerine inşa etmesi tesadüf değildir. Kendi dilini ve ruhunu Türkçe ile ifade eden bir lideri, 400 yıl önceki bir ata üzerinden başka bir etnik kimliğe hapsetmeye çalışmak, yaşayan tarihi görmezden gelmektir.
Son olarak, Şah İsmail’i iktidara taşıyan Kızılbaş ordusunun sosyolojik yapısı bu tartışmaya son noktayı koymaktadır. Ustaclu, Şamlu, Rumlu ve Tekelü gibi Anadolu kökenli saf Türkmen boylarının, kendileriyle aynı dili konuşmayan veya kendilerinden olmayan bir yabancı liderin peşinden gitmesi, o dönemin kabile asabiyeti ve toplumsal yapısı gereği mümkün değildir. Şah İsmail, bu boylarla hem kültürel hem de siyasi bir doku uyuşması içindedir. Özetle; biyolojik kökeni ne kadar çeşitli olursa olsun, Şah İsmail siyasi eylemleri, edebi üretimi ve toplumsal tabanıyla bir Türk hükümdarıdır.
2:İnalcık Akşemseddin’e Şaman Mı Dedi?

Ahmet Şimşirgil’in, Halil İnalcık’ın vefatının ardından gündeme getirdiği bu iddia, bilimsel bir eleştiriden ziyade kelimeler üzerinden yapılan bir algı operasyonudur. Şimşirgil, İnalcık’ın Akşemseddin Hazretleri’ne doğrudan Şaman dediğini ileri sürerek, kitlelerin dini hassasiyetlerini kaşımakta ve büyük bir tarihçiyi itibarsızlaştırmaya çalışmaktadır. Oysa meselenin aslı, İnalcık’ın şahıs üzerine değil, kültürel süreklilik üzerine yaptığı akademik bir tespittir.
İnalcık, Akşemseddin’in tıp ve şifacılık yönünü incelerken; II. Murad’ın haremindeki bir hastanın (kızı veya hanımı) saray hekimleri tarafından iyileştirilemediği bir vakayı anlatır. Akşemseddin’in doğadan topladığı bitkilerle ve uyguladığı özgün metotlarla bu hastayı iyileştirmesini, İnalcık bir sosyokültürel fenomen olarak değerlendirir. Buradaki Şamanizm vurgusu, Akşemseddin’in inancına yönelik bir itham değil; İslamiyet öncesi Türk kültüründeki Kam (Şaman) figürünün şifacılık ve doğa bilgeliği geleneklerinin, Anadolu evliya ve derviş tipolojisinde nasıl form değiştirerek devam ettiğine dair bir analizdir.
Bu durum, tarih biliminde kültürel senkretizm veya geleneğin intikali olarak adlandırılır. İnalcık, Akşemseddin’in İslami kimliğini reddetmez; aksine onun toplumsal karşılığının köklerini Türk tarihindeki kadim bilgi birikimiyle ilişkilendirir. Şimşirgil’in bu derinlikli sosyolojik yorumu evliyaya şaman dedi sığlığına indirgemesi, onun metodolojik olarak ne kadar zayıf bir zeminde durduğunun ve akademik polemikleri nasıl popülist bir zemine çektiğinin açık bir kanıtıdır.
Netice itibarıyla; Halil İnalcık bir tarihçi olarak olguya bakar, Şimşirgil ise bir retorik ustası olarak duyguya hitap eder. İnalcık’ın Akşemseddin yorumu, Türk kültür tarihinin sürekliliğini anlamaya yönelik bilimsel bir katkıyken; Şimşirgil’in bu konudaki çıkışları, bilimsel bir tartışma üretmekten ziyade sadece gürültü koparmaya yöneliktir.

 
3: Abdülhamid Hakkındaki Gereksiz Yüceltmeler
Ahmet Şimşirgil’in tarih anlatısında en çok başvurduğu ve kitleleri konsolide etmek amacıyla kullandığı II. Abdülhamid dönemi, bilimsel bir incelemeden ziyade adeta bir menkıbeler silsilesi olarak sunulmaktadır. Şimşirgil, Abdülhamid’i hatasız, her hamlesi mutlak bir dehanın ürünü olan ve her başarısızlığı sadece dış güçlerin komplosuyla açıklanan bir figür olarak resmeder. Bu yaklaşım, tarih biliminin en temel kuralı olan şahsiyetleri insani özellikleriyle, hatalarıyla ve sevaplarıyla değerlendirme ilkesini açıkça zedelemektedir.
Abdülhamid dönemi, Osmanlı İmparatorluğu’nun en sancılı ve en zor yüzyıllarından biridir. Bu dönemi sadece bir başarı hikayesi olarak yücelterek anlatmak, o dönemin gerçek trajedilerini ve yönetim zafiyetlerini kasten örtbas etmek anlamına gelir. Şimşirgil’in iddia ettiğinin aksine, otuz üç yıllık bu devir sadece eğitim ve bürokrasideki reformlardan ibaret değildir. Tarihsel hakikat, bu reformların yanında stratejik toprak kayıplarını ve donanmanın Haliç’e hapsedilerek işlevsiz bırakılması gerçeğiyle de yüzleşmeyi gerektirir.
Bir hükümdarı sevmek veya ona saygı duymak, onun yaptığı stratejik hataları hikmetinden sual olunmaz birer deha örneği gibi sunmayı meşru kılmaz. Şimşirgil, Abdülhamid’in izlediği denge siyasetini anlatırken bu siyasetin neden olduğu içe kapanmayı ve entelektüel hayat üzerindeki baskıcı sansür mekanizmasını tamamen görmezden gelir. Oysa ki bir tarihçinin görevi, devletin bekası için alınan sert tedbirlerin toplumsal ve kültürel maliyetini de objektif bir şekilde ortaya koymaktır.
Şimşirgil’in kullandığı Ulu Hakan retoriği, Abdülhamid’i tarihsel bir kişilikten çıkarıp modern bir siyasi sembole dönüştürmektedir. Bu durum, tarihsel bir figürün gerçek siyasi mirasının analiz edilmesini engeller. Gerçek tarihçilik, Abdülhamid’in Pan-İslamizm politikasının hangi noktalarda bölge gerçekleriyle örtüştüğünü, hangi noktalarda ise hayali bir beklentiden öteye gidemediğini tartışmayı zorunlu kılar. Ancak Şimşirgil, bu tür bir analize girmek yerine sadece duygusal bir savunma kalkanı inşa eder.
Eserlerinde sergilediği bu aşırı yüceltmeci dil, genç nesillere tarihsel bir perspektif sunmaktan ziyade bir kahramanlık mitosu pazarlamaktan başka bir işe yaramaz. Bu tür bir anlatım, okuyucunun olaylara eleştirel bir gözle bakma yetisini köreltir ve tarihi sadece bir nostalji sığınağına çevirir. Tarih biliminin amacı geçmişi bir övgü ya da yergi sahası olarak kullanmak değil, neden sonuç ilişkisi içerisinde olayları tüm çıplaklığıyla kavramaktır.
Abdülhamid döneminde kaybedilen Kıbrıs, Tunus ve Mısır gibi hayati bölgelerin sorumluluğunu sadece dönemin paşalarına veya dış mihraklara yüklemek, merkeziyetçi bir yönetim anlayışını benimseyen padişahın otoritesini yok saymaktır. Şimşirgil, tüm yetkiyi elinde toplayan bir hükümdarın başarısızlıklardan muaf tutulmasını sağlayarak mantıksal bir çelişki yaratır. Eğer bir lider tüm başarıların tek mimarıysa, o dönemde yaşanan stratejik gerilemelerin de en büyük sorumlusudur.
Ayrıca Şimşirgil’in Abdülhamid’i her şeyi önceden gören ve asla yanılmayan bir yarı tanrı gibi sunması, onun insani yönünü ve o dönemin gerçek bürokratik çatışmalarını gölgelemektedir. Bir devlet adamını kutsallaştırmak, aslında onun gerçekte verdiği zorlu mücadeleyi ve aldığı riskleri basitleştirmektir. Abdülhamid’i efsanelerden arındırıp gerçek bir padişah ve bir insan olarak değerlendirmek, hem ona hem de tarihe olan gerçek saygının bir ifadesidir.
Sonuç olarak, Ahmet Şimşirgil’in bu gereği olmayan yüceltmeleri, metodolojik bir körlüğün ve popülist bir tarih anlayışının tezahürüdür. Tarih bir alkışlama sahası değil, anlama ve ders çıkarma disiplinidir. Abdülhamid dönemini ideolojik bir kalkan olarak kullanmak yerine, o dönemin idari, askeri ve sosyolojik gerçeklerini tarafsız bir şekilde incelemek gerçek bir müverrihin asli görevi olmalıdır. Bu inceleme, duygusal manipülasyonların karşısında bilimsel verinin üstünlüğünü savunmak için bir zorunluluktur.

                                      BİBLİYOGRAFYA

ABBASLI, Mirza. (1976). "Safevîlerin Kökenine Dair". Belleten, Cilt: XL, Sayı: 158, Ankara: TTK Yayınları, ss. 287-329.
AKDAĞ, Mustafa. (1975). Türkiye'nin İktisadi ve İçtimai Tarihi. İstanbul: Cem Yayınevi.
GEORGEON, François. (2006). Sultan Abdülhamid. (Çev. Ali Berktay). İstanbul: Homer Kitabevi.
GÜNDÜZ, Tufan. (2015). Son Kızılbaş Şah İsmail. İstanbul: Yeditepe Yayınevi.
İNALCIK, Halil. (2003). Osmanlı İmparatorluğu: Klasik Çağ (1300-1600). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
İNALCIK, Halil. (2015). Akşemseddin ve İstanbul'un Fethi. İstanbul: İş Bankası Kültür Yayınları.
MACİT, Muhsin. (2015). "Şah İsmail’in Eserleri ve Şairliği Üzerine". Yeni Türkiye (Kafkaslar Özel Sayısı-II), Sayı: 72, Ankara: Yeni Türkiye Stratejik Araştırma Merkezi, ss. 603-610.
MUSALI, Namıg. (2018). "I. Şah İsmail’in İdarî-Askerî ve İctimaî-İktisadî Politikaları Üzerine Bazı Notlar ve Değerlendirmeler". Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi, Cilt: V, Sayı: 14, ss. 1-46.
ORTAYLI, İlber. (1983). İmparatorluğun En Uzun Yüzyılı. İstanbul: Hil Yayınları.
ÖZDEMİR, Ali Rıza. (2021). "Şeyh Safiyyüddin-Erdebilî’nin Etnik Kökeni ve İnancı Hakkında Bazı Değerlendirmeler". Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, Sayı: 100, ss. 235-252.
SÜMER, Faruk. (1976). Safevi Devletinin Kuruluşu ve Gelişmesinde Anadolu Türklerinin Rolü. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
TUYSUZ, Ş. Cem & YILMAZ, Şahin. (2019). "Safevi Devleti Kurulmadan Önce Erdebil Dergâhı Şeyhlerinin Siyasi Faaliyetleri (Şeyhlikten Şahlığa)". Tarih ve Gelecek Dergisi, Cilt: V, Sayı: 3, ss. 724-753.

Kazakistan’ın yetiştirdiği müstesna şahsiyetlerden biri olan Alaş aydını Mirjakup Dulatoğlu’nun doğumunun 140. yıl dönümü vesilesiyle onun hayatı ve eserleri büyük bir önem arz etmektedir. Kazak halkının aydınlanmacı ve demokratik eksendeki politik çizgisini benimseyen Dulatoğlu; yetenekli bir müellif, cemiyet adamı ve mühim bir tarihi şahsiyettir. Çalkantılı bir dönemde milletinin geleceği adına yürüttüğü mücadele dolu faaliyetleri ve ardında bıraktığı zengin edebi mirası dolayısıyla halkı nezdinde son derece muteber ve saygın bir konuma sahiptir. Dulatoğlu, hem sosyal sahada hem de edebiyat dünyasında ulusal bağımsızlık fikrini daima ön planda tutmuş, eserleri vasıtasıyla halkın uyanışını hedeflemiş ve Alaş Hareketi’nin en aktif liderlerinden biri olmuştur.

Edebi ve Bilimsel Faaliyetleri

Sanat ve fikir hayatına ilk olarak şiir ile başlayan Dulatoğlu, ilerleyen süreçte nesir türünde de telifler vermiştir. Müellifin 1910 yılında kaleme aldığı "Bahtsız Cemal" (Bakıtsız Jamal) adlı eser, Kazak edebiyatı tarihinde doğrudan sanatsal/edebi düzyazı normlarına uygun olarak kaleme alınmış ilk roman olma niteliğini haizdir.

Edebi uyanışın en simgesel örneklerinden bir diğeri ise müellifin "Uyan Kazak!" (Oyan Qazaq) adlı meşhur manzumesidir. Dulatoğlu bu eseriyle Kazak halkına doğrudan bir çağrıda bulunmuş; dizeleriyle halkı fikri bir sarsıntıya uğratarak onları bilime, eğitime ve memleket için yararlı faaliyetlerde bulunmaya davet etmiştir. Toplumun hürriyetine kavuşabilmesinin birincil şartının, üzerlerine bir sis perdesi gibi çöken cehalet uykusundan uyanmak ve bilgisizlikten arınmak olduğunu savunan müellif, hayatı boyunca bu fikri haykırmaktan geri durmamıştır.

Edebi kişiliğinin yanı sıra Dulatoğlu, ilk Kazak Anayasası’nın hazırlayıcı heyeti içerisinde yer almıştır. Kendisi aynı zamanda Kazakların ilk matematikçisi olarak kabul edilmektedir. Bu doğrultuda hazırladığı ve matematik alanında bir ilk olan beş ciltlik "Hesap Aracı" (Esep Quralı) isimli ders kitabı serisi, dönemin eğitim hayatında büyük bir boşluğu doldurmuştur.

Uluslararası Etkileri ve Siyasi Temasları

Dulatoğlu’nun fikirleri sadece Kazakistan coğrafyasıyla sınırlı kalmamış, uluslararası alanda da derin yankılar uyandırmıştır. Bu bağlamda Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucusu Mustafa Kemal Atatürkü kendi öğretmeni ve fikir aydını olarak görmüştür

Eserin tesir ettiği bir diğer önemli coğrafya ise Japonya olmuştur. Dulatoğlu, bizzat kendi şiirlerinde Japon ulusunun gösterdiği kahramanlıkları ve milli uyanış modellerini konu edinmiştir. Buna mukabil bazı Japon aydınları, yakın tarihte de bu esere ilgi sürmüş ve 1997 yılında Japon bilim insanı Tomohiko Uyama, Miryakup Dulatoğlu’nun siyasi ve felsefi görüşleri üzerine bir doktora tezi savunmuştur.

Dulatoğlu’nun mücadele azmi askeri ve stratejik boyutlara da taşınmıştır. Müellif, 1918 yılında günümüzde Çin Halk Cumhuriyeti sınırları içerisinde kalan Çöçek (Şäuweşek) şehrine giderek oradan silah ve mühimmat temin etmiştir. Bu kritik seyahati esnasında, henüz delikanlılık çağında olan meşhur direniş önderi Osman Batur ile görüşmüştür. Dulatoğlu, genç Ospan’a hayır dualarında bulunmuş ve kendisine "Uyan Kazak!" adlı kitabını hediye ederek gelecek mücadelelerin fikri tohumlarını ekmiştir.

Tarih Bilinci ve Kültürel Miras

Müellifin Hoca Ahmet Yesevi ve Sultan Abılay Han gibi tarihi şahsiyetlere dair arşivsel verilere vakıf olmasının yanı sıra; halk efsanelerine, ozan ve destancıların birikimlerine de ileri düzeyde hakim olması hayranlık uyandırıcı bir entelektüel derinliği işaret etmektedir. Özellikle Hoca Ahmet Yesevi Türbesi’nin tahrip edilmeden muhafaza edilmesini ve gelecek nesillere "ebedi bir miras" olarak aktarılması gerektiğini savunması ve bu hususta özel çalışmalar yürütmesi, onun ne kadar yüksek bir tarih bilincine ve bilgeliğe sahip olduğunu tevsik etmektedir

Sürgün Dönemi, Vefatı ve İade-i İtibar Süreci

Dulatoğlu, yürüttüğü milli faaliyetler sebebiyle Sovyet rejimi tarafından baskıya ve sürgüne maruz bırakılmıştır. Sürgüne gönderilmeden evvel kızı Gülnar Miryakupkızı’na hitaben sarf ettiği: "Artık aklın eriyor Gülnar'ım. Annene destek ol! Derslerine iyi çalış! Bizim yaptığımız işler temiz ve haktır. Buna inanıyorum. Güçlü olun!" şeklindeki veda sözleri, onun davasına olan sarsılmaz inancını göstermektedir.

Müellifin vefatının ardından yürütülen hukuki süreçler neticesinde, 4 Kasım 1988 tarihinde Kazakistan SSC Yüksek Mahkemesi, herhangi bir suç unsuruna rastlanmadığı gerekçesiyle Miryakup Dulatoğlu’nun tamamen beraat etmesine ve itibarının iade edilmesine hükmetmiştir. Manidar bir tevafuk eseri olarak bu karar, Dulatoğlu’nun kızı Gülnar’ın doğum gününde açıklanmıştır.

Dulatoğlu’nun kayıp mezarını bulma şerefi ise araştırmacı Marat Absemetov’a aittir. Absemetov, 1990 yılında gerçekleştirdiği fedakarca bir araştırma gezisi neticesinde, Rusya'nın kuzey ucundaki Karelya bölgesinde yer alan Solovki Adaları'ndaki Solovetsk kasabasında müellifin kabrini tespit etmiştir. Yapılan antropolojik ve bilimsel analizler sonucunda naaşın kesin olarak Miryakup Dulatoğlu’na ait olduğu tescillenmiştir.

KAYNAKÇA:

Absemet, M.

Dulatova, G. M. Şındıq Şırağı (Gerçek Işığı).

Çeviren ve hazırlayan: İskender ABDULLAEV

Bu mektupları halka açık yayımlayıp, yayımlamayacağımı bilmediğim için öncelikle kendimden ve amacımdan bahsetmek istiyorum. İsmim Efe, henüz liseyi bitirmemiş bir Türk genciyim. Türk genci olmanın hakkını kendince vermeye çalışan, vatanı ve milletinin menfaatini kalpten isteyen bir fâniyim sadece. Bedenen fâniliği gönül rahatlığıyla kabul eden, fakat zihnen fâniliği kabul etmeyen; daha doğrusu etmek istemeyen biriyim. Hayatımdaki başlıca temennim vatanımın ve milletimin hak ettiği değeri görmesi, aydınlığa ve parlaklığa kavuşmasıdır. Bu yolda önemli bir rol almak istiyorum. Belki yangın sönsün diye su götüren bir karınca, belki vatan ve millet yolunda insanlara umut ve ışık olan bir idealist… 

Yeter ki bir faydam, bir hizmetim dokunsun. İki türlüsüne de razıyım. Vatanım için rezil de olmaya, vezir de olmaya dünden hazırım. Fakat az önce belirttiğim karınca ve idealist ikilisinden, ikinciyi tercih ederim. Vatan ve millet için son nefesine kadar yaşamını sürdüren, bedenen ebediyete eren fakat fikren ölmeyen; “bizden” Atatürk’e özendiğim bir konudur bu. Günümüze, insanlarımıza bakıyor ve görüyorum ki: Atatürk bir liderden ve komutandan öte bir isim, bir idealist. Onu tarihte gelen ve geçen her türlü liderden farklı kılan unsur da bu. Atatürk hiçbir zaman ölmeyen, kalplerde ve -günümüzde tam olarak söyleyemesem de- fikirlerde ölmeyen bir isim. İşte Atatürk’e bu konuda özeniyorum. Milletimiz adına yaptığı yol göstericiliğine, umutsuzluğu ve karanlığı delen ışığına hayranım ve ben de böyle bir rol oynamak istiyorum ömrüm boyunca, hatta öldükten sonra bile. Temennim bir umut, bir ışık olabilmek. 

Hedeflerimi, hayallerimi ve ideallerimi keskin çizgiyle ayırmış bir insanım. Hedeflerim, hayallerim değişir; ideallerim asla değişmez. Hedeflerim, hayallerim tükenir; ideallerim asla tükenmez. Bahsettiğim o “ideal”i ise yukarıda belirtmiş bulunmaktayım.

Az önce bahsettiğim o “otuz mektup” olayını da açıklamam gerektiğini düşünüyorum. Seneler öncesinde, belki de izlediğim “How I Met Your Mother” dizisinin de etkisine kapılarak (:D) “hayalimdeki kadın” adında bir türküye kapılıp gitmiştim. Oturur, uzun uzun gerek iltifat eder, gerek aşk cümleleri kurar, gerek milletimize ve gençliğimize hitap eder; gerek hanımlarımıza manevi olarak dokunacak yazılar kaleme alırdım. Ben öfkelenir,  ellerim yazardı. Ben üzülür, ellerim yazardı. Ben umutsuzluğa kapılır, ellerim yazardı. Bazen içimi boşaltırdım, bazen de deşarj olurdum anlayacağınız. Peki şu an bu mektup kime hitap ediyor? Bilmiyorum. Dediğim gibi paylaşıp paylaşmama konusunda bile kararsızım. Gönlüm paylaşmaktan yana. Can sağlığımın, ülkenin durumu haricinde de, güvenli olmadığı bir durumda mektupları paylaşmamın daha doğru olacağını düşünüyorum. Ansızın bana bir şey olma durumunda mektuplar hiçlikte sürüklensin istemiyorum.  

Sorduğum soruya gelecek olursam. Belki tekrardan duygu boşaltmak, belki tekrardan deşarj olmak için yazıyorum. Belki içten içe hâlâ idealize ettiğim bir hanıma yazıyorum. Belki tüm milletimize, tüm gençliğimize yazıyorum. Hatta belki gelecek kuşaklar için yazıyorum. Aslına bakacak olursak, bu saydıklarımın hepsi mektup yazma nedenim. Fakat düşününce, bu mektuplar milletimden birkaç insana manevi olarak dokunursa; amacıma ulaşmışım demektir. Ana temennim budur, altını çizerim.

Mektupların kapanışını bir hanıma hitaben yapardım. Şimdi kapanışı bile nasıl yapacağım bilmiyorum. Uzun süredir kullanılmamış tükenmez kalem gibi aslında. Birkaç kez karalayınca tekrardan çizgisi belirginleşmeye başlıyor. Önceden böyle olmuştu, şimdi de böyle olacak. :) 

Esenlikler dilerim.

    “Niçin, Zeus fakirdir; ve bunu açıkça size ispatlayacağım. O kurduğunda Olimpiyat oyunlarını, bütün Yunanistan’ı dört yılda bir toplar

peki kazananları neden yalnızca yabani zeytinle taçlandırıyor? Eğer zengin olsaydı onlara altın verirdi.”

Aristophanes, Plutus.

    Hızlı ve sert bir giriş yaptık. Bu iki dizede sanki Aristophanes yüce tanrı Zeus’a hiç sakınmadan giydiriyromuş gibi duruyor. Daha da ilginci Antik Yunanda tanrılara küfür etmek yasak olmasa da yazar sivri diliyle küfürden beter aşağılıyor. Aslına bakarsanız bu yüzeysel bir çıkarım. Hiciv sanatını kullanan yunan şairler zamanının aristokratlarının bu kadar maddeci oluşunu tanrılar üzerinden yansıtırdı. Yani aslında Zeus, burada doyumsuz zenginlere yansıtılmış bir ayna. Ya da belki de ben fazla amaç arıyorum ve Aristophanes’in tek amacı Zeus’u aşağılamak.

    Her neyse alıntıda dikkatinizi çekmesini beklediğim başka bir şey daha var. ...Olimpiyat oyunlarını kuran Zeus... Gerçekten de öyle mi? Bu konuda onlarca görüş yüzlerce tartışma var. Bu yazıda bir kaçına değinip en tutarlısını seçmeye çalışacağız. Tabii fazlasını merak ediyorsanız kaynaklardan ya da doğrudan bana ulaşarak bilgi alabilirsiniz. Zayıf görüşlerle başlayalım. Oyunların gerçek kuruluş öyküsü tarihsel katmanlarla sarılıdır; bir yanda Herakles’in Olympia’yı Zeus onuruna kurduğu anlatıları, diğer yanda Pelops ile Hippodameia’nın şanlı at yarışının ve bunun ardından düzenlenen törenlerin köken teşkil ettiği söylenceleri durur. Hatta Romalı tarihçi Titus’a göre Pelops’un kazanması üzerine ona sunulan adaklar olimpiyat geleneğini sürdürür. Fakat bugün arkeolojik kalıntılarla açıkça kesinleştirdiğimiz bir şey varsa o da olimpiyatların tanrı Zeus adına yapıldığıdır.

    En tutarlı arka plan hikayesi ise şöyle: Peleponnes (Mora) Yarımadasını veba ve iç savaş sarmıştı. Zeus Tapınağının ve Olympia’nın da bulunduğu Elis şehir devletinin kralı Iphitos bu karışıklığa bir son vermek için yunanlılar için kutsal olan bir diğer mekana, Delphi kahinine danışmaya karar verdi. Kahinin isteği üzerine barışın ve huzurun sağlanması için Olympia’da Helen kültürünün yaşadığı her topraktan atletin katılımıyla büyük spor müsabakaları yapılmalıydı. Yani Delphi kahini, Ataları Pelops’un* şampiyonu olduğu Olimpiyat oyunlarının Zeus adına yeniden başlamasını istiyordu. Böylece ilk olimpiyatların MÖ 776’da düzenlendiğini, aynı zamanda bir şair ve sofist olan Elisli Hipias’ın hazırladığı şampiyon listesi sayesinde biliyoruz. Ayrıca kayıtlara göre ilk olimpiyat şampiyonu da Elisli Coroebus’tur. Elis adını bu kadar sık duyunca akıllara yapı gelmiyor değil.

OLİMPİYAT OYUNLARIN ANA ÖZELLİKLERİ VE ZAMAN İÇİNDEKİ DEĞİŞİMİ

    Oyunların düzenlenmiş olduğu dönemler genellikle Ağustos ayında tahıl hasatı sonrası ile üzüm ve zeytin hasatı öncesindeki boşlukta yapılıyordu. Başlangıçta oyunlar bilindiği üzere yedi gün değildi. M.Ö. 776-728’de bir gün, M.Ö. 632’de yedi gün, M.Ö. 472’de beş gün süreyle devam etmiştir. Olimpiyat oyunlarındaki bu süre değişimi ise, büyük bir olasılık ile Helen’lerin o dönemlerde yaşamış olduğu refah ve savaş ile ilişkilendirilebilirdi.

    Olimpia’daki zeytin ağacı (kotinos) sadece bir süs değil, kazanmanın ilahi işaretiydi: galipler eliyle örülen yabani zeytin taçla onurlandırılıyordu ve bu paha biçilemez, simgesel bir ödüldü. Aynı zamanda sporcular vücutlarını yağla sıvar, çıplak yarışırdı; bu hem fiziksel hazırlığın hem de tinsel bir kavramın (bedendeki ‘görünür’ güzelliğin tanrısal onayı) göstergesiydi.

    İlk gün sadece bir stadion koşusu varken zamanla program genişledi: uzun koşu, güreş, pentatlon (disk, cirit, uzun atlama, koşu, güreş), boks ve pankration (hırçın, neredeyse tüm kavrama ve yumruk tekniklerini kapsayan MÖ 648’te programa girmiş bir dövüş sporu) gibi dallar eklendi. Pankration’ın acımasızlığı antik yazarlarda ayrı bir yer tutar. Ayrıca, at yarışları soylu/atçı bazlı olduğundan yani sürücünün kendi adına değil de sahibi adına yarışmasıyla kadınların da at sahibi olarak yarış kazanması mümkün oldu: Kyniska , MÖ 396 ve 392’de dört atlı araba yarışını kazanarak “ilk kadın olimpiakos” olarak tarihe geçti; bu zaferler “sahip” sıfatıyla yazılırdı.

    Çok hoşuma giden bir noktaya daha değinmek istiyorum. Olimpiyatların erkek-dominant görünümünün yanında, Hera’ya adanan Heraia adlı kadın yarışları da vardı. Genç kızların koştuğu, ayrı törenlerle yürütülen bu etkinlikte de mitoloji ve ritüel iç içe geçerdi.

MODERN MARATON YARIŞININ MİTOLOJİK KÖKENLERİ

    Maratonun kökeni, Yunan askeri Pheidippides efsanesine dayanır. Efsaneye göre, MÖ 490 yılında, Yunanlıların Maraton Muharebesi'nde Pers istilacılarına karşı kazandığı zaferin ardından Pheidippides, zaferin haberini almak için Maraton'dan Atina'ya 25 mil koşmuştur. Atina'ya vardığında Pheidippides, "Sevin, kazandık!" diye bağırmış ve ardından yorgunluktan yere yığılıp ölmüştür. Habercinin başarısını anmak için, 1896'daki ilk modern Olimpiyat Oyunları'nda Maraton'dan Atina'ya giden rotada 40 kilometrelik (24,8 mil) bir maraton yarışı düzenlenmiştir.

    Günümüzde Olimpiyatlar, antik Yunan’ın dinsel ve kültürel dokusundan koparılarak evrensel bir modern ritüele dönüştü. Mitoloji burada hem kök, hem kozmetik hem de meşruiyet kaynağıydı. Aristophanes’in iğneleyici sözü hatırlatır ki: Kazananların ödülü altın değil, zeytin yaprağıydı ama o yaprak, epik ve ilahi bir mirasın eliyle cömertçe veriliyordu. Bugün maratonun son koşucusu kadar, antik bir zeytin dalıyla taçlandırılmış bir kahramanın gölgesi hâlâ bizimle.

Ömer Şerif Durmuş

kaynakça

Perseus Digital Library (Tufts University) – Pausanias, Aristophanes ve Pindar çevirileri.

BBC History – The Ancient Olympics.

Aristophanes. Plutus (Zenginlik). Çev. B. Karadut. İstanbul: Kabalcı Yayınları, 2011.

Pausanias. Yunanistan’ın Tasviri. Kitap V–VI. Çev. A. Erhat. Ankara: TTK Yayınları, 1995.

Burkert, Walter. Antik Yunan Dini. İstanbul: Alfa Yayınları, 2019.

Miller, Stephen G. Antik Yunan Atletizmi. Atina: Yale University Press, 2004.

Golden, Mark. Antik Yunan’da Spor ve Toplum. Cambridge: Cambridge University Press, 1998.

Spivey, Nigel. Antik Olimpiyatlar. Oxford: Oxford University Press, 2012.

Guttmann, Allen. Modern Olimpiyatların Tarihi. Chicago: University of Illinois Press, 2002.

Coubertin, Pierre de. Olimpiyat Anıları. Lozan: IOC Yayınları, 1931.

“The Ancient Olympic Games.” Encyclopaedia Britannica, 2023.

“Heracles and the Foundation of the Olympic Games.” Theoi Project, 2024.

https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/1114345

https://www.nbcolympics.com/news/track-and-field-101-olympic-history-records-and-results

Hayatın bu yönü bana hep garip gelmiştir. Senelerdir zamanın akışına kafa yorup durmuşumdur. Bazı saatler saniyeler gibi geçerken, bazı saniyeler nasıl saatler gibi geçer anlam veremiyorum. Zaman akıp gidiyor anlayacağınız ve biz bu zamanda iyisiyle kötüsüyle yaşıyoruz. Sahip olduğumuz şeylerden ziyade sahip olamadıklarımıza odaklanıyoruz ve bu bize zarar veriyor. Oysaki hayatta sahip olduklarımızın değerini bilmeliyiz. Sevdiklerimizin, yaşamımızın, dünyamızın değerini bilmeliyiz. Anda gördüğümüz bir yüzü belki bir daha göremeyebilir, anda duyduğumuz bir sesi belki bir daha işitemeyebiliriz. İyi anlarımızın değerini bilmeliyiz, çünkü o anlarda mutluyuzdur. Kötü anlarımızın değerini bilmeliyiz, en kıymetli zamanlardır, çünkü bize bol bol ders alacağımız hatalar yaptırırlar. Gidenin, kalanın, gelenin değerini iyi bilmeliyiz ve saydıklarımın bize kattığı şeyler için onlara minnettar olmalıyız.

Düşününce, belki beş saniye sonra yaşamayacağız bile. Bu nedenle her anımızı doya doya yaşamalıyız. Hayatın güzelliğinin farkında olmalıyız. "Küçük" şeylerden mutlu olabilmeliyiz. Kendimizi iyiliğe adamalıyız. Ölümden korkmamalıyız. Marcus Aurelius'a göre ölüm, doğanın bir parçasıdır. Eğer doğanın parçası olan bir şey birini korkutuyorsa, o kişi çocuktur. Ölüm sadece doğanın bir parçasıdır ve hiç kuşkusuz doğayla uyumludur. Aurelius'a bir noktada katılıyorum. Ölüm doğanın bir parçası, yaşamın bir gerçeğidir. Bazı şeyleri değerli yapan, kıymetini anlamamızı sağlayan, bazı anları ölümsüz yapan ölüm değil midir? Ölümden korkan birisini de "çocuk" olarak addetmemek gerek ama. 

İnsan her gününü son günü gibi yaşamalıdır. Buna göre yaşamalı, buna göre düşünmeli, buna göre konuşmalı; her işini buna göre yapmalıdır. Bu bazı insanlar için berbat, korkunç bir düşünce olabilir; bunu anlıyorum. Benim için değil. Peki neden? Çünkü ideallerim var ve bu ideallerimin temel prensibi: vatanın ve milletin iyiliğidir. Vatanın ve milletin iyiliği için hareket etmek, ilerlemek, engeller karşısında yılmamaktır. Son günümde bile bu idealle yaşayacağım. Bu ideal düşmana kurşun sıkmak değildir. Nedir peki? "Basit şeylerden mutlu olmalıyız," demiştim, o misal. Basit düşünün. Saygılı olmak, cömert davranmak, iyilik peşinde koşmak, doğaya zarar vermemek ve doğanın güzelliğine hayran kalmak, canlıları korumak; millete ve vatana hizmet etmek değil de nedir? Hizmet sadece siyasi ve askerî arenada olmaz. Eğer hizmet konusunda basit düşünmeseydim, beş saniye sonra ölmek korkutucu gelirdi. Basit düşünmenin gösterdiği fırsatlar bana her gün savaşma ve mücadele etme umudunu veriyor. Bugün son günüm de olsa, son anlarımı yaşıyor da olsam, şu an milletimin birkaç ferdinin yüreğine dokunabilecek bir yazı yazarak bile bu idealimi gerçekleştirmeyi amaç ediniyorum aslında. Hiç değilse ideallerimi gerçekleştirmeye çalışıyorum. İdeale sahip olmak ve bu ideal doğrultusunda koşmak; Saniyeler sonra beni, eğer bir ölüm bekliyorsa, bundan çekinmememe neden oluyor. Yaşamın büyük erdemlerinden biri ideal sahibi olmaktır. İdeal dediğimiz şey: meslek sahibi olmak, ev-araba almak, "X" maaşlı işte çalışmak değildir. İdeal maneviyat ile oluşur ve şekillenir. Beş saniye sonra da, beş sene sonra da, elli sene sonra da eğer öleceksem; ideallerim peşinde koşarak öldüğümü bilmek ölümden çekinmememe neden oluyor. 

"Basit" kavramını da iyi anlamanızı isterim. Her konuda, her zaman basit düşünmemek gerek. Bunun açıklaması da başka yazıya kalsın.

Bu yazıyı yazarken çalmaya başlayan müzikte "Hans Zimmer - First Step" müziği. Jübile yapmaktan bahsederken çalan müziğin isminin "İlk Adım" olması, atılan her son adımın aslında son adım olmadığını; yeniliğe, değişime ve bu ikisinin getirdiği bilinmezliğte atılan o ilk adım olduğunu söylüyor sanki.

Tarih, yalnızca geçmişteki olaylardan ibaret değildir, sebep sonuç ilişkisi ile günümüzü 
şekillendiren bir süreçtir. Zira geçmişte meydana gelen olaylar ve bu olayların nedenleri 
zaman içinde birbirini etkileyerek bugünkü yapıyı ortaya çıkarır. Bu bakımdan tarih, olayları 
yalnızca aktaran değil, aynı zamanda bu olaylar arasındaki neden-sonuç ilişkilerini inceleyen 
bir disiplin olarak karşımıza çıkar. Bu yaklaşım pozitivist düşüncenin egemen olmaya 
başlamasıyla yaygınlaşmaya başlamış olsa dahi geçmişte bu görüşe sahip tarihçiler var idi. 
Birkaç örnek vermek gerekirse Eski Yunan tarihçilerinden Thucydides ve Polybius, 
Araplardan İbni Haldun, İtalyanlardan Nicolo Machiavelli ve Jean Baptiste Vico, Türklerden 
Naima, Koçi Bey ve Kâtip Çelebi gibi isimleri sayabiliriz(1). Bu isimlerin ortak noktası, tarihe 
yalnızca olayların aktarımı olarak değil, aynı zamanda neden-sonuç ilişkisiyle insan ve 
toplum kimliğini şekillendiren bir süreç olarak yaklaşmalarıdır. Bu bakış açısı, tarihin işlevine 
dair yapılan şu tanımda açıkça ifadesini bulur: “Tarih bir kimlik oluşturur ve onu açıklığa 
kavuşturur. Bu da bireyselliğin temel unsuru ve toplumun temel direğidir”(2). Tarih biliminin 
günümüzü şekillendiren bu yapıcı süreci, olayların zamana yenik düşmesini engelleyen 
bilinçli bir muhafaza eylemidir. Döneminin en yüksek entelektüel süzgecinden geçmiş 
zihinlerinden biri olan Anna Komnena, bu durumu şöyle mühürler: “Tarih bilimi, zamanın 
akışına karşı koyan sarsılmaz bir benttir: O [tarih], akıp gidiş sırasında olan bitenlerden, 
akıntı üstünde yakalayabildiklerini kollarına alıp tutar ve onların, sonsuza dek orada kalmak 
üzere unutulmuşluğun derinliklerine kayıp gitmesine asla izin vermez”(3). 

Tarih, geçmişte yaşanmış olayların kronolojik bir dizisi değildir; her olay, bu olaylara 
katılan insanların karar ve davranışlarıyla şekillenir. İnsanlar, bulundukları koşullar ve 
karşılaştıkları seçenekler doğrultusunda farklı yolları tercih ederler. Bu nedenle tarih, 
insanların yaptıkları seçimlerin ve bu seçimlerin sonuçlarının incelenmesi olarak 
tanımlanabilir(4). Geçmişteki bu davranışlar, yalnızca olayları değil, toplumların ve bireylerin 
bugünkü sosyal, kültürel ve siyasi yapısını da anlamamıza olanak sağlar. Nitekim tarihçilerin 
geçmişi ele alış biçimi, bugünü anlamak ve yorumlamak amacıyla yönlendirilir; her dönemin 
geçmişe farklı sorular yöneltmesi, bu yaklaşımı daha da derinleştirir(5). Dolayısıyla tarih bilgisi, 
insan davranışlarının sürekliliğini ve değişimini kavramamıza imkân tanıyarak hem bireylerin 
hem de toplumların kendilerini ve geleceklerini daha bilinçli değerlendirmelerine yardımcı 
olur.  
 
Tarihin, geçmiş insan davranışlarını ve bunların sonuçlarını inceleyen bir bilim dalı olarak 
tanımlanabileceğinden bahsetmiştik. Bu durumda insan, tarihin kaynağı ve hedefidir 
diyebiliriz. “Tarihin kaynağı ve hedefi insan olduğuna göre, insanı ilgilendiren ve insanın 
ilgilendiği her şey tarihi ilgilendirir. Gelecekte de insanı ilgilendirecek her şey tarihin konusu 
olacaktır. O halde tarih, sadece geçmişteki siyasi olayların yekunu (toplamı) olmayıp, 
geçmişte insanı ilgilendiren her şey (siyaset, iktisat, kültür, hukuk, sanat, mimari, eğitim)dir. 
… Kısacası tarih, zikredilen bu bilim dallarının geçmişinin, insanlığın medeniyet yolunda 
gösterdiği gayret ve ortaya koyduğu eserlerinin bütünüdür”(6).
 
Tarih Felsefesi:  

Tarih sadece dış dünyada olup bitenlerin bir dökümü değil, aslında insan aklının ve 
toplumsal bilincin bir serüvenidir. Felsefi bir açıdan baktığımızda, insan doğası dediğimiz 
kavram aslında insanlık tarihinden başka bir şey değildir; çünkü insan ve toplum, biyolojik bir 
kalıptan ziyade zaman içindeki eylemleriyle var olur. Bu bakış açısına göre, bir bireyin veya 
bir toplumun “kendini bilmesi”, ancak kendi geçmişini derinlemesine kavramasıyla 
mümkündür. Bu bağlamda akıl, kendi doğasını önceden sergileyen pasif bir yapı değil, bizzat 
gerçekleştirdiği etkinliklerin toplamı olan saf bir edimdir. Doğadaki nedensellik ilişkisinin 
aksine akılda geçmiş, şimdiki zamanın içinde çözümlenmiş bir içerik olarak varlığını 
sürdürür; yani bir toplum ne olduğunu ancak tarih boyunca ne yapmış olduğuna bakarak idrak 
edebilir. Dolayısıyla tarih, hem bireysel aklın hem de toplumsal kimliğin kendi öz-bilgisine 
ulaşmasını sağlayan yegâne şema ve bilim dalıdır. Geçmişi incelemek, aslında bugünkü ortak 
aklımızın ve kimliğimizin aynasına bakmaktır(7). Bu çerçevede tarih felsefesi, tarihî olayları 
yalnızca zaman ve mekân içerisinde sıralamakla yetinmez; bu olayların arkasındaki nedenleri 
ve genel kanunları ortaya koymaya çalışır. Olayların sadece ne zaman ve nerede 
gerçekleştiğini değil, hangi şartlar altında meydana geldiğini ve nasıl bir süreç izlediğini 
sorgular. Bu yönüyle tarih felsefesi, tek tek olaylardan ziyade bu olayların bütün içindeki 
yerini ve taşıdığı anlamı incelemeye yönelir(8).
 
 
Sonuç olarak, tarih yalnızca geçmişte yaşanan olayların aktarımı değil, insanın ve 
toplumların nasıl şekillendiğini anlamamızı sağlayan bir süreçtir. Tarih felsefesi ise bu süreci 
daha derinlemesine ele alarak olayların nedenlerini ve aralarındaki ilişkileri açıklamaya 
çalışır. Bu sayede insan, kendi geçmişine bakarak hem kendini hem de içinde bulunduğu 
toplumu daha iyi kavrayabilir. Bu yönüyle tarih, insanın kendini tanımasının en temel 
yollarından biridir. 

(1) Mustafa Öztürk, Tarih Felsefesi, Akçağ yayınları, 3.bas., s.26 
(2) Jeremy Black, Kısa İngiltere Tarihi, Say yayınları, 7.bas., s.8 
(3) Anna Komnena, Alexiad, İnkılap yayınevi, 4.bas., s.13 
(4) Zachary M. Schrag, The Princeton Guide to Historical Research, Princeton Üniversitesi yayını 2021, s.9 
(5) A.g.e., s.14-15 
(6) Mustafa Öztürk, a.g.e., s.28 
(7) Robin George Collingwood, Tarihin İlkeleri, Yapı Kredi yayınları, 1.bas., s.311-312 
(8) Mustafa Öztürk, a.g.e., s.28-29 

En keyifli anda araya giren youtube reklamı gibi kandırılma konusunu da işlediğime göre artık gönül rahatlığı ile sosyal zeka konumuza dönebiliriz :D
Sosyal zeka sahibi olup olmamak durumlarının üzerinde durmuştuk. Lakin ya sosyal zekaya sahip birisiyseniz ve aslında bu durumun size fayda sağlayacağı kadar da mutsuz edeceğini de söylesemiş miydim !
Evet yanlış okumadınız ! Sosyal zeka sahibi bireyler normal insanlara nazaran daha mutlu ve daha üzgün yaşayabilirler. Şöyle ki..

Diğer insanlar olaylara anlık ve duygusal tepkiler verdiği için üzülme ya da mutlu olma durumları o anki duygularına göre değişebiliyor. Mutlulukları ve hüzünleri de insanların ağızlarından çıkan sözlere göre kontrol edemeksizin değişebiliyor. 
Durum böyle iken sosyal zeka sahibi bireyler ise şöyle hislere kapılıyorlar..

1) Yalanların farkına varmak

Sosyal zekaya sahip bir birey insanlar ile konuşurken onların sadece ağızlarından çıkan sözlere dikkat etmezler. Onların beden dillerine, davranışlarına ve bahsettiği konu ile ne kadar ilgili olup olmadıklarına bakarlar. Böylelikle de karşıdaki insanın anlatımını o an onun isteyeceği şekilde dinler ve bir role bürünür. O anlatıyordur ama sosyal zeka sahibi birey o an o cümleleri sadece dinliyordur. Kafasında çoktan karşıdaki kişinin yalanlarına karşı nasıl davranması gerektiğini düşünmeye başlamış oluyordur. İşte bu özellikleri sayesinde yalanlara kanmamış olabiliyorlar lakin yalanda olsa o an ona güzel gelebilecek anları kaçırıyor ve diğer insanların ilişkilerine gıpta ediyordur. Biliyordur ki onlar da bir kurgunun içindeler ama o an mutlulardır. İşte bu özellik bazen iyi ki dedirtebiliyorsa, bazen de keşke dedirtebiliyor bu durumlar yüzünden. Her sosyal zeka sahibi birey bu hislerine kulak vermese de iç dünyalarında bir savaş cephesi elbet de bu konu yüzünden açıyorlardır.
''Herkes ne kadar da mutlu ! Bir ben miyim tüm bunların farkına varan Allah aşkına!  O kız/erkek onu kandırıyor, bunu nasıl göremez aklım almıyor !'' 

Çok tanıdık geldi değil mi cümleler (:
Şimdi sor kendine, şimdiye kadar neyin farkında oldun da neyi fark etmeleri için çabaladın?


2) İletişim kurmak 

Çok iyi iletişim yeteneğine sahiptirler. Karşılarındaki insanı üzmekten, kırıcı davranmaktan oldukça çekinirler. Çünkü empati yetenekleri gelişmiştir. Başlarına da aynı şeylerin gelebileceğini hesap ederek, ince detaylara önem vererek kurarlar iletişimlerini. Duygularını oldukça akıllı kullanabilme yeteneklerine sahiptirler. Özellikle öfke kontrolü konusunda oldukça gelişmiştirler. Öfkelerini sadece bir duygu olarak değil, bir silah olarak kullanıyorlardır. Gereken yerde gereken tepki ile her zaman taraflardan kazanan olmayı tercih ederler. Akılsızca yükselen seslerin hezimete uğrayacağını çok iyi biliyorlardır. Bazen insanlar ağızlarından çıkan sözlere dikkat etmeme gereği duyarlar kendilerince. Kimsenin ne hissettiği ya da ne hissedeceği umurlarında olmaz. İşte bu durum bırakın ikili ilişkileri, toplumu dahi zedeler. Düşüncesiz söylenen sözler insanları kırar, kalbi kırılan insanlar da artık kimseyi önemsememeye başlar. Tüm bunlar da düşüncesiz bir topluma sebep olurken, düşüncesiz toplum ise bireysel konforuna düşkün bireyler yetiştirir. 

3) İkna ve etkileme becerisi 

Sosyal zekanın başlıca belirtileri arasında iletişim ile birlikte ikna kabiliyeti geliyor. Genelde iletişim esnasında şu husus çok göz ardı ediliyor. İletişimi sadece sözleri karşıya iletmekten ibaret sanıyoruz! Doğru bir iletişim modelinde yay ve ok metodunu kullanmamız gerekiyor. Ok yaydan fırlaması için, iyice gerilmeli ve eğim ayarları sonucunda da yaydan fırlatılmalıdır. İletişim de de bu durum aynen bu şekilde ilerliyor. Yay bizim zihnimiz durumunda. Ok ise sözlerimiz. Yay gerildikçe yani zihnimiz ağzımızdan çıkacak kelimeleri kontrol ettikçe, sözlerimizin doğru bir şiddet ve zamanlama ile karşıya ulaşmasını sağlıyoruz.  

Sosyal zeka sahibi insanlar da aynen bu metodu kullanırlar. Sözlerinin ağızlarından çıkması yeterli olmaz onlar için, onlar için esas mühim olan şey ; sözlerinin karşıya ulaşmak ile kalmayıp, onları sözleri ile kuşatmalarıdır !
İkna durumlarında bu geçerlidir. İkna edebileceğimiz insanın en savunmasız anında daha doğrusu bize karşı güveninin tam olarak sağlandığı o anda hamlemizi yaparak onu güven ile etkimiz altına alırız.Çünkü, insan güven duymaya başladığı anda bilişsel dirençleri azalır ve yeni fikirlere daha açık hale gelir.  Artık sözlerimiz onun için tesirlidir. Ok hedefine doğru şiddet ve açıyla ulaşmıştır. 

Hepimiz hayatımızda en az bir kere de olsa topluluk önünde konuşma yapan birisini canı gönülden dinlemişizdir. Sözlerinin her bir harfini dahi aklımızda tutmak için çaba gösteririz. İşte o konuşmaları yapan kişilerin, yani topluluğun büyük çoğunluğunu sözleri ile etkisi altına alan sosyal zekası yüksek kişilerdir. Önceden saatler süren provalar alır kendi zihninde, her birinizin gözlerinin içine bakmayı ihmal etmez asla. Sanki baş başa bir konuşma yapıyor hissiyatı verir size. İşte bu durum sosyal zeka sahibi insanların en etkili silahıdır. İkili ilişkilerde tüm odağını sizde hissettirir. Sanki tüm dünyayı sessize almış ve sadece sizinle ilgileniyor hissihyatı uyandırır. Bu durum da ikili ilişkileri çok daha sağlıklı hale getirir.

İkna süreci bir mekanizma gibi işler. O yüzden yazımda bu gördüğünüz görseli tercih ettim. İkna söz ile başlar, beden dili ile devam eder ve en sonunda sözlerin dansı olan hitabet sanatı ile de son bulur. Üçünden birisi eksik olursa mekanizma çalışmaz. Çünkü güven denilen kavram gerçekleşmez. Bir kere başarısız olan bir güven girişimi, ikinci seferde daha fazla bilişsel direnç ile karşılaşmaya sebep olur. 


Son olarak şunları söyleyebilirim..
Sosyal zeka bazen bir yük bazen ise büyük bir armağan. İnsanın en büyük yardımcısı bazen ise en büyük içsel düşmanı !
Çünkü sosyal zekası artan bir insanın farkındalığı da bir o kadar artar. Farkındalığı arttıkça yalanlara kanmaz lakin bu sefer de fazla bilincin oluşturduğu yalnızlığa çekilir. Sahte de olsa gülümseten dostluklar yoktur mesela. Oysa ki kaçılması gereken bir bir durum değildi yalnızlık. İçimizdeki o hisleri inanılmaz bir motivasyona dönüştürdükçe anlam kazanacak bir durumdur !


ŞİMDİLİK BU KADAR SEVGİLİ İLTERLİLER..
Sosyal zeka kavramı çok kapsamlı ve geniş bir konu. Ara ara geri dönüşler ile canlılık katacağımızdan şüpheniz olmasın !
ESEN KALIN !!!

Kongrede Sultan Galiyev, Zeki Velidi Togan, Feyzullah Hocayev, Karl Radek gibi dönemin önde gelen isimleriyle bir araya gelen Enver Paşa, Üçüncü Enternasyonal ile temas kurmuş ve bu yapı içerisinde yer almıştır. Her ne kadar başlangıçta Bolşevikler açısından onun varlığı stratejik bir kazanım olarak değerlendirilse de, Bakü’de gördüğü yoğun ilgi ve coşkulu karşılanışı, aynı çevrelerde belirgin bir huzursuzluk yaratmıştır.

Bu noktada, Enver Paşa’nın kongre salonuna giriş anının dönemin basınına nasıl yansıdığını göstermek, özellikle de Açıksöz gazetesinin aktardıkları üzerinden meseleyi somutlaştırmak, anlatımı daha da kuvvetlendirecektir.

"Sonra nazar-ı hayretimizi celbeden bir mesele daha vardır: Enver Paşa’nın Müslümanlar üzerindeki nüfuz-u azamı! O ne cazibe, o ne kerametler? Meclis açılmıştı. Nutuklar devam ediyordu. Birden locaların birinde Enver göründü. Müslümanlar Enver’i görür görmez kıyametler koptu. Herkes meclisi bırakarak etrafını ihata etti. Kimi alnı öpüyor, kimi arkasını okşuyor, kimi elbisesine temas ediyor, kimi hayran hayran yüzüne bakıp duruyor. Onu adeta fevkal-beşer bir mahluk telakki etmek istiyorlar. Etrafını tavaf edip durdular. Görüp de hayretlere düşmemek mümkün olmuyor. Yetişip elini sıkamayanlar, onunla musafaha [tokaşma] edenleri yakalıyorlar, “Enver’le musafaha eden o mübarek ellerinizi veriniz öpeyim” diye görseniz ne muhabbet ve rabıta gösteriyorlar. İslam alemini tahrik için öyle müessir bir şahsiyet ki!.. O kadar şöhret kazanmış ki İslam alemi arasında adeta bir timsal-i ittihad ve necat olmuş onu bilmeyen, işitmeyen zan etmem ki hiçbir Müslüman olsun. Müslümanlar onun hakkında hiçbir kelime-i tenkit dinlemek istemiyorlar, kusurlarını söylemek isteyenlere düşman oluyorlar ve bazı yerlerde katiyen söyletmezler, söylemek cesaretinde bulunanlar olursa öldürmeye kalkışırlar. Çok garip bir mazhariyet."

¹Açıksöz Gazetesi, 28 Teşrinievvel [Ekim] 1336, numero: 90, sayfa 1

Dünyada hiçbir büyük zafer yoktur ki uğruna çok kan dökülmesin, büyük ölüler olmasın... Tarihte eşine benzerine az rastlanacak şekilde, tüm dünyaya karşı yekvücut şekilde vatan savunması uğruna kan dökmek ne asil, ne onurlu bir harekettir... İşte bu konuda milletimizin eline su dökebilecek hiçbir millet yoktur. Konu vatan, millet, bayrak sevgisi olunca; konu Türk'ün Türk vatanını savunmasıysa; imkânsız zor olur, zor kolay olur. Hiçbir milletin, Türk insanı kadar yoğun bir maneviyat duygusu yoktur. Umutsuzca bir sineden diğer sineye çekildiğimiz şu günlerde, sahip olduğumuz gücü ve kudreti fark etmeliyiz. Damarlarımızda akan asil kanın farkında olmalıyız. Öldürmek için değil, yaşatmak için yaşamalı ve nefes almalıyız. Türk milleti, sahip olduğu eşsiz, benzersiz bu gücü dünya barışına armağan etmelidir. Türk'ün, dünyaya yön vermesi gerekmektedir.

Vatanı savunmak demek, belirttiğim gibi öldürmek değildir. Yaşatmak demektir, yaşamak demektir. Yaşamanın yolu özgür olmak, özgür olmanın yolu eğitimli olmaktır. Eğitilecek olanlar özgür olanlar değildir. Özgür olanlar, eğitilecek olanlardır. Güzel milletimizi eğitmek; hak ettiği aydınlığı, parlaklığı ona sunmak; layık olduğu değeri ona vermek; onu ilimle, bilimle, yüksek fazilet ve asaletle süsleyip donatmak; ondan umudunu kesmeyen üç beş Türk gencinin elindedir. Evet, bu yazıyı okuyan genç, sen Türk milletine inandığın, onun için yaşamaya ve yaşatmaya devam ettiğin sürece bu millet senin boynunu eğdirmeyecektir. "Bunu ben mi yapacağım?" deme, yap. Türk milleti, kendisine inanan bir gençliğe muhtaç. Unutmamak gerek ki, Türk milletine hak ettiği değeri veren; ondan umudu kesmeyerek, ona inanarak canla başla mücadele eden Mustafa Kemal Atatürk'tür. O, Türk milletine inanmış ve bu inancından bir an olsun vazgeçmemiştir. Milletimizi tanıyalım. Milletimiz kadar cesur, milletimiz kadar savaşçı, milletimiz kadar kahraman, milletimiz kadar misafirperver, milletimiz kadar merhametli bir millet yoktur. Ve Atatürk bize göstermiştir ki, aziz Türk milleti kendisine hak edilen değer verildiğinde ilmiyle ve bilimiyle de dünya sahnesine çıkacak, bu sahnede pek parlak bir alan işgal edecektir.

O an, bu parkta geçirdiğimiz zamanlar geldi aklıma. Okuldan döner dönmez üstümüzü başımızı değiştirir, evden çıkar; bazen arkadaşlarımızla haberleşmeden parka gider, kimse yoksa birilerinin gelmesini beklerdik. Mutlaka o arkadaş grubundan gelenler de olurdu. Akşama kadar her gün oyun oynardık. Bunun ruhu özgürleştirdiğini şimdi anlıyorum. Bir telefona, tablete bağımlı kalmamanın; dışarıda hür ve özgür havayı solumanın ne demek olduğunu şimdi anlıyorum.

Çocuklarımızın çoğu esirler ve tutsaklar zincirinin halkası olmak için yetişiyor. Ülkemizde çocukların güvenliği garantide değil, huzur yok. Dışarıya çıkıp oyun oynayabilecekleri hür, çzgür ve güvenli bir ortam yok. Kitap okumuyorlar, düşünmüyor ve sorgulamıyorlar. Ellerine verilen telefon ve tablete bağımlı hâle geliyorlar. Bu da geleceğin getirmek üzere olduğu büyük tehdidi gözler önüne seriyor.

İnsanlığı bekleyen o büyük tehdit gelişen teknoloji, yapılan robotlar değil. Teknolojinin kendisi insanlığa zarar vermiyor. Gelişen teknolojiyle beraber insanın bünyesini saran tembellik, aymazlık, düşünmekten ve sorgulamaktan uzak olma hâli teknolojinin insana vereceği en büyük zarardır. Gün geçtikçe okuyan insan sayısı azalıyor. Gördüğümüz bir şey gerçek mi, insan tarafından mı yoksa yapay zekâ tarafından mı yaratıldı bilmiyoruz. Yapay zekâ mevcut olanın sınırlarına çıkamıyor. Yaratıcılıktan uzak. Ve biz her şeyi yapay zekânın kontrolüne teslim ediyoruz, bu büyük bir hata. Bu bir ölüm işareti. İpleri bir başkasına, kimler tarafından yönetildiği belli olmayan teknoloji canavarının ve yapay zekânın ellerine teslim ediyoruz. İnsanlığın varlığını tehdide sokan tehlike bu; teknolojinin gelişimi veyahut robotların icat edilmesi değil!

Düşünüyorum da, öyle bir gün gelecek ki belki de bir gün insan çalışmayacak bile. İşe gidip gelmeyecek, okula gitmeyecek. Markete, pazara gitmeyecek. İhtiyacı olan her şey evine gelecek. Çünkü insan bunların hepsini evinden de yapabilecek. Böylece hareketten aciz bir insan topluluğu oluşmayacak mı? Akıllı şehir projelerini duymuşsunuzdur. Trafik sorununun, güvenlik sorununun azalacağı söyleniyor. Ne hoş! Peki bu projenin insanı evden çıkmaya gereksinim duymayacak hâle getirecek bir proje olup olmadığını nereden bileceğiz? Evden çıkmayan, hareket etmeyen, istediği her şey önüne atılan bir insanın köleden farkı nedir sizce?

Sizce neden belirli kesimler tarafından insan, düşünmekten ve sorgulamaktan mahrum hâle getirilmeye çalışılıyor? Çünkü: hareket etmeyen, düşünmeyen ve sorgulamayan bir topluluğa kendi idam fermanını bile kolaylıkla imzalatabilirsiniz. Düşünmeyecek ve sorgulamayacaktır. Sadece boyun eğeceklerdir.

Çocukların eve kapanarak telefonların ve tabletlerin zehrine maruz kalması, tutsaklığa ve esirliğe alışması; düşünmekten, sorgulamaktan ve okumaktan uzak hâle gelmesi sizce bu duruma yol açmayacak mı? Yarınlar yeni nesillerin eseriyken, geleceği yeni nesiller oluşturacakken; mevcut durumda yetişen neslin oluşturacağı gelecek insanlığın sonunu getirmeyecek mi?

Şimdi kritik bir soru soracağım. Çocuklarımız dışarı çıkamıyor. Çünkü sokaklarımız güvenli değil, can güvenliğimiz tehlikede, suç oranı fazla. Biz neden buna engel olamıyoruz? Veya engel olmamıza izin verilmiyor mu? Üç-beş serseriden daha mı güçsüzüz biz? Üç-beş sapıktan, arsızdan, namussuzdan daha mı güçsüzüz. Devletimiz ve milletimiz, insanlıktan uzak üç-beş kişiyi hizaya sokamayacak kadar güçsüz mü? Hayır, değil. Demek ki önümüzde bir engel var. Bu engeli önümüze kim, neden, nasıl koyuyor; bu soruları siz okuyucuların düşün dünyasına teslim ediyorum.

Söylediklerim arasında bir bağlantı olup olmadığı bilinmezliğini sizler yanıtlayacaksınız. Belki söylediklerim bir komplo teorisi gibi gelecek kiminize, olabilir. Bir zamanlar bana da saçma gelirdi. Fakat ben adım kadar eminim ki insan, düşünmekten ve sorgulamaktan uzak hâle getirilmeye çalışılıyor. Köle ve esir bir insan dünyayı yönetenlerin işine gelecektir. Onlar akılcı, düşünceli ve sorgulayıcı insanları sevmezler.

Esenle kalın!

Öykü : ''Ramazan, bu durumu bana açıklar mısın? İnsanlar böyle düşünüyorsa bir bildikleri vardır. Bak Filiz'in kocasına , nasıl da her şeyini karısıyla paylaşıyor; ya sen? Sen tam bir sır küpüsün. Arkadaşlarım da zaten haklı, sen beni gerçekten sevmiyorsun. Ben sana bu halde geleceğimi nasıl emanet edebilirim ?''
Ramazan : '' Gerçekten bu şekilde mi düşünüyorsun? Bunca zamandır ben hayatımı nasıl devam ettiriyorum ? Bunu sende biliyorsun, sürekli çalışıyorum bilgisayarımdan. Belki dışarıya çıkmıyor ve fiziki bir işte çalışmıyor olabilirim ama paramı kazanıyorum. Üstelik onlara ne benim işe gidip gitmememden?''
Öykü : '' Ailem pek sıcak bakmıyor bu duruma. Arkadaşlarım da öyle diyorlar zaten. Hem sigorta var mı bu işte? Hatta Hümeyra teyze bana şöyle söyledi - '' Bak kızım, böyle bilgisayar başından çalışarak iş yaptım sayılmaz. Girsin bir işe, sigortası yatsın, geleceğiniz güzel olsun ve güvende olsun. Ne bu böyle? Bilgisayardan para kazananı kim görmüş?'' - dedi. 

Ramazan anlamıştı. Kendisini Öykü'nün gözünde haklı çıkarmak istiyordu. Böylelikle hem Öykü'yü inandırmaya hem de akrabalarından, en yakın arkadaşlarına kadar kim varsa hepsini haksız çıkarmaya and içmişti resmen. Bu durum üzerine sabahlara kadar günlerce çalıştı. Uyumadı veya dinlenmedi.. Sadece çalıştı. O kadar güzel paralar kazandı ki, Öykü'nün düşünceleri bir bir dağılmaya başladı. Etrafındakiler bu duruma şaşırır oldular ve gıpta ettiler. Artık içsel haklılık savaşını da  kazanmıştı. Bu verdiği haklılık mücadelesi ile topluma kendini ispat etmişti. Artık Öykü ile anlamsız tartışmalar yapmıyordu. Ailesi artık Ramazan'ın işine saygı duymaya başladı ne kadar anlamasalarda. 
.
.
.
İşte insan için HAKLILIK mücadelesi tam olarak böyle bir şey. İçsel olarak sen haklı olabilirsin lakin topluma somut örnekler göstermediğin için, kendi hayatını ispatlama yoluna gidersin ister istemez. Hadi bu haklılık meselesini biraz da yörelere göre tartışalım !

DOĞU BÖLGESİ VE DOĞU KÜLTÜRÜ !

Doğu bölgesi insanı sert mizaçlıdır. Her ne kadar kuralları Anayasa ve ceza hukuku olarak bilsek de , doğu bölgemizde kurallar TÖRE adı altında yazısız toplum sözleşmesi diyebileceğimiz kurallar da geçerlidir. Doğu bölgelerinde evlilik, gece hayatı gibi toplumsal normlar TÖRE'ye göre belirlenir. Doğu bölgesinde HAKLILIK durumları bazen evin en yaşlısının dudaklarının arasından dökülecek bir çift söze göredir yada TÖRE gözetilerek bu durumlara cevap bulunur. Örneğin doğu ilimizi normal kabul etmiş birisi şöyle düşünür. 
''Bu saatte dışarıya çıkılmaz, millet ne der sonra !?''
''Büyüklerin yanında sigara içilmez !''
İşte bu ve bunun gibi yazısız kuralları çiğnediğin andan itibaren geri sayımın başlar !  Kendince haklısındır ama toplumun gözünde statü kaybedeceğin için haksız duruma düşeceksin. Topluma kendini kanıtlmak ve genel geçer bir haklılık durumu elde etmen gerek. 
Haklılık meselesi doğu kültürümüzde böyle işlemektedir. Bireysel haklılıktan ziyade, toplumsal normlar ön planda tutulur. Bireysel haklar ise daha kısıtlıdır. Elbette dijitalleşen gelişen dünya çerçevesinden doğu bölgelerimizde etkilendiği için bu toplumsal baskılar da zayıflamış ve güncellenmiş olabilir. 

BATI BÖLGESİ VE BATI KÜLTÜRÜ !

Batı bölgesi insanı biraz daha yumuşak mizaçlıdır. Bireysel özgürlük ve hak arayışı çok daha fazla yaygındır. Toplumsal normlar doğu bölgemize nazaran az daha etkisiz kalmıştır. Batı kültüründe insan çocukluktan itibaren bazı haklarla donatılır. Çocukluktan itibaren düşüncelerin özgürce dile getirilmesi bunun başlıca örneğidir. 
Batı yöresinde haklılık biraz da konfor alanı ile ilgilidir. Her birey kendi haklılık çerçevesini oluşturduğu için, toplumda konfor alanını bozan her hangi bir olayda hemen savunmaya geçerek o durumdan haklı çıkmanın yollarını arar. Dolayısıyla genel geçer bir haklılık meselesi yoktur. Kişisel çıkarlar ve güç dengesi vardır. Güç ve çıkar sahibi kişi, her daim haklıdır ! Burada da doğudan eksik bir batı medeniyeti görüyoruz. Doğuda baskıdan yakınanlar, batıda da adaletsizlikten yakınırlar. Özetle şunları söyleyebilirim..
.
.
Haklılık, bireyin içsel tatmininden toplumsal normlara uzanan bir yolculuktur. Doğu'da bu yol bazen baskı, bazen kararlılığın sembolü töre ile; Batı'da da gücün ve çıkarların gölgesindeki özgürlük ile döşenir ! Ramazan'ın hikayesi burada haklılığa giden yolu bizlere özetledi : haklı çıkmak, sadece kendini ikna etmek değil, aynı zamanda toplumun gözünde saygı kazanmak demektir. Şu sözümü akıllardan çıkarmayınız ; '' Haklılık, insanın hem kendisi hem de toplum ile verdiği bir mücadeledir; bu mücadelenin dili ise kültürden kültüre değişir !''
.
.
.
Bu yazımın sonuna geldik. Düşüncelerini benimle paylaşmayı unutma ! Kendine çok ama çok iyi bak !

Book examines the Turkish history in three main sections. These sections are Turks before Islam, Turks in Islamic era and Turks in modern world. İn world history The Turks are undergone two major changes. These changes were acceptance of Islam and acceptance of modernity.  

Findley says: “The Turkic peoples are famous as empire builders, here again the diversity among them could not be wider. Turks often created or served major empires.”(p.19) One of the main reasons why Turks have frequently established states throughout history may be their language. Citing the French linguist Jean Paul Reux, book says that some linguists believe the unity of the Turkic peoples is most clearly manifested in their languages. Some words that are frequently used in Turkish shows that Turks knew about mining, agriculture, and animal husbandry. These features are not uniquely Turkic, but all of them are of lasting importance among Turks. The wide-ranging similarities across the orally transmitted folk literatures of Turkic peoples are another characteristic that continues to persist throughout history, even as these peoples began to diverge.  

The origins of the Turkic peoples are not widely understood. The Turks, or their predecessors, played a significant part in Eurasian history long before their name appeared in historical records. Their Inner Asian homeland was influenced by external historical events. Findley says: “Although linguists hypothesize that proto-Turkic, of which no direct evidence survives, was spoken as early as 3000–500 B.C.E., the Turks did not indisputably appear in history until the sixth century.”(p.21) The state mentioned in this statement may be the Göktürk State. According to sources, the word “Turk” first debuted on the historical scene in the sixth 
century. However, according to Chinese sources, people with similar characteristics emerged in the third century. The Xiongnu are largely, if not universally, acknowledged as precursors of the Turkic and Mongol peoples, even though they are not extensively documented enough to provide clear evidence of linguistic and ethnicity ties. The Xiongnu, in turn, inherited a steppe life tradition established in the first millennium BCE. Xiongnu were the first steppe empire, so they are particularly important. The Xiongnu formed a confederation of tribal peoples. As is customary in tribal civilizations, its confederation and even the member tribes 
were likely ethnically diverse in origin. The Xiongnu later formed the basis of the Turkic Mongol steppe imperial order. The Xiongnu, especially their governing clans, are believed to have adopted a Turkic or Altaic identity.  

According to Findley’s study “From the relations between Türk and Tang to those between the Turkish Republic and the European Union, participation in interregional diplomatic networks and the manifold exchanges that go with them has characterized Turkic states in every period.”(p.40) The system of land grants and dynastic struggles, frequently seen in pre Islamic Turkic empires, was a characteristic of the states founded by Turkic nomads for centuries. This feature was a major reason for the rapid rise and fall of these states. (The Ottoman Empire can be excluded from these states.) According to Findley’s book that the adoption of Islam was the first of two major transformations in Turkish history. This adoption had subjected the Turkish identity to a more drastic change than any that had occurred before or might occur in the future. During the time considerable numbers of Turks converted to Islam, the Qur’anic revelation had begun the growth of a civilization much beyond the essentials. The primary factor influencing the Turks acceptance of Islam was the perception of Islamic civilization as a rich and dynamic one. This was because the Islam that the Turks encountered upon beginning their conversion was highly developed.  

According the book, the conversion of the Turks to Islam into three phases. The first phase began in the 9th century with the use of Turks captured during border raids, who had not yet converted to Islam, ghulam in Baghdad or other parts of the Middle East. The second phase begins with Seljuks conversion to Islam in Transoxiana and their migration to Iran. With the migration of the Seljuks to Iran, the admirable history of the Turks as empire builders in the Muslim Middle East began. Seljuk subjects became a significant Turkic presence in the Middle East and certainly created an oral Turkic-Islamic folk culture. The ghulam’s, who were involved in the initial stages, were a key element in the process of state building in the Middle East, but they never managed to create a lasting Turkic presence. “To create an appreciable Turkish presence in the Middle East became the work of the Seljuks.”(p.68) The Seljuks were drawn to Islamic high society due to its diverse aspects, some of which had pre Islamic origins. This led to mutual contact between Islamic and Turkish ideas, particularly in political culture.  

The Ottoman Empire was the most striking of Turkish-Islamic empires. In age of Gunpowder, Ottoman Empire was the one that left the most distinct Turkish cultural and demographic mark on the regional empires founded by Turkish dynasties. The Ottomans, whether large or small, understood the intricacies of both Turkish and Iranian-Islamic statecraft through various practices. Despite being a multiethnic state, it strived to prioritize Turkish elements in its culture and administration. The Ottoman Empire was not only Turkish-Islamic state, but also an empire claiming universal legitimacy. Findley explains this with following words: “To Greek Christians, it was the Second Rome; to Slavs, Tsargrad. No longer merely ghazis, the Ottoman sultans now had universal claims to legitimacy.”(p.113)  

Modernization was the second major transformations in Turkish History. According to Findley, modernization process of the Turks consisted of two stages: There was a first stage of defensive modernization attempts to stave off the approaching imperialist threat, followed that the second stage is more self confident period in which the European threat subsided, and 
the global nature of modernity became clear.  

Findley describes the Turks path to modernization as “externally induced modernization.” The late Ottoman Empire had progressed along this path. After 1923, the Republic of Turkey was freed from the threat of colonialism and imperialism and advanced its modernization process accordingly. But this modernization of Turkish republic can not be commented like 
mimicry of Western. 

1) TOPLUMSAL KISKANÇLIK

Resimde de görüldüğü üzere, komşusunun can alıcı renkteki arabasını gördükten sonra içerisinde alevlenen kıskançlık ateşinin , onu nasıl ele geçirdiğini ve bu durumun yüzüne nasıl yansıdığını görüyoruz. Bizler istesek de istemesek de, hayatımızda bizlere, mallarımıza ve yaşantımıza uzanacak eleştirel gözler her daim var olacaktir. Peki bu durumda bizler ne yapacağız? Gidip de onun bakışlarının hesabını soracak değiliz. Ki bu yapacağımız en büyük hatalardan birisi olacaktır. Kirli bakışlara karşı atılabilecek en güçlü adım, sessizliktir ! Planınızı ve dahi yaşantınızı asla kimse ile paylaşmayın. Toplumsal kıskançlığa sebep olan ve günümüzde her anımızı paylaştığımız sosyal medya bu kıskançlığın baş göstermesinde en büyük etkendir. Bizler anlarımızı ve hikayelerimizi oraya yansıtırız, karşılığında bir ''LİKE❤️'' bildirimi alırız. Oysa ki, o like bildirimini atan kişinin esas duygularına ve bizim hakkımızdaki esas düşüncelerine asla erişemeyiz. Böylelikle de türlü düşüncelerle hayatımızı yorumlayan, her türlü eksikliğimize ve kusurumuza kulak kabartan kişilere zemin hazırlamış oluruz. Unutmayın ki, evrende herşey bir enerjiden ve frekanstan oluşur. Buradan yola çıkarsak eğer düşüncelerimizin ve sözlerimizin de görünmeyen bir enerji yaydığına ulaşırız. Dolayısıyla bizim hakkımızda düşünenlerin söylediği sözler ve düşünceler bizim hayatımıza etki eder. Buna sosyal alanlarda kıskançlık, dini görüşte ise nazar denir.  Bu konuda şu söze kulak kabartmak gerekir..
''Ağzımızdan çıkan şey, kaderimiz olur !''

2) AİLE / KARDEŞ KISKANÇLIĞI

Hemen hemen her bireyin çocukluk döneminde yaşadığı bir durumdur bu. Kimi zaman aşılmış bir durum, kimi zaman ise geleceğe miras kalan kötü bir duygu. Elbet, çocukluğumuzda kardeşimize alınan çikolatanın bile içimize dert olduğu, özellikle büyük kardeş olup da ; ''Senin papucun dama atıldı artık !'' sözlerinin içimizi cayır cayır yaktığı, marketten aldığımız meyvesuyu ile içimizdeki yangını söndürmeye çalıştığımız zamanlarımız olmuştur. '' Ne güzel günlerdi be !'' dediğinizi duyar gibiyim. Lakin bu güzel günlere, çoğu kişi hüzün penceresinden bakıyor. Sebebi ise aileden ve akrabalardan doğuyor. Kimi zaman büyük çocuk olarak görülen, yaşını değil de kalbindeki o saf duyguyu taşıyan ; sürekli adları geçen ve sülalenizi kurtarmaya yemin etmiş şu meşhur ''Fatma teyzenin oğlu'' ile yapılan kısaslar, o bedeni büyümeye başlayan ama kalbi masum kalan o çocuğu derinden yaralıyor. İçerisinde içten içe bir kıskançlık ateşini harlıyor. İşte bu yapılan kıyaslamalar , o çok sevdiğiniz fatma teyzenin oğlunu etkilemiyor. O etki, sizin kendi kanınızdan ve canınızdan olan, aynı havayı soluduğunuz ve aynı sofrada yemek yediğiniz biricik evladınıza zarar veriyor. Bazen ailelerden geri dönül olarak şu söz yükseliyor '' Biz onu kötü hissetsin diye değil, hırs yapsın da başarılı olsun diye söylüyoruz !''

Peki, hiç düşündünüz mü oğlunuzun yada kızınızın bu sözlerinin ardından ne düşündüğünü?
Hadi o minik kalplerin iç dünyalarına doğru bir seyre dalalım.. 
"Babam Ahmet'in babası gibi o arabadan alacak mı? Ne güzel onlar haftasonu geziyorlar birlikte.".                                                                 " Ege'nin akülü arabası var, baksana çok eğleniyor gibi. Benim ne zaman akülü arabam olacak anne? Bizim paramız mı yok? Biz neden almıyoruz?"                                                                                    Bakın, işte farkında olmadan çocuğunuz da sizi kıyasladı. Peki bu durum sizde bir teşviğe sebep oldu mu? Şimdi daha da mı yıkılmaz hissediyorsunuz kendinizi? O akülü arabayı almak için bir güç buldunuz mu kendinizde? Tabii ki hayır ! Çünkü o araba her akıla gelişte , ay sonu gelen kart ekstreniz gelir akıllara. Ya da kira için arayan ev sahibi. Koskoca bir söz yankılanır bir babanın dudaklarından.. "Sonra alırız hanım, malum bu ay biraz sıkışığız. Hem çocuktur, bir ister, ikinciye unutur." 

3) İLİŞKİDE KISKANÇLIK 

Bir ilişkiyi sahiplenmek ve karşımızdaki insanı benimsemek mutlak bir aşka götürür insanı. Lâkin fazlası da güven duygusuna zarar verir. Karşı tarafta hep bir güven inşa etme çabasına sebebiyet verir. Sen kıskandıkça kafanda kurar, karşı tarafa toksikliğin kapılarını aralarsın. Peki ilişkide o tebessüm ettiren kıskançlıklara ne sebebiyet verir? Olması için gereken nedir? Bu durumun olması için kıskanmanın bir sahiplenme duygusundan öte gitmediğini unutmamak gerekir. Kıskanma ile güvenme duygusunu bir kılar ve ona göre hareket ederseniz , büyük ihtimalle o güven sarsılacak ve kıskançlık duygunuz sizi bir zarara götürecektir. Zaten kıskanmıyor diye düşünüp hareket etmek de, sizi ayrılığa sürükleyecek yegane sebeplerden birisi. Bunları unutmamak gerekir ! Kıskançlığınızda aşırılıktan nasıl korunacaksınız peki? 

• GÜVEN BİR DUYGU OLARAK KALMAYACAK, İLİŞKİNİZE İŞLEYECEK.
• DOĞRU SÖZ ACITSA BİLE, HER ZAMAN DİLLERDEN DÖKÜLENLER ONDAN BAŞKASI OLMAYACAK. 
• AŞKTAN DOĞAN ŞAHİPLENİŞİ, ARA ARA HİSSETTİRECEK VE TATLI TEBESSÜMLERE SEBEBİYET VERECEKSİNİZ.

İşte bu ve bunun gibi etkenler sayesinde kıskançlığınızı törpülemiş olacaksınız. Böylece daha keyifli ve sağlıklı bir süreç yani birliktelik yaşayacaksınız ! 

Kıskançlığın temel sebebi, duyulan güvenin azlığı yada oturmamışlığıdır. Bu sebepten dolayı şu sıralamaya dikkat etmekte fayda vardır.

 Kıskançlığınızı alt edebilecek bir yöntem daha ! O yöntem ise, o an tartışamadığınız konuları akşam vakti tartışmamak ! Çünkü kadın beyni daha duygusallaşır o vakitlerde. Bu sebepten ötürü tüm duygusallığı ile cevap vererek ya kendisini yada sizi derin bir üzüntüye sokabilirler. Akşamları yapacağınız her bir tartışma emin olun ki sizin lehinizden çok, aleyhinize olacaktır. Akşam huzurun ve aşkın saatleridir. Tartışma ve gerginlik bu vakitlerde yaşanmamalıdır. 

Ben hep derim..

"Bir ilişkide sevgi öncelik değildir. Bir ilişkide önem sırası şu şekildedir ; Saygı, Güven ve Sevgi !" Bu 3 etken işte toksik kıskançlık için bir neden olup olmadığını bizlere söylüyor.  Peki sizin daha önceki ilişkilerinizde veya şuan ki ilişkilerinizde bu 3 maddeden hangileri hayatınızda yer ediniyor? Top sizde..

Yorumlarda buluşmak üzere. Kendinize çok ama çok iyi bakın ! 

 İsmail Gaspıralı, mahallî bir müslüman mektebinde başladığı öğrenimini Akmescid Erkek Gimnazyumu’nda sürdürdü. Buradan da mezun olduktan sonra, ilk olarak Voronej’deki bir askeri okula, daha sonra ise Moskova Harp Okulu’na girdi. Moskova’daki tahsil yıllarında Rus aydınlarını ve fikir hayatını yakından tanıdı. Her ne kadar tanıştığı Rus aydınlarına saygı duysa da, okuldaki Panslavist hava onu rahatsız etti ve Rus İmparatorluğu’nun içindeki Türkleri uyandırmayı düşüncesi oluşmaya başladı. 

İsmail Gaspıralı Odesa’da yakalanarak askerî öğrencilik hayatı sona erdikten sonra 1868’de Bahçesaray’a dönerek Zincirli Medrese’de Rusça muallimi oldu, 1872’de Paris’e gidip Turgenyev’in asistanlığını yaptı, 1874’te Osmanlı zabiti olma hayaliyle İstanbul’a gitti ancak kabul edilmeyince Kırım’a döndü; 1878’de Bahçesaray belediye başkan yardımcısı, ertesi yıl belediye başkanı oldu ve 1881’de Russkoe Musulmanstvo adlı yazı dizisini yayımladı; 1883’te Bahçesaray’da çıkardığı Tercüman gazetesi kısa sürede Rusya’daki Müslüman Türklerin ortak sesi haline geldi; 1884’te açtığı mektepte “usûl-i savtiyye” ile kırk günde okuma yazma öğreterek başlattığı eğitim reformu “usûl-i cedîd” adıyla hızla yayıldı ve 1914’e gelindiğinde yaklaşık 5000 mektebe ulaştı, ayrıca 1893’te ilk kız mektebini açtırarak kadın eğitimi konusunda da öncülük yaptı; 1905’teki serbestlik ortamında Müslümanları teşkilatlandırarak kurultaylara başkanlık etti ve 1906’da kurulan İttifâk-ı Müslimîn partisinin programı büyük ölçüde onun fikirlerine dayandı; hem Tercüman gazetesi hem de usûl-i cedîd mektepleriyle Rusya’daki Müslüman Türklerin millî uyanışında öncü olan Gaspıralı, Türkçülük ve İslâmcılık hareketlerinin gelişiminde belirleyici bir rol oynadı.

Dilde Fikirde İşte Birlik Üzerine

İsmail Gaspıralı’nın bu cümlesi, dünya üzerindeki tüm Türklerin tek bir parça, tek bir vücut haline gelmesi isteğini ifade etmektedir. O, Türkler’e farklı farklı adlar verilmesinin (örn. Altay, Azeri, Başkurt, Özbek, Kırgız, Tatar, Karakalpak, Gagavuz, Türkmen vs.) Türk milletini çökertmeye yönelik planların ilk aşaması olduğunu, ardından Türklerin adım adım yok edileceğini daha genç yaşta iken anlamıştı. Daha Tercüman Gazetesi’ni çıkarmadan önce çıkardığı Tonguç’ta, bütün Türklerin ortak bir Türkçe konuşması meselesini gündeme getirerek tüm Türkler tarafından anlaşılabilecek bir Türkçe kullanmıştır.  İsmail Gaspıralı, Tonguç’un mukaddimesinde, (giriş) bu hususta şunları söyler:

“Milletimizin eseri olan lisanımız, edebî olarak işlenmemiş ise de, eğitime ve kaidelere uyabilecek bir dildir. Gayet nâzik Tatar türkülerinden, Nogay cönklerinden, Kırgız ve Türkmen cırlarından anlaşılır ki, eğer dilimiz usta bulup, kelime alınıp işlenirse, şimdikine göre çok daha fazla parlak ve kullanışlı olur.”

“Yirmibeş seneden beri dediğim, yazdığım, çalıştığım budur. Çare açmak, yol açmak, başka bir şey değildir. Çünkü, kavi, necip, ömürlü, sabırlı ve cesaretli olan Türk milletinin perakende düşüp, Sedd-i Çin’den Akdeniz’e kadar yayıldığı hâlde, nüfuzsuz, sessiz kaldığı lisansızlığından, yani lisân-ı umumî (ortak dil)ye sahip olmadığından ileri gelmiştir. Bu inanışla ömrettim (yaşadım), bu inanışla mezara gireceğim. (Ahmet Bican Ercilasun, “İsmail Gaspıralı’nın Fikirleri”, Türk Dünyası Üzerine İncelemeler, Akçağ Yay., Ankara 1992, s. 358.)

Nitekim, Ziya Gökalp onun ve onun çıkardığı Tercüman Gazetesi için şu tabiri kullanmıştır: “Bunlardan ikincisi İsmail Gasprinskiy idir ki -ilki Mirza Fethali Ahundof’tur, Gökalp burada Rusya’daki iki büyük Türkçü’den bahseder.-  Türkçülükteki şiarı (yolu) “Dilde Fikirde İşte Birlik” idi. Tercüman Gazetesi’ni Şimal (Kuzey) Türkleri anladığı kadar Şark (Doğu) ve Garp (Batı) Türkleri de anlardı.” (Ziya Gökalp, Türkçülüğün Esasları, 4. Baskı, Ataç Yayınları, sayfa 19.)

İsmail Gaspıralı için "Dilde Birlik" muazzam bir binanın temeliydi; ancak bu binanın ruhu ve çatısı "Fikirde Birlik" ilkesiyle yükselecekti. Gaspıralı, Türk dünyasının sadece aynı kelimelerle konuşmasını değil, aynı meselelere kafa yormasını ve aynı hedeflere kilitlenmesini istiyordur. Ona göre fikirde birlik; Kaşgar’daki bir Türk’ün derdiyle Kırım’daki bir Türk’ün sancısının bir olması, ortak bir istikbal hayalinin kurulmasıdır. Bu, Türk dünyasının tarihsel uykusundan uyanıp, modern dünyaya karşı ortak bir zihinsel savunma hattı kurması anlamına geliyordu.

Gaspıralı bu aşamada, Türklerin içine düştüğü o ağır ataleti ve köhneleşmiş düşünce kalıplarını kırmak için "tecdid" (yenilenme) fikrini ortaya atmıştır. Fikirde birliğin temeli, boyculuk ve aşiretçilik gibi mikro kimliklerin ötesine geçerek "ortak bir Türk üst kimliği" bilincine ulaşmaktır. Gaspıralı’ya göre, parçalanmışlık sadece siyasi bir zayıflık değil, aynı zamanda zihinsel bir esarettir. Bu esaretten kurtulmanın yolu ise İslam’ın özü ile modern bilimi barıştıran, "eskiye sadakat, yeniliğe açıklık" formülüyle harmanlanmış bir aydınlanmadır.

Tercüman gazetesindeki makalelerinde Gaspıralı, adeta bir fikir cerrahı gibi çalışarak Türk aydınlarına geniş bir vizyon aşılamıştır. Japonya’nın modernleşme başarısından Avrupa’daki sanayi devrimine kadar pek çok konuyu işleyerek, Türk dünyasının neden geri kaldığını ve nasıl yükselmesi gerektiğini anlatmıştır. Onun fikirde birlik anlayışı, sadece romantik bir hayal değil; rasyonel, eğitim odaklı ve ilerlemeci bir ideolojidir. Bu zihinsel devrim, Ziya Gökalp’in daha sonra sistemleştireceği "Türkleşmek, İslamlaşmak, Muasırlaşmak" sacayağının da ilk ve en saf halini oluşturur.

Bu fikirsel uyanışın en büyük meyvesi, birbirinden binlerce kilometre uzaktaki Türk delegelerin 1905’ten itibaren tek bir masa etrafında toplanabilmiş olmasıdır. Fikirde birlik sağlandığında; artık herkes aynı hürriyet hayalini kuruyor, aynı eğitim modelini (Usûl-i Cedîd) savunuyor ve Rusya içindeki Türk varlığını korumak için ortak bir duruş sergiliyordu. Gaspıralı’nın bu hamlesi, Türk dünyasını etnik parçalara bölmeye çalışan politikalara karşı verilmiş en büyük stratejik cevaptır. Fikirde birlik, Türk milletinin bin yıl sonra yeniden aynı "Kızıl Elma"ya bakmasını sağlamıştır.

İsmail Gaspıralı’nın idealler silsilesinde "Dilde Birlik" başlangıç, "Fikirde Birlik" ruh ise, "İşte Birlik" bu yapının vücut bulmuş halidir. Gaspıralı, sadece teorik tartışmalarla bir milletin kurtulamayacağını çok iyi biliyordu. Ona göre Türk dünyası; ticarette, ekonomide, sosyal yardımlaşmada ve siyasi eylemde tek bir vücut gibi hareket etmeliydi. "İşte Birlik", Kırım’daki bir tüccarın Türkistan’daki bir pamuk üreticisiyle ortaklık kurması, Kazan’daki bir zenginin Balkanlar’daki bir okulun inşasına yardım etmesi ve Türklerin birbirinin ürettiği malı, fikri ve emeği öncelikle tercih etmesi demekti.

Bu ilkenin sahadaki en büyük örneği, Gaspıralı’nın bizzat yürüttüğü hayır cemiyetleri ve eğitim fonlarıdır. Gaspıralı, "İşte Birlik" anlayışıyla zengin Türk iş adamlarını (özellikle Bakü petrollerinin sahiplerini ve Kazanlı tüccarları) eğitim seferberliğine dahil etmiştir. Onun vizyonu sayesinde, Türk dünyasının bir ucunda toplanan yardımlar, diğer ucundaki bir yetimhanenin veya gazetenin finansmanı olmuştur. Bu durum, Türk dünyasında ilk kez modern anlamda bir "milli sermaye" ve "kurumsal dayanışma" bilincinin doğmasını sağlamıştır. Gaspıralı için gerçek birlik, bir Türk’ün başarısının tüm Türklerin hanesine yazıldığı somut bir ortaklık rejimidir.

Siyasi alanda "İşte Birlik", Türklerin Rusya Duması'nda (Meclis) tek bir grup olarak hareket etmesiyle tezahür etmiştir. 1905 devrimi sonrasında Gaspıralı'nın önderliğinde kurulan "İttifâk-ı Müslimîn", farklı bölgelerden gelen Türk milletvekillerinin ortak bir program etrafında birleşmesini sağlamıştır. Bu, Türk tarihinin modern dönemdeki ilk büyük siyasi "iş birliği" hamlesidir. Artık talepler kişisel veya bölgesel değil; milli ve ortak bir iradenin sonucu olarak dile getirilmektedir. Gaspıralı, "İş" kategorisine siyaseti de dahil ederek, eylemsiz bir fikrin ölü doğacağını tüm dünyaya kanıtlamıştır.

Sonuç olarak "Dilde, Fikirde, İşte Birlik" formülü, İsmail Gaspıralı’nın parçalanmış bir millete sunduğu toplam kurtuluş reçetesidir. Bu üçleme tamamlandığında, Türk dünyası sadece bir "kültürel topluluk" olmaktan çıkıp, küresel ölçekte söz sahibi bir "güç odağı" haline gelmiştir. Bugünün Türk Devletleri Teşkilatı gibi yapılar, aslında Gaspıralı’nın yüzyıl önce temelini attığı bu "İşte Birlik" vizyonunun modern meyveleridir. Gaspıralı’nın Bahçesaray’da yaktığı o küçük meşale, eyleme döküldüğü her noktada bir güneş gibi parlamış ve Türk dünyasının karanlık talihini aydınlatmıştır.

 Gaspıralı'nın temsilini gösteren bir resim.

                BİBLİYOGRAFYA

·        Ablayev, E. (1991). İsmail Gasprinskiy-gumanist, prosvetitel, pedagog. Taşkent.

·        Akbayar, N. “Gaspıralı İsmail Bey”, TDEA, III, 288-289.

·        Burbiel, G. (1950). Die Sprache Isma’il Bey Gaspyralys (Doktora tezi). Universität Hamburg.

·        Caferoğlu, A. (1964). İsmail Gaspıralı: Ölümünün 50. Yıldönümü Münasebetiyle Bir Etüd. İstanbul.

·        Çervonnaya, S. M. (1992). “İdeya natsionalnogo soglasiya v soçineniyah İsmaila Gasprinskogo”, Oteçestvennaya İstoriya, sy. 2, Moskova, s. 24-42.

·        Devlet, N. (1988). İsmail Bey (Gaspıralı). Ankara.

·        Ercilasun, A. B. (1992). "İsmail Gaspıralı’nın Fikirleri”, Türk Dünyası Üzerine İncelemeler. Ankara: Akçağ Yayınları, s. 358.

·        Fisher, A. W. (1988). “Ismail Gaspirali, Model Leader for Asia”, Tatars of the Crimea (ed. E. Allworth), Durham, s. 11-26.

·        Gafarov, S. (1989-1991). “İsmail Bey Gasprinskiy. Ayatı ve Faaliyeti”, Yıldız Dergisi, Taşkent.

·        Gankeviç, V. Y. (1994). İsmail Gasprinskiy (1851-1914). Sbornik dokumentov i materialov. Herson.

·        Gökalp, Z. Türkçülüğün Esasları (4. Baskı). İstanbul: Ataç Yayınları, s. 19.

·        Kasımov, B. (1992). İsmailbek Gaspralı. Taşkent.

·        Kırımlı, H. (1990). National Movements and National Identity among the Crimean Tatars: 1905-1916 (Doktora tezi). University of Wisconsin-Madison.

·        Kırımer, C. S. (1934). Gaspıralı İsmail Bey. İstanbul.

·        Klimoviç, L. İ. (1987). “Maarif Hizmetinde”, Yıldız, sy. 6, Taşkent, s. 75-86.

·        Kramer, M. (1986). Islam Assembled. The Advent of the Muslim Congresses. New York.

·        Kuttner, T. (1974). “Russian Jadidism and the Islamic World. Ismail Gasprinskii in Kahire-1908”, Cahiers du monde russe et soviétique, XVI/3-4, Paris, s. 383-424.

·        Lazzerini, E. J. (1973). Ismail Bey Gasprinskii and Muslim Modernism in Russia, 1878-1914 (Doktora tezi). University of Washington.

·        Lazzerini, E. J. (1975). “Gadidism at the Turn of the Twentieth Century: A View from Within”, Cahiers du monde russe et soviétique, XVI/2, Paris, s. 245-277.

·        Lazzerini, E. J. (1984). “From Bakhchisarai to Bukhara in 1893: Ismail Bey Gasprinskii’s Journey to Central Asia”, CAS, III/4, s. 77-89.

·        Lazzerini, E. J. (1988). “Ismail Bey Gasprinskii (Gaspirali): the Discourse of Modernism and the Russians”, Tatars of the Crimea (ed. E. Allworth), Durham, s. 149-169.

·        Lazzerini, E. J. (1995). “Gasprinskii, Ismail Bey”, The Oxford Encyclopedia of The Modern Islamic World, New York, II, 52-53.

·        Mende, G. V. (1934). “Ismail Bey Gasprinski zur nationalen Bewegung der Russlandtürken”, Osteuropa, X, Berlin, s. 39-44.

·        Saray, M. (1987). Türk Dünyasında Eğitim Reformu ve Gaspıralı İsmail Bey (1851-1914). Ankara.

·        Saray, M. (1993). Gaspıralı İsmail Bey’den Atatürk’e Türk Dünyasında Dil ve Kültür Birliği. İstanbul.

·        Togan, Z. V. “Gaspralı (Gasprinski) Ismāʿīl”, EI2 (İng.), II, 979-980.

·        Toker, M. "İsmail Gaspıralı ve 'Dilde Birlik' Fikri Üzerine". İstanbul [1918].

Çocuklar doğaları gereği koşar, zıplar, bağırır, koltuktan koltuğa atlayabilirler. Bunlar bir çocuğun gelişim sürecinde oldukça normal karşılanır. Fakat bazı çocuklarda ve bazı yetişkinlerde, dürtüsel davranışlarını kontrol edememe ve bir şeye dikkatini verememe durumu, tipik gençlik özelliklerinin ötesine geçip okulda, evde, iş yerinde, arkadaş veya herhangi bir sosyal ortamda ciddi sorunlara yol açabiliyor. DEHB tanısı için de belirtilerin bahsettiğim bu ortamlar benzeri en az iki ortamda yaşam kalitesini bozacak düzeyde olması gerekiyor. Başlangıcı genellikle üç yaş civarlarında olmakla birlikte, tanı düzenli öğrenim için gerekli dikkat süresi ve yoğunlaşmanın gelişmesinin beklendiği ilkokul yıllarında konuluyor.

Benim kardeşime de tam bu zamanlarda tanı koyuldu. Küçüklüğünden beri hep hareketli bir çocuktu ve bilirsiniz hareketli çocuklar toplum için sadece “yaramaz”dır. Çok yorucu bir çocuk olsa da artık bunu şımardığı için yapmadığının bilincindeyiz. Peki ya diğer insanlar? Maalesef toplumumuzda “şımarıklık” adı altında DEHB tanısı koyulmamış, bunun bilincine varamamış bir çok aile ve Anadolu’nun ücra köşelerinde dayak yiyen bir sürü çocuk bulunmakta. Ancak okuyarak bilincini kazandığını düşündüğümüz herkeste maalesef bu konuda bilinçli değiller.

Kardeşimin okul süreci belki de hayatının en zorlu dönemiydi. Her çocuk gibi sıralarda oturmak yerine o ayakta dolaşmayı tercih ediyordu, sınav esnasında sınav kağıdına odaklanmaktansa sınıftaki saatin yelkovanını kovalıyordu. Mesela öğretmeni konuşurken sözünü kesmek onun için bir sorun değildi, bu görgü kurallarını bilmediğinden değil, kendini kontrol edemediğinden yaptığı bir şey olsa da öğretmeni için maalesef aynı şeyleri söyleyemeyeceğim. Bir eğitimci olarak kardeşimin durumunun farkında ve diğer öğrencilerine kardeşimi “o hastalıklı” olarak iğneleyen bir öğretmen bir çocuğu ne kadar eğitebilir söyler misiniz? Doktor, DEHB tanısını koymuş ve onunla biraz daha ilgilenilmesi gerekilen kardeşimin henüz ilkokul yaşlarındaki arkadaşları arasında ne kadar küçük düşmüş olabileceğini bir düşünün. Şuan her şeyi biraz daha algılayabiliyor olsa da o dönem “anne ben hasta mıyım?” dediği günleri unutamıyorum. Doktorunun verdiği ilaçları o dönem ki öğretmeninin tavsiyesiyle bir süre kullanan kardeşim sonrasında okul değiştirmek zorunda kaldı. Şimdilerde ise ilaç kullanmıyor, beynini uyuşturmak yerine onu enerjisini atacağı şeylere teşvik ediyoruz. Dürtüselliği devam etse de hareketliliği epey azaldı. Sevdiği şeylerle ilgileniyorken dikkatini toplayabiliyor ama en ufak bir ilgisizlik yine dikkatini dağıtmasına sebep olabiliyor. Onu bu şekilde, her hareketiyle sevebilmek onun özgüveninde çok önemli bir rol oynuyor. Bu sayede toplum içinde bazen dikkat çekebilen bir çocuk olsa da sevmeyi ve sevilmeyi iyi bilen bir birey haline geliyor.

DEHB hakkında tüm Dünya’nın bilmesini isteyeceğim tek bir şey olsaydı “DEHB bir hastalık değil, bir farklılık” diye haykırmak isterdim. İnsanlar DEHB’in adını duyduğunda canavar görmüş gibi oluyorlar. Sorduğunuzda ise bu farklılığın kaynağının yani hiperaktivitenin ne olduğunu bile bilmiyorlar maalesef ki. Bu çocukların dürtüselliklerinden dolayı etraftan soyutlanmaları değil aksine çevrelerine neşe katmalarına izin verilmesi gerekiyor. Merhametlerine, iyiliklerine, kalplerine odaklanmak gerekiyor. Bırakın da biraz içlerinde tutamadıkları o enerjiyi dışarıya vursunlar. Bağırmayın, kızmayın sadece her şeyin ilacı olan sevgiyi onlara da gösterin. Evet, bazen çok zor geliyor anlamak ancak şuan bu cümleyi okurken arkadaki saat sesinin, dışarıdaki kuş cıvıltılarının, rüzgar sesinin de farkında olduğunuzu bir düşünün, emin olun onlar içinde hiçbir şey dışarıdan gözüktüğü gibi kolay değil. Örneğin bir sinemaya gittiğinizde “film boyunca ayakta dolaşmayacağım, mısırları ses çıkartmadan yiyeceğim” gibi şeyler düşünmezsiniz çünkü bu tarz istenmeyen davranışlarınızı beyniniz zaten engelleyecektir. Fakat beyinlerimiz davranış seçenekleri arasında otomatik olarak seçim yapmakta yetersiz kaldığında bir şeyi yapmanın iyi bir fikir olup olmadığını düşünme vakti bulmadan dürtüsel bir davranışla hareket ederiz.

Beynin bazı bölgeleri birlikte çalışarak, dikkatimizi neye vermek istediğimizi seçmemize yardımcı olurlar.

Bu bölgeler: 

Prefrontal korteks: plan yapmaya ve uygunsuz davranışları kontrol etmeye yardımcı olur.

Bazal gangliya/striyatum: motivasyona ve farklı davranış çeşitleri arasında seçim yapmaya yardımcı olur.

Beyincik: bilgi işlemeye ve hareketleri kontrol etmeye yardımcı olur.

Korpus kallosum: beynin farklı bölgelerindeki bilgileri birleştirmeye yardımcı olur.

Peki ya beynimiz bu işlevini tam anlamıyla yerine getiremiyorsa? İşte DEHB ile yolculuğumuz tam olarak burada başlıyor...

DEHB Belirti ve Tipleri Arasındaki İlişki

DEHB’in belirtileri ve şiddeti yaşa, cinsiyete, bireyde mevcut olan DEHB alt tipine, zeka düzeyine, birlikte bulunan diğer psikiyatrik bozukluklara göre değişkenlik gösterir. Toplumumuzda en büyük yanılgılardan birisi DEHB tanısı alan bireylerin hepsinde aşırı hiperaktivite beklenmesidir. Oysa DEHB, Amerikan Psikiyatri Birliği (APA) tarafından geliştirilmiş olan DSM‘e göre 3 alt tipe ayrılır:

1. Dikkat eksikliğinin ön planda olduğu tip
2. Hiperaktivite/dürtüselliğin ön planda olduğu tip
3. Kombine tip (dürtüsellik/hiperaktivite ve dikkat eksikliğinin birlikte olduğu alt tip)                                                              

DEHB 2 ve 3. alt tipler erkeklerde, DEHB 1. alt tip ise kızlarda daha yaygındır. Bu nedenlerledir ki kızlarda tanı, akademik alanda başarısızlık görülene kadar gecikebilmekte hatta hiperaktivite ve dürtüsellik belirgin olmadığı için bu çocuklarda DEHB tanısı hiç akla gelmemektedir.

DEHB Tanısını Hangi Uzmanlar Koyabilir?

DEHB tanısı, çocukluk ve ergenlik döneminde çocuk ve ergen psikiyatristi, erişkin dönemde de erişkin psikiyatristi tarafından konmalıdır. DEHB bir çok hastalıkla karıştırılabileceğinden ve beraberinde görülebileceğinden eğer kendinizde veya çevrenizde şüphelendiğiniz davranışlar bulunuyorsa bir uzmana gözükmeyi ihmal etmeyin.

Unutmayın, diğer rahatsızlıklar gibi bu da bizi biz yapan bir farkındalık. Kendimizi çevremizden soyutlamak yerine kendimizle barışmalı, etrafımıza neşe saçmayı unutmamalıyız. İşte bu yazıyı yazarken de amacım biraz olsun meraklısına bilinç kazandırabilmek ve de DEHB’in aslında hep hayatımızda var olduğunu hatırlatabilmekti.

Emin olun, sokakta karşılaştığınız bir sürü insan bununla baş etmek için çabalıyor belki de bazıları farkında bile değiller. Ancak DEHB hayatımızın her anında bizimle..

Umarım okurken bilgilenmiş ve keyif almışsınızdır.

Siz sıkıcı değilsiniz. Biz DEHB’liyiz.

Konu Hakkında Daha Fazlası ve Kaynakça:

1. Amerikan Psikiyatri Birliği. Ruhsal Bozuklukların Tanısal ve İstatistiksel El Kitabı, Beşinci baskı: DSM-5. Washington: Amerikan Psikiyatri Birliği, 2013.
2. Khan SA, Faraone SV. Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğunun genetiği: 2005 literatür incelemesi. Curr Psychiatry Rep 8(5):393–7. 2006
3.  DEHB bilgi sayfası. Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri. http://www.cdc.gov/ncbddd/adhd/
4. https://tr.khanacademy.org/science/health-and-medicine/mental-health/neurodevelopmental-disorders/a/what-is-adhd
5. https://jag.journalagent.com/kpd/pdfs/kpd_5_2_111_119.pdf
6. https://www.turkpsikiyatri.org/arsiv/adhd-brosur-anababa.pdf
7. https://ideacdn.net/idea/an/95/myassets/blogs/dehb.jpg?revision=1686143774
8. https://tuba-aydin.com/wp-content/uploads/2023/01/dehb-nedir-1.jpg
9. https://izmirpsikoloji.com/wp-content/uploads/2021/06/psikolog-ve-psikiyatri-farki.png

Nasıl mı..?

DUYGULARIMIZI NASIL KONTROL EDERİZ?

Duygularımız zihinsel eylemler sonucu oluşur. Yani düşüncelerimiz , duyguların şekillenmesine sebebiyet verir. Aşık olurken, üzülürken, korkarken.. Tüm bunlar gerçekleşirken düşüncelerimiz aktif rol oynar ve duyguları meydana getirir. Örneğin aşkın ilk evrelerinde zihnimiz sürekli o kişiyle meşguldür, sürekli onu düşünür ve hatta yemeden içmeden dahi kesiliriz. Bu sebepten ötürü aşk denilen olay gerçekleşmeye başlar. Düşüncelerin yerini, yoğun duygular alır. Peki istemediğimiz bir duyguyu nasıl kontrol altına alabiliriz? 

Şimdi bir düşünün..

Hayalini kurduğunuz arabayı sonunda aldınız ve keyifli bir şekilde eşsiz bir mutluluk ile seyir halinde ilerliyorsunuz. Bir kadının el işareti yaptığını ve yardım istediğini gördünüz. Yanına yeni aldığınız o haşmetli arabanızla yanaşıp büyük bir gururla '' Yardıma mı ihtiyacınız var?'' diye sordunuz. Siz kadın ile konuşurken, kafanıza bir silah doğrultuldu. Bir çetenin ağına düşmüşsünüz ve tek kurtuluşunuz arabanın teslimatından geçiyor. Çaresiz bir şekilde anahtarı teslim eder ve o hayalini kurduğunuz arabanın gidişini izlersiniz...

Tam burada iki farklı durum olasıdır. 

Ya büyük bir öfke ve üzüntü ile haykırır ve saçınızı başınızı yolarsınız. Ya da olanı kabullenir en kötü bir sigara yakarak genel bir durum değerlendirmesi yaptıktan sonra, çözüm yolu ararsınız. Evet, ikinci kısım oldukça zor geliyor ve hatta imkansız ! Lakin olmayacak bir durum da değil. Bu işte tamamen düşünce terbiyesinden geçen bir yol ile mümkün. Düşüncelerimizi nasıl sakin ve net bir şekilde oluşturacağımızı öğrenirsek, işte bu dediğim duruma da erişmiş oluruz. Bu bir stoa düşünce örneğidir. Stoa düşüncede kader kabullenilir ve çözüm aranır. Gereksiz tepkiler verilmez ve soğukkanlılık esastır. Böylelikle derin üzüntüler sarmaz zihnimizi yada ruhumuzu parçalayan pişmanlıklar. Çünkü stoada her oluşan bir durumun bir sebebi ve öğretisi mevcuttur. Bir olay yaşarsın, nedenini öğrenir ve bundan sonra hangi adımları daha dikkatli atman gerektiğini öğrenirsin. Duygularımızı işte bu şekilde terbiye eder ve kontrol altına alabiliriz. 

Şimdi gelelim bu satırların meydana gelmesindeki ana düşüncemize..

DUYGULARIM NASIL BİR SİLAHA DÖNÜŞÜR?

İletişim, insan için olmazsa olmaz bir husus. Lakin her iletişim, her insana iyi gelsin, ona fayda sağlasın diye kurulmuyor. Bazen iletişim, tamamen zarar vermek için kuruluyor. İşte bu zarardan en az pay ile çıkacağız. İnsanlarla konuşurken mimiklerimizle birlikte, ses tonumuzun da yardımıyla karşıya duygumuzu yansıtır ve hakkımızda düşünce sahibi olmasını sağlarız. Unutmayın ki, karşımızdaki insan bizim sözlerimize değil, onda uyandırdığımız duygulara bakarak hakkımızda bir yargıya ulaşıyor. 

''Öyle söylüyor iyi hoş da , pek iyi niyet sezemedim !''

İşte tam burada bu anlattıklarım devreye giriyor ve insandan nefret etsek bile bizim hakkımızda olumlu şeyler düşünmesini sağlıyoruz. Az yukarıda bahsettiğim gibi, bir insanın bizim hakkımızdaki düşüncelerini sözlerimiz kadar bedensel hareketlerimiz, mimiklerimiz ve ona karşı yansıttığımız enerjimiz etkiliyor. Burada şu maddelere uymalısın :

1) Konuşurken, göz kontağını kesme !

2) Bedensel hareketlerin normalde olduğun gibi olsun, aksi taktirde normalden aykırı davranışlar ile esas niyetiniz belli olur.

3) İyimser bir ses tonu ve tebessümün asla yüzünden eksik olmayacak.

4) Her zaman güzel kokacak ve giyimine özen göstereceksin.

5) Ortamına göre duygularını gizleyecek ve düşüncelerini birer duyguya dönüştüreceksin. Böylelikle sen nasıl istersen, insanlar seni öyle bilecek. 

Böyle etkenler sayesinde karşı taraf sizi benimseyecek ve tamamen sözlerinin tesirinde olduğunuzu düşünecek. Böylelikle size biraz daha yakınlaşacak. Bu durum ise sizin onun hakkında daha çok bilgi sahibi olmanızı ve olası bir durumda bunu bir koz olarak kullanmanıza yarayacak. O size zarar vermeye çalışacakken, siz onun niyetini çoktan çözmüş, kurbanı oynayan bir kurt rolüne girmiş olacaksınız ! 

Benim için “kahraman” nedir, kime denir bunu açıklamak istiyorum. Kahraman filmlerde, çizgi romanlarda, hikâyelerde gördüğümüz uçan, görünmez olan, gözlerinden ışınlar saçan kişiye denmez. Kahraman benim gözümde yaşadığı onca acıya rağmen amacı başkalarına ışık sızdırmak olan insandır. Herkes kırılır, korkar ve kaybeder. Kimisi o kırığı saklayıp içine kapanır, hatta ruhunu kötülük sarar belki; fakat “kahraman” olarak adlandırdığım o kimi kesim ise o kırığın içinden başka insanlara ışık sızdırır. Yara, insana özgüdür. Kahramanlık ise o yarayla yürümeye devam edebilmektir bana göre. Kahraman dediğimiz insan acısına rağmen sorumluluk alan, devam eden, başkasını da düşünen insandır. Özetle kahramanı diğer insanlardan ayıran şey, yarasının varlığı değil, o yarayla ne yaptığıdır. Kahraman olmak için süper güce gerek yok, gerçek süper güç insanın yüreğindeki iyi niyettir. Bu açıdan bakarsak kahraman olmak insanın gündelik hayatta yaptığı ufak tercihlerde saklıdır. Gandalf’ın söylediği gibi:

"Sıradan halkın her gün yaptığı ufak şeylerin kötülüğü dizginlediğini öğrendim. Basit nezaket ve sevgi gösterileri.”

Türk Milliyetçiliğinde Feminizm

Bu yazı bir Tarih araştırma yazısı değildir. Feminizm kavramının ve düşüncesinin Türk 
milliyetçiliğindeki yerini Ziya Gökalp’in “Türk Feminizmi” başlıklı yazısı üzerinden 
anlatmayı amaçlayan kısa bir yazıdır.(1) Yazı Yakın tarihimizin önemli isimlerinden olan Ziya Gökalp'e dayandığı için yazıyı "Tarih" kategorisine almış bulunuyorum.

Feminizm özünde Kadın ile Erkeğin toplumsal olarak eşit olma düşüncesidir. Bu fikir 
Türklerde bozkır kültüründe bile vardır: “Eski Türkler, kem demokrat, hem de feminist idiler.” 
Gökalp, eski Türklerde feminizm düşüncesinin olmasını Şamanizm’e bağlamaktadır. Türk 
milliyetçiliğine göre feminizm kadınların hak mücadelesi değil, Türk ulusunun medenileşme 
ve çağdaşlaşma yolundaki temel bir ihtiyacıdır.  
Türkçülük düşüncesinde kadın, yalnızca aile içinde değil, siyasal, askerî ve idarî alanlarda da 
erkekle eşit bir konuma sahiptir. Kadınların hükümdar, vali, sefir veya kale muhafızı 
olabilmeleri; silah kullanmaları ve kahramanlık göstermeleri, Türk toplumsal düzeninde 
kadının aktif ve güçlü bir özne olarak kabul edildiğini gösterir. Gökalp bu durumu “Eski 
Türklerde kadınlar, umumen amazon idiler. Cündilik, silâhşörlük, kahramanlık, Türk 
erkekleri kadar Türk kadınlarında da vardı. Kadınlar, doğrudan doğruya, hükümdar, kale 
muhafızı, vali ve sefir olabilirlerdi.” Sözleriyle açıklar.(2)

Kadınlara gösterilen saygı, Türk toplumunda ahlaki bir değer ve şövalyelik anlayışıdır. 
Erkeğin kadına hürmet etmesi, onu koruyan ve yücelten bir tavır olarak değerlendirilir. Bu 
yönüyle feminizm, bir çatışma ya da karşıtlık ideolojisi değil, Türk ulusunun toplumsal 
düzenini ahlaki açıdan tamamlayan bir ilke olmaktadır. Türk Feminizmi ’ne göre kadın ve 
erkek hukuki-ekonomik haklar bakımından birbirine denk olmaktadır. Bu denklik sadece 
toplumsal olarak değil, aile içinde de mevcuttur. Aile içinde evin ortak mülkiyet olarak kabul 
edilmesi ve soy bağında ana ile baba soyunun eşit görülmesi, Türkçülük düşüncesinde kadının 
toplumsal statüsünün güçlü bir temele dayandığını gösterir. “Eski kavimler arasında hiçbir 
kavim Türkler kadar kadın rehtine (reht = sexe) hukuk vermemişler ve hürmet 
göstermemişlerdi.”(3) Türk toplumunda kadın ve erkek her ortamda birlikte hareket ederlerdi; 
Gökalp bu durumun Töyonizm ve Şamanizm inançlarından kaynaklandığını belirtir.  

Bütün bunları göz önünde bulundurunca feminizm Türkçülük düşüncesinin temel ilkelerinden 
biri olmaktadır. “Feminizm de, Türklerin en esaslı şian idi.” 
(1) Ziya Gökalp’in ilgili yazısı için Türkçülüğün Esasları isimli kitaba bakabilirsiniz. Kitap Türkçülük fikrinin 
(Türk Milliyetçiliğinin) temel kaynaklarının başında gelir ve bu fikri basit ancak detaylı bir şekilde açıklar. Ziya 
Gökalp ise tarihte “Türkçülüğün babası” lakabı ile anılmaktadır.  
(2) Gökalp, Türkçülüğün Esasları, Varlık Yay., Mayıs 1968, s.148 
(3) Gökalp, s.148-149

Bab-ı Âli, Dâhiliye Nezareti

İskân-ı Aşair ve Muhacirîn Müdüriyeti

Umumi No: 5445, Hususi No: 10

Diyarbekir Vilayetine (Şifre)

C. 18 Nisan (1)332 (1 Mayıs 1916) şifreye.

Kürd mültecilerini Urfa, Zor gibi güney bölgesine göndermek kesinlikle caiz (doğru) değildir. Bunlar oralarda ya Araplaşacak veya milliyetini muhafaza ederek gayr-i müfid (faydalı olmayan) ve muzır bir anasır (zararlı bir unsur) hâlinde kalacağından ve amaç hâsıl olmayacağından mültecilerin sevk ve iskânları lazımdır:

1- Türk mülteciler ile Türkleşmiş kasaba ahalisi, Urfa, Maraş, Ayintap cihetlerine sevk ve oralarda iskân olunmalıdır.

2- Kürd mültecilerin, gittikleri yerlerde aşiret hayatı yaşamamaları ve milliyetlerini muhafaza etmemeleri için, aşiret reislerini derhal ayırmak gerekli olduğundan, bunlar arasında ne kadar nüfus sahibi ve eşraf var ise, bunların ayrılarak Konya, Kastamonu vilayetleriyle Niğde ve Kayseri sancaklarına ayrı ayrı sevk edilmelidir.

3- Sefere tahammüllü olmayan alil ve ihtiyarlar ile kimsesiz ve fakir kadın ve çocuklar, Maden kasabasıyla, Ergani ve Behremaz (Sivrice) nahiyeleri gibi Türk köylerinin yoğun olduğu yerlerde ve Türkler arasında müteferrikan (dağınık olarak) iskân ve iaşe edilecektir.

4- Sabıkalı olanların dışındaki mülteciler, Amasya, Tokad livalarıyla Malatya’nın münasip mahallerinde müteferrikan (dağınık) iskân edilmek üzere sevk edilecektir.

5- Sevk edilen yerlerle muhabere edilmekle birlikte, oralardaki dağıtım ve iskân hakkında yapılacak işlemler, ne kadar mültecinin, hangi tarihte, nerelere sevk edildiği bakanlığımıza bilgi verilecektir.

Fi 19 Nisan (1)332 (2 Mayıs 1916)
Nazır Talat

Bu telgraftan 2 gün sonra(4 Mayıs 1916) ise Talat Paşa, Kürdlerin dağıtılacağı, Ankara, Konya, Bursa, Kastamonu vilayetleri ve Kayseri, Niğde, Kütahya mutasarrıflıklarına gönderdiği telgrafta Kürdlerin yerli ahalinin %5'ini geçmeyecek şekilde iskan edilmesini talep ediyordu.(BAO DH ŞFR 63/188)

Çağımızın başlı başına modern bir hastalığı..

İlk başta keyifli kahve yudumları ve yükselen melodiler eşliğinde devam eden bir düşünce silsilesi. Lakin, sanıldığı kadar masum mu? Ya da sosyal mecralarda alay konusu olacak kadar basit ?

HİÇ SANMIYORUM !!

>

Genelde depresyon ve overthink karıştırılır. Benzerdir ama farkları vardır. Depresyonda olan birisi oraya kendisi sürüklenir, aynı şekilde overthink içerisindeki kişi gibi. Lakin depresyon biriken yoğun duygular, içe atım ve onca yaşanmışlıklar barındırırken; overthink' te ise anlık değişen duygular, geleceğe yönelik planlar, geçmişin tozlu perdeleri ve gün sonu değerlendirmesi misali yakın zaman düşünceleri vardır .

( Z raporu alıyor mübarek  :D  )

>

Psikoloji dalında ruminasyon adlı bir kavram vardır. Aslında ikisi de aşırı düşünme kavramıdır. Ruminasyon insanı bir müddet sonra overthink' e sürükler, overthink ise depresyona !
 
Ruminasyon da kişi geçmişe odaklanır. Geçmişte aldığı kararlar, söylediği sözler, kırgınlıklar...   Hepsine derinlemesine kafa yorar ve adeta geçmişe takılı kalır. Artık ruhunu saran düşünce silsilesi ve pişmanlıkları , yarının dünü olan bugünü de etkileyerek ardı arkası kesilmez bir kısır döngüye girer ; belli bir müddet sonra geçmişindeki takıntısı gibi geleceğine de kafa yorar, düşüncelerine tamamen teslim olur ve overthink' e kapı aralar.

VE OVERTHİNK BAŞ GÖSTERİR !!

İşte böyledir overthink ' e geçiş sürecimiz .
Geçmişe bir güzel kafa yorduk ve hamur misali bir güzel de yoğurduk ! O zaman biraz da geleceğe kafa yoralım.

Eee, Allah akıl vermiş, düşün babam düşün !    ( VERGİSİ DE YOK ! )  

Overthink durumlarında kişi geçmişi, bugünü ve geleceği sürekli düşünür; bu düşünce sarmalı kontrol dışına çıktığında, çözüm aramak yerine bu zihinsel bataklığa razı olursa, depresyona doğru sürüklenmesi kaçınılmaz hale gelir. 

Her zaman söylerim..

'' Size tatlı gelen şey overthink halleri değil, geçmişe duyulan özlemdir!''

( Tabiki overthink bize sürekli bugünden hayıflanarak geçmişi aratmaz. Bazen silip atmak hissiyatı verir. Peki şimdi sorun kendinize; geçmişini mi arıyorsun yoksa sadece silip atmak mı istiyorsun?)

Aşırı düşünmek bize kendimizi filozof gibi hissettirse de, işin gerçeği kontrolsüz bir savruluşun ayak seslerinden başka birşey değildir. Zaten aşırı düşünmek mecburiyetinde kalan bir insan , belirli bir amaca yönelik düşünür. Overthink mağdurları ise, HER ŞEYİ !!

Bu aşırı düşünme halleri artar ve yıllardır süregelen hatıralar bir bir canlanır zihinde. Böylelikle depresyon meydana gelir. Çünkü zihin olumsuz düşünmeye alışmış ve böyle çalışmaya başlamıştır. 

DEPRESYON...
Çevre ile iletişimin kesilmesi, sağlığın giderek zayıflaması ve ruhsal bir girdaba çekilme hali . Ruminasyondan overthink' e, overthink' ten depresyona uzanan bir çöküş süreci !  İnsan, depresyon bataklığına işte bu süreçlerden geçerek saplanır. Kendi isteği ile girdiği melankolik düşünceler kontrolden çıkmış ve insanı sonu görünmeyen karanlık bir yola itmiştir . Filmlerde gösterildiği gibi çikolatalı dondurma ve melankolik dizilerle kısa sürede geçebilecek bir şey değildir depresyon. İnsanın tekrardan zihninin kontrolünü ele alması ve sağlığına yeniden kavuşması gerekir. Depresyondaki bir kişinin yeme bozukluğu başlar. Kendini yağlı fast food yemeklerine maruz bırakır yada iştah kesilerek vücut kuvvetten düşer ! 

>

'' Vücudumuzun mutluluk habercisi, haşmetli serotonin ! ''
Nedir bu serotonin? Neden bu kadar gerekli ve en önemlisi depresyon ile ilişkisi nedir ? 

Mutluluk hormonu  olarak da bilinen serotonin, sindirim sisteminde yer alarak sinir hücreleri arasında mesajlar yani sinyaller gönderen , ruh hali, bağırsak haraketleri, uyku ve cinsel istek gibi vücut fonksiyonlarında rol oynayan bir kimyasaldır. İşte bu sebepten ötürü haşmetli hormonumuz bizim bir numaralı antidepresanımız rolünde. Eksikliğinde overthink' ler baş gösterdi, depresyon adına hutbeler okuttu! :D

>

Sürekli içimize atar ve kendimizi hiçe sayarsak vücudumuz stres üretir . Gamı ve kederi  vücut dil ile atamazsa, bunu beden aracılığıyla yapar.  Bu da depresyonu başlatır. Çünkü düzeni bozulan bir mekanizma, ya sinyaller gönderir ve hararet yapar. Ya da temelli kendini kapatır ve faaliyetine son verir . Bizim de beden denilen mekanizmamızdaki sorunlara iyi bakmamız gerekir. Belki de bedensel görünen bir sorunun kaynağı depresyondur ! 

>

Makaleme Alman filozof Ludwig'in çok sevdiğim ve üzerine dikkat çektiğim sözü ile son vermek istiyorum.

'' İNSAN NE YERSE, ODUR ! '' 

Hakikaten de öyle. Yediğimiz içtiğimiz şeyler sağlığımızı etkiliyor. Sağlığımız ile birlikte zihnimizi de etkiliyor. Bakınız ki filozof yada isimi nam salmış kişiler obur insanlar değillerdi. Onlar fazla ve zararlı gıdalar tüketmenin hem bedene hem de zihine iyi gelmediğini çok iyi biliyorlardı. Üstelik şunu da bilirlerdi; insanın yaptığından ziyade, doğanın sana sunduğu şeyleri tüket ! 

İlk çağdandır Türk
 son düvelinde hala Türk.
Yınallardan İbrahim'in önemi
  Sultan Alparslan'ın mertliği
 Karacahisar'dan Yüce Devlet'i 
  Plevnedeki ruhu haykıralım.
Ulu Gazi'nin aslanlarına gelelim,
 Çanakkale'yi geçtirmeyelim!
  İnönü'yü
   Sakarya'yı
    Kütahya'yı yiğit postallarıyla inletelim!
Antep'i, Maraş'ı, Urfa'yı;
 dünyanın eşsiz kahramanlarını duyuralım!

Sevdalıyız vatana
 Zemzem kutisyeti vardır şehidimizin kanımızda
  Sattırmayız hayınlara.

100 yıl öncede
 800 yıl öncede kanıtladığımız gibi,
  Gerekirse barutla yine; yeniden...

Anadolu'da Rum varlığı
 kibirli
  içi boş bir hayaldir!

Ümidimiz tükenmez şükür,
 bitmez istiklal sevdası içimizde büyür!
Bizler hür Türkler,
 hep bir yiğit var eder!

Kapak Görsel: Müdafaa-i Milliye Cemiyeti Posteri

'' Bir insanın en büyük kusuru, cehaletidir. Cehalet görgüsüzlük doğurur!'' 

Cehalet içerisindeki insan, cehaletini görünüşüyle kapatmak ister. Abartılı kıyafetler, entelektüel izlenimler..
Lakin gelin görün ki; dışı deha, içi boşluk çınlayan insanlardır. Hemen hemen her konuda fikir sahibidirler. Tartışmaların bir numaralı galibidirler. Hatta en doğru söz, kendi ağızlarından çıkan sözdür!
Günümüz Türkiyesi ve onun öncesinde de en büyük günahımız, yine cehaletimizdi. Zaten İlber Ortaylı'da buna değinmeden geçmez.

''Sopayı diksen filiz verecek şu topraklarda hala sürünüyorsak, açsak ve yorgunsak iki sebebi var; cehalet ve ihanet !''

--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Bazen bazı anlar olur..
Kendi fikirlerimizi özgürce açıklayamayız çünkü kendimizi karşıya anlatamayız. Ne yaparsak yapalım, geri dönüş her zaman olumsuzdur !

Bakalım İlber hoca bu duruma nasıl bakıyor ?

'' Cahille polemiğe girilmez. Çünkü onun seviyesine inersen seni orada yener !''


İşte bir türlü haklı çıkamadığımız, bildiğimiz doğrulardan şüphe duyduğumuz insanların gerçek tarafı böyle !

--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Cehalet denilince akla kitaplar gelir. Yazıp çizerek, okuyarak cahilliğe savaş açar insan. Doğru olan da budur. Kitapsız kalan bir millet, medeniyetsiz kalmış demektir. Medeniyetsiz kalmış bir millet ise, yok olmaya mahkumdur !

Çünkü medeniyeti başlatan kitaplardır, ilimdir ve fendir. Kitaplar bilgiyi , bilgi medeniyeti ve medeniyet ise cehaleti yok eder !

Peki bu duruma İlber Ortaylı ne diyor ?

''Okumayan toplum, düşünmeyen toplumdur. Düşünmeyen toplumun sonu ise cehalettir. ''

O halde ne yapmamız gerekir?

Az çok demeden okumamız gerekir. Okuduklarımızı hayatımıza uyarlamak gerekir. 

"Nasıl uyarlanacakmış hayata hocam, eksik anlatma !!"

Şöyle ki.. Kitap okumak direkt bize para kazandırmaz. Belli konularda fikir sahibi olmamızı sağlar. Kelime dağarcığımızı genişletiriz. Akıcı ve güzel konuşabilmemize de olanak sağlar. Konuşurken kullandığımız sözcükler birer cephane ise, nasıl konuştuğumuz ise bir silahtır! İşte cehaleti bu silahla yok edebiliriz. Konuştuğumuz zaman kuru sıkı değil de , dolu ve gerçek mermilerle yani hakikati açığa çıkaracak sözcüklerle konuşmalıyız. Aksi taktirde , boş lakırtıdan öteye gidemeyiz.

Şimdilik bu kadar..

Kendinize çok ama çok iyi bakın.
ESEN KALIN..

Lúthien, Elf krallığı Doriath’ın kralı Thingol’ün ve hem Maia (Valar’a yardımcı olmakla görevli ruhlar) hem peri olan Melian’ın kızıdır: “Göze görünmez Elfler arasındaki en güzel kız hem de; sahiden de onun kadar zarifi pek görülmemiştir bugüne kadar.”

Beren, Ladroslu bir insan olan Barahir’in oğludur: “Mamafih o birçok yiğitten çok daha cesur biriymiş.”

Beren, Lúthien’i gördüğü andan itibaren ona karşı hep bir hayranlık beslemiştir. Onu görebilmek için günlerce bilmediği, tanımadığı bir ormanda yapayalnız dolanıp durmuştur. En nihayetinde ikili tanışmış, Lúthien, Beren’in kendisine olan hayranlığının farkına varmıştır. Bir gün Beren ile Lúthien, kral Thingol’ün huzuruna çıkar. Beren, Lúthien’in, bu zamana kadar gördüğü ve hayal ettiği tüm kızlardan daha güzel ve tatlı olduğunu Thingol’e söylemiştir. Thingol ise Beren’i küçümseyip Lúthien ile birlikteliğine bir şart olarak ondan imkânsız bir görevi yerine getirmesini istemiştir. Bu görev ise Karanlık Lord Melkor’un tacındaki üç Silmarilden birini kendisine getirmesidir. 

Silmariller, Orta Dünya’da çok önemli bir yere sahiptir. İki ulu ağaç Telperion ve Laurelin’in ışığını içinde saklar. Bu ışık Orta Dünya evreninde eşi olmayan, saflığın ve yaratılışın ışığıdır. Bu ışığı kıskanan Melkor, Silmarilleri Elflerden çalmıştır. Karanlık Lordun bile Silmarillerden gözünü ayıramadığı bilinmektedir. Bu taşların üçüde Melkor’un tacındadır. Thingol’ün Beren’den istediği şey ise kötülüğün ve karanlığın inine gidip, kötülüğe ve karanlığa neden olan varlığın kafasının üzerindeki tacından bu üç taşın birisini kendisine getirmesdir. Verdiği görevin imkansızlığı şimdi daha anlaşılır olmuştur sanırsam. 

Tüm bu anlattıklarıma rağmen Beren bu görevi kabul eder. Karanlığın inine yolculuğa başlar. Lúthien ise Beren’in peşinden gitmemesi için babası tarafından alıkoyulmasına rağmen firar ederek Beren’in peşinden gider. İkili Melkor’un inine ulaşır. Yüreklerindeki umudu yitirmeyerek çeşitli zorluklara rağmen (neler yaşadıklarına belki başka bir yazıda değinirim, bu yazıda hikayenin detayına inmeyeceğim) Melkor’un tacından bir Silmarili alırlar. Hatta Beren bu uğurda bir elini kaybeder. Sonrasında Beren, Lúthien’in kollarında ölür. (Aşkları bitmez. Lúthien olanlardan sonra Mandos’un Salonları’na gider ve Mandos’tan Beren’in yaşama geri döndürülmesini ister. İkiliden etkilenen Mandos bu isteği geri çevirmez. Bunun sonucunda Beren hayata geri döner. Hikâyenin kalanına değinmememin nedeni hikayeden detayıyla bahsetmeyecek olmam ve çok fazla lore bilgisi gerektiriyor olması.)

Değinmek istediğim asıl yere geliyorum şimdi: Beren ile Lúthien’in aşkını güçlendiren şey, onların karşılaştıkları engeller değildir. İçlerindeki umudu yitirmeyişleri, yan yana olmaya devam etmeleridir. Onlar için umudun ışığı savaş meydanlarında, kralların salonlarında parıldayan bir şey değildir. Onlar için bu ışık; birbirine tamamıyla zıt, bir ölümlü yürek ile bir ölümsüz yüreğin bağrında parıldamaktadır. Karanlığın ininde onları ayakta tutan; görülür, elle tutulur bir şey olmamasına rağmen hissedildiğinde -en karanlık zamanlarda bile- kişiyi yaşama bağlayan bu umut ışığıdır.

Beren’i, Melkor’un karşısına çıkartan güç sahip olduğu cesaretten ziyade yüreğindeki tükenmeyen umut ışığıdır. Lúthien’i ise kendi soyunun bile korktuğu karanlığın inine çeken şey Beren ile birbirlerine besledikleri aşktan doğan umut ışığıdır. Umut ışığı, karanlığın tanımadığı bir kudrettir; onu hiçbir karanlık söndüremez, onu hiçbir gölge boğamaz; o her şeye, türlü karanlıklara rağmen insanın yüreğinde ufak bir parıltıda olsa yanmaya devam eder. 

Beren ile Lúthien’in hikâyesi, karanlığa karşı bir başkaldırıdır. Umudun Orta Dünya’daki en güzel örneklerinden biridir. Bu hikayeyle vermek istediğim mesaj diliyorum ki okuyucu tarafından anlaşılmıştır. Daha önceki yazımda da bahsettiğim gibi insan yüreğindeki umut ışığının kendi istediği müddetçe sönmediğinin farkında olmalı. Hatta insan istese bile içindeki umut ışığını söndüremez. Umut, insan söndüğünü sansa bile onun yüreğinde parıldamaya devam eder. Hiçbir karanlık karşısında umudunuzu yitirmeyin. Elbet aydınlık günlerde gelecektir. Her gecenin bir sabahı, her kâbusun bir sonu vardır. Benim bu yazıları yazmaktaki nihai amacım insanın yüreğinde parıldayan ışığı fark etmesidir. Umuyorum ki bu amaç doğrultusunda okuyucuya umudun farkındalığını kazandırabiliyorumdur. 

Stoizm, Antik Yunan felsefesinin en etkili etik ekollerinden biri olup bireyin mutluluğunu akıl, erdem ve doğaya uygun yaşam ilkeleri üzerine temellendirir. MÖ 3. yüzyılda ortaya çıkan bu felsefi sistem, yalnızca teorik bir öğreti olarak kalmamış; Roma İmparatorluğu döneminde siyaset, ahlak ve gündelik yaşam üzerinde derin etkiler bırakmıştır. Stoizm’in tarihsel gelişiminde Zenon, Seneca ve Epiktetos gibi filozoflarla birlikte Roma İmparatoru Marcus Aurelius özel bir yere sahiptir. Hem siyasi bir lider hem de bir filozof olarak Marcus Aurelius, Stoacı düşüncenin pratik hayata uygulanmasının en güçlü örneklerinden biridir.

Stoizm felsefesi evreni akılcı (logos temelli) bir düzen olarak kabul eder. Bu düzende her şey zorunlu neden-sonuç ilişkileriyle meydana gelir. İnsan mutluluğu, bu düzeni anlamak ve ona uygun yaşamakla mümkündür.

Stoik düşüncenin temel ilkeleri şu şekilde özetlenebilir:

1. Erdem Tek Gerçek İyidir

Stoacılara göre mutluluk hazda, servette veya toplumsal statüde değil; bilgelik, cesaret, ölçülülük ve adalet gibi erdemlerde bulunur.

2. Kontrol Edilebilirlik İlkesi

Stoizm, insan yaşamını “kontrolümüz altında olanlar” ve “kontrolümüz dışında olanlar” şeklinde ayırır. Dış olaylar denetimimizin dışında olsa da onlara verdiğimiz tepkiler bizim sorumluluğumuzdadır.

3. Duyguların Akılla Yönetimi

Stoacı felsefe duyguları tamamen reddetmez; ancak duyguların aklın rehberliğinde denetlenmesi gerektiğini savunur. Aşırı tutku ve korkular zihinsel yanılgılar olarak görülür.

4. Doğaya Uygun Yaşam

İnsan doğanın bir parçasıdır ve onun yasalarına uyum sağlamakla yükümlüdür. Bu uyum, hem bireysel hem toplumsal düzenin temelidir.

Stoacılık Felsefesinin Önderleri

Zenon (MÖ 334–262)

Stoizm’in kurucusu olan Kıbrıslı Zenon, Atina’daki Stoa Poikile adlı yapıda verdiği derslerle bu felsefenin temellerini atmıştır. Zenon’a göre mutluluk, insanın akılla uyumlu bir yaşam sürmesiyle mümkün olur.

Seneca (MÖ 4 – MS 65)

Roma Stoası’nın en önemli temsilcilerinden biridir. Ahlaki öğütler içeren Epistulae Morales ad Lucilium adlı eseri Stoacı etik anlayışın temel metinlerindendir. Seneca, özellikle ölüm, zaman ve erdem konularında derin analizler yapmıştır.

Epiktetos (MS 50–135)

Bir köle olarak yaşamaya başlamış olmasına rağmen Stoacı ahlak felsefesinin en etkili öğretilerini geliştirmiştir. Enchiridion adlı eserinde bireyin özgürlüğünü zihinsel tutumlarına bağlar.

Stoacılık denince günümüzde aklımıza gelen "Marcus Aurelius" hakkında biraz bilgi vermek istiyorum 

Marcus Aurelius’un Hayatı

Marcus Aurelius, MS 121 yılında Roma’da doğmuştur. Asil bir aileden gelen Aurelius, küçük yaşlardan itibaren iyi bir eğitim almış ve özellikle felsefeye ilgi duymuştur. İmparator Hadrianus tarafından fark edilmiş, daha sonra Antoninus Pius tarafından evlat edinilerek imparatorluğa hazırlanmıştır.

MS 161 yılında Roma İmparatoru olan Marcus Aurelius, yönetimi boyunca Germen kabileleriyle yapılan savaşlar, salgın hastalıklar ve iç karışıklıklarla mücadele etmek zorunda kalmıştır. Bu zorlu koşullara rağmen Stoacı ilkelerden vazgeçmemiş, görevini ahlaki bir sorumluluk olarak görmüştür.

Marcus Aurelius’un felsefi düşüncelerinin en önemli kaynağı, Yunanca kaleme aldığı “Ta Eis Heauton”, Latincede bilinen adıyla Meditationes (Kendime Düşünceler) adlı eseridir. Bu eser, yayımlanmak amacıyla değil, imparatorun kendi içsel disiplinini sağlamak için tuttuğu notlardan oluşur.

---

Marcus Aurelius’un Stoacı Düşüncesi

Marcus Aurelius’un Stoacılığı teorik olmaktan ziyade pratiktir. Eserlerinde şu temalar öne çıkar:

İnsanın görevi erdemli davranmaktır, sonuçlar doğaya aittir.

Ün, güç ve beden geçicidir.

İnsanlar hata yapabilir; hoşgörü erdemin bir parçasıdır.

Ölüm korkulacak bir olay değil, doğanın düzenidir.

Onun felsefesinde Stoizm, zor koşullar altında bile ahlaki tutarlılığı koruma çabasıdır. Bu yönüyle Marcus Aurelius, Stoacı ideali en yüksek siyasi makamda temsil eden nadir figürlerden biridir.

Kısaca: Düşüncelerimizi değiştirirsek hayatımızı ve kendimizi hatta sosyal yapıyı bile değiştirebiliriz çünkü çoğu şey düşüncemize bağlıdır.

Kaynaklar: 

Aurelius, M. (2002). Meditations. (Çev. G. Hays). Modern Library.

Long, A. A. (2002). Epictetus: A Stoic and Socratic Guide to Life. Oxford University Press.

Seneca. (2015). Moral Letters to Lucilius. University of Chicago Press.

Inwood, B. (2003). The Cambridge Companion to the Stoics. Cambridge University Press.

Sandbach, F. H. (1994). The Stoics. Hackett Publishing.

Altını çizmek istediğim nokta şu: insanın varoluşunda kötülük yoktur. Hiçbir insan doğuştan kötü olarak doğmaz. İnsanın doğumundan sonra yaşadıkları, karşılaştıkları, zamanla oluşan düşünceleri; belki Melkor gibi içerisinde bulunduğu arayış, belki Sauron gibi kalbindeki aidiyet duygusu, belki Anakin gibi yüreğini saran korku insanı kötülüğün mahkumu yapar. Peki insan nasıl olurda kötülüğün boyunduruğuna girmez? 

Bunun kanımca en önemli yolu umuttur. İnsanın yüreğindeki umudu diri tutmasıdır. Umudun özünde bir filiz olduğunu düşünüyorum. Her insanın içinde bir umut filizi vardır ve ne olursa olsun bu filiz yaşamaya, insanın yüreğine kök salmaya devam eder; her ne kadar kimileri o filizin sökülüp atıldığını zannetse bile. Her insan bunun bilincinde olmalı, her gecenin bir sabahı, her kâbusun bir sonu olduğunu bilmeli. Umudunu yitirmemeli. Fakat öyle günler geliyor ki umudun “u”su aklımıza bile gelmiyor. Her insanın bu durumdan geçtiği bir günü, bir dönemi vardır elbette. Fakat en nihayetinde ne oldu? En nihayetinde o gün, o dönem bitti. Her gün yeni bir başlangıç, yeni bir umuttur. Yeni günler, yeni başlangıçlar, yeni umutlar kapıdadır. Her kâbusun bir sonu vardır. 

Umuyorum ki her insan bunun farkına varabilir. Bir tavsiyede vermek istiyorum naçizane; mutlu olmak için, umutlu olmak için gözünüzü büyük şeylere dikmeyin, küçük şeylere odaklanın. Farkına varıldığında insanı daha çok tatmin eden, daha çok mutlu eden her zaman küçük şeylerdir. Bir hedefi gerçekleştirme yolunda da aynen bu geçerlidir. Küçük ve istikrarlı adımlar insanı başarıya ulaştırır. Mutluluğun formülüde küçük adımlardır.

Gerçeği gör budun, o gitti!

Sana bıraktığı mirası, değildi idrak edemeyeceğin,

Bilim ve akıldı yalnızca, dimağına işleyebileceğin,

İnanırız elbet bedenen vedasına, fikrininse kaldığına,

Lâkin kandıramayız nefsimizi, onun nefes aldığıyla,

Gerçeği gör budun, o gitti!

Ayakta kalamaz hiçbir kale, mantıktan ırak durup,

Sırf kurucusu babamız diye, teröristten gelecek umup,

Etrafında ok var diye, çapsızlara göz yumup,

Atasını tanımayıp, dimağında başkasını kurup,

Gerçeği gör budun, o gitti!

Gelmeyecek bir daha o mavi gözleri, ve sarı saçlarıyla,

Varmayacak bir daha Samsun'a, Mayıs ayında bir vapurla,

Çıkmayacak bir daha Kocatepe'ye, taaruzun şanlı sabahında,

Kalkmayacak asla o kabirden, vatanı geri almak adına,

Gerçeği gör budun, o gitti!

Değildir onu savunmak anca türküler eşliğinde bağırmak,

Ölçü daima esastır, bağnazlıktan, hayâllerden sıyrılarak,

Modern olacağım niyetiyle, ceddinden, özünden koparak,

Ancak olursun kurucu babaya, binbir metreden uzak,

Gerçeği gör budun, o gitti!

Emanetidir sana ancak, canını tükettiği toprak,

İstemezdi görmek seni, geçmişe dönük olarak,

Bir an evvel gör, bir an evvel tanı kendini,

Tanı ki yutmasın şu bataklık, düşmüşlerin şanlı isimlerini,

Haydi, çökmesin yurdumun üzerine satılmışların gölgesi,

Haydi, taşıyalım hep birlikte, bize miras kalan o inciyi,

Gerçeği gör budun, o gitti!

~Alpay / Ahmet Ege Asiltürk 10.11.2025

"Ben müstakil fikirli bir adamım. İttihat ve Terakkî'nin oyuncağı olamam."

Paşa'nın anılarındaki bu ifade, onun kendisini bağımsız bir askeri ve siyasetçi olarak konumlandırma isteğini doğrudan ortaya koyar. İttihat ve Terakkî ile mesleki ve kişisel temasları olmasına karşın, bu temasların otomatik olarak paşanın partinin tam bir yandaşı olduğu anlamına gelmediğine dikkat etmek gerekir.

Mahmut Şevket Paşa ile Enver ve Talat Paşalar gibi önde gelen İttihatçı isimler arasında dönem dönem yakınlıklar olduğu doğrudur; bununla birlikte ilişkilerin her zaman uyumlu olmadığı, tersine özellikle kritik askeri süreçlerde belirgin sürtüşmeler yaşandığı da kaynaklarda yer alır. Balkan Harbi örneği bu açıdan öğreticidir: Paşa, Edirneye harekat yapılması yönündeki taleplere ve bazı askeri kararlara karşı çıktı; bu tutum, Enver ve Talat ile aralarındaki fikir ayrılıklarını somutlaştırdı.

Sonuç olarak Mahmut Şevket Paşa'nın "ittihatçı" olduğu iddiası, kaynakların sağladığı bağlam içinde değerlendirilmediğinde yanıltıcıdır. Daha dengeli bir tarihsel okumaya, Paşa'nın anıları, dönemin resmi belgeleri ve çağdaş tanıklıkların birlikte ele alınmasıyla ulaşılabilir.

Ankaraya Gurbetçe Sevda

Duymuştum hep gri şehir olduğunu, 

Ama ben bilirim her taşında bir ruh var.

Ayazın vursa da gönlümü ısıtır,

Bir sığınak bulduğum, bir ruh var.

Belki sokaklarında geçmedi gençliğim,

İlk anılarım farklı şehirlerde yazıldı.

Yinede her gelişimde bir bağ oluştu,

Sırtımı dayattığım o sağlam duvar.

Anıtkabir'in heybeti, Atatürk'ün ruhu,

Sonsuz bir saygı ile anar her gezen.

O'nunla anlam bulur bu şehrin her bir taşı,

Yüreklerde açan onurlu bir düzen.

Seninle tanıştım, seninle bağlantım,

Sensiz geçen her an eksik bir yanım.

Başkentim değil sadece, kalbime doğdun,

Ankara'm sen benim sonradan sevdam.

Press enter or click to view image in full size

When we take a look at Germany’s situation, AfD (Alternative for Germany) has been rising since the party was established. AfD shows that the party is going with a populist right-wing direction. Polls show that, since the administration from SDP (Social Democratic Party of Germany) to CDU/CSU (Christian Democratic Union coalition), AfD has doubled their votes, passing the last government of Olaf Scholz’s popularity and votes.

But how does a country like Germany, and the German people, show great support to such a party? In 2015, with the leadership of Chancellor Angela Merkel, the European Union accepted over a million refugees. Accepting the most refugees, Germany faced social tensions and political backlash because of the undocumented immigration. Now the German people show strong opposition to this crisis with the AfD, even though none of the other parties want a coalition with them.

Press enter or click to view image in full size

With the immigration crisis that happened in 2015–2016, many European countries accepted refugees after Germany, such as France, Sweden, and Italy. After these efforts and humanitarian aid, with an unexpected response from the refugees, the polls show that people do not want them anymore. The kinds of parties with a far-right direction and plans — for instance, RN (National Rally) in France, Fratelli d’Italia (Brothers of Italy) in Italy, the Sweden Democrats, and, even after Brexit, Reform UK — are great examples.

People have diverse opinions on refugees, on the economy, or on parties, but even though these parties are Eurosceptic on paper, they don’t want to leave the European Union. For the economy, national leftists are also rising. So, in conclusion: although Europe isn’t in a clear economic situation, socio-culturally, people want nationalist or at least patriotic parties.

İttihat ve Terakki denilince ordu, hiç kuşkusuz zihinde canlanan ilk kavramlardan biridir ve bu kısmen doğrudur. Zira Meşrutiyet’in ilanıyla birlikte yaşanan gelişmeler bu durumu açıkça göstermektedir. Ancak bu sorunu çözmek için İttihat ve Terakki hiç vakit kaybetmeden harekete geçmiştir. Nitekim 27 Eylül 1328 (1912) tarihinde geçici bir kanun çıkarılmış, bu kanun ile ordunun siyasetle uğraşmasının önüne geçilmek istenmiştir. Kanunda özetle şöyle deniliyordu:

“Alenen siyasi fırka ve cemiyet kuran veya kuruluşuna yardım eden, gösterilere katılan, siyasi kulüplere devam eden ve o yolda nutuk irad eden erkân, ümerâ, subay ile askerî personel ordudan çıkarılır.”

İttihat ve Terakki’nin aldığı önlemler bunlarla sınırlı kalmamıştır. Özellikle 1914’te Enver Paşa’nın Harbiye Nazırı olmasıyla birlikte ordunun siyasetten ayrılmasına yönelik birçok adım atılmıştır. Bunlardan biri de klikleşmenin önüne geçmek amacıyla cemiyete muhalif olan subayların ordudan uzaklaştırılmasıdır. Ancak şunu peşinen belirtmek gerekir ki ordudan ayrılan (veya atılan) subaylar, dışarıda ve parti içinde çeşitli görevlerde istihdam edilmiştir. Bunların dışında Enver Paşa, orduda disiplinin sağlanması için birçok emir yayınlamıştır. Bu emirlerden en dikkat çekici olanı ise subayların gazino ve birahane benzeri yerlere girmesini askerlik mesleğinin kutsiyetine aykırı bularak yasaklamasıdır.

 Enver Bey 24 Aralık günü Çatalca'daki subaylara hitaben tüm siyasi görüş ayrılıklarını bir tarafa bırakarak herkesin vatanseverlik konusunda bir araya gelmesini söylediği çoşkulu bir konuşma yaptı.

     Bu kısa yazımızda Atatürk'ün Hukuk anlayışını kendi el yazı notları üzerinden basitçe anlatmaya çalışacağım. İyi okumalar dilerim.

Notlarda Hukuk:

     Atatürk'ün hukuk ile ilgili notları Ankara Hukuk Mektebi'nin açılışı hakkında tuttuğu notlardır. Bu nüsahaların yedincisinde günümüz Türkçesi ile “Hukuk hükümlerini, kurallarını, din kuralları gibi değil, insanlığa ait olayları, olgunlaşmaları, ilerlemeleri takip ve ifade etmekle varlığını açıklayabilen yaşam kuralları olarak kabul etmek gereklidir.” Yazıyor olup, hemen yan tarafında ise günümüz Türkçesi ile “Eski hukukumuzun kaynağı Arap İslam hukuku idi. Dinî bakış açısı bu hukukun ölçüsü idi. Dinî görüş sadece medeni hukukta değil, anayasalarda bile hükmünü yürütüyordu. Yeni hukukumuzun esin kaynağı, bir taraftan Türkçülük diğer taraftan Batıcılıktır.” Yazar[1].

     Atatürk’ün bu sözlerinden ilki olan ifade, hukukun nereden geldiğine ve ne işe yaradığına dair çok temel bir ayrım yapıyor. Hukuk kurallarının kaynağını, dinin buyruklarında değil, doğrudan insanlığın kendi yaşam tecrübesinde, gelişmesinde ve ilerlemesinde arıyor. Yani Atatürk’e göre hukuk, Tanrı'dan gelen değişmez emirler gibi değil, insanların yaşadığı olayları, büyümeyi ve değişimi anlamaya ve bunları düzenlemeye çalışan bir “yaşam kılavuzu” olmalıdır. Bu yaklaşım, hukukun dini değil, insani bir temele dayanması gerektiğini, statik değil, dinamik ve gelişen bir yapıya sahip olması gerektiğini vurgular. Atatürk ikinci tırnak işaretli sözde de bir zamanlar yürürlükte olan hukuk sistemimizi bir tür tarihsel analizden geçiriyor. Eski hukukumuzun kökenlerini ve işleyiş biçimini ortaya koyarak, onun Arap İslam Hukuku’na dayandığını ve “dinî bir bakış açısının” bu hukukun temel ölçütü olduğunu belirtiyor. Hatta bu dini etkinin sadece günlük hayatı düzenleyen medeni hukukla sınırlı kalmayıp, devletin en temel kurallarını belirleyen anayasalara kadar sızdığını vurguluyor. Atatürk’e göre bu durum çağdaş bir ulus-devlette olması gereken seküler (Laik) ve rasyonel (akla uygun) hukuk yapısına aykırıdır[2]. İkinci sözün devamında ise Atatürk inşa edilecek “yeni hukukun” ilham kaynaklarını belirlerken iki ana sütundan bahsediyor. Birincisi “Türkçülük” kavramıyla özetlenen, milli kimliğimizden ve özgün değerlerimizden beslenen, kendi toplumumuza özel bir hukuk anlayışı; diğeri ise “Batıcılık”, yani modern ve çağdaş Batı hukuk sistemlerinin ilkelerinden ve deneyimlerinden yararlanma isteği. Dolayısıyla, Atatürk'ün bu sözleri, geleneği eleştirel bir süzgeçten geçirirken, milli olanla çağdaş olanı sentezleyen, böylece hem özgün hem de ilerici bir hukuk düzeni kurma vizyonunu özetlemektedir.

     Not defteri nüsahalarının bir diğerinde ise günümüz Türkçesi ile “Yeni ve laik esaslardan esinlenen Türk hukuk bilgisi inkılabın yolunu aydınlatacaktır. Bunun gerçekleşmesi ancak, Batı’nın çağdaş eserlerinin bize nakledilmesiyle mümkündür”. Yazıyor olup, yanında ise günümüz Türkçesi ile “Modern ve çağdaş milletlerin yürüdüğü yolda yürümeye ve yaşamlarında takip ettikleri yol ve yöntemleri takip etmeye karar veren milletimizin hukuk bilgisi ve hukuk alanındaki kazanımları da medeniyetin ve çağımızın kabul ettiklerinin aynı olacaktır. Medeniyetin çok verimli eserlerinden Türk milletinin faydalanmasına engel olmaya kimsenin yetkisi yoktur.”  Yazar[3].

     Atatürk'ün diğer nüsahada yer alan ilk tırnak işaretli sözünden anlaşılacağı üzere, Atatürk’ün hukuk devrimi ve hukuk anlayışında hukukun dini dogmalardan ve geleneksel normlardan ayrıştırılarak, aklın ve bilimin rehberliğinde inşa edilmesi gerekmektedir[4]. Hukuk, sadece mevcut durumu düzenleyen bir araç olmanın ötesinde, toplumsal dönüşümün ve çağdaşlaşmanın temel itici gücü, yani “inkılabın yolunu aydınlatan” bir fener niteliğindedir. Bu vizyonun gerçekleşmesi için ise Atatürk, Batı'nın çağdaş hukuki birikimlerinin ve eserlerinin Türkiye'ye rasyonel bir şekilde adapte edilmesini gerekli görür. İkinci tırnak işaretli sözde belirtildiği üzere, Atatürk'ün hukuk ve adalet anlayışı, Türk milletinin evrensel medeniyetle bütünleşme ve çağdaş standartları benimseme arzusunun güçlü bir ifadesidir. İlgili ifade, Türkiye'nin kendi içine kapanık bir gelişim yerine, uluslararası arenada saygın bir konuma gelme ve evrensel değerlerle uyumlu bir hukuk düzeni inşa etme hedefinin altını çizer. Hukuk alanındaki bilginin ve kazanımların, “medeniyetin ve çağımızın kabul ettiklerinin aynı” olması gerekliliği, Türk hukuk sisteminin uluslararası normlara ve çağdaş hukukun evrensel ilkelerine uygun hale getirilmesi gerektiğini vurgular[5]. Bu bağlamda, Atatürk'ün “Medeniyetin çok verimli eserlerinden Türk milletinin faydalanmasına engel olmaya kimsenin yetkisi yoktur” şeklindeki kararlı beyanı, hukuk reformlarının önündeki her türlü gelenekselci engelin ve geri kalmışlık zihniyetinin reddini temsil eder. Basitçe anlatmak gerekir ise bu söz, medeniyetin sunduğu bilgi, birikim ve hukuk sistemlerinin Türk milletinin doğal hakkı olduğunu, bu kazanımlardan faydalanmanın ülkenin ilerlemesi ve modernleşmesi için vazgeçilmez bir gereklilik olduğunu güçlü bir biçimde ifade etmektedir. 

Kaynaklar:

[1] Genelkurmay, Atatürk’ün Not Defterleri, Cilt12, s.55-56

[2] Ahmet Mumcu, Atatürk’ün Kültür Anlayışında Vicdan ve Din Özgürlüğünün Yeri, Ankara, 1991, s.63 

[3] Genelkurmay, a.g.e, s.61-62 

[4] Muammer Aksoy, Atatürk'ün Laik Hukuk Devleti, Türk Hukuk Kurumu Yay., s.7; Prof. Aksoy Türkiyenin en büyük hukukçularından ve Atatürk dönemi Adliye vekili Mahmut Esat Bozkurt'un öğrencisidir.

[5] Genelkurmay, a.g.e, s.51-52

 “Şapka giymek, bu millet hesabına bir Musul fethinden üstündür!”

Bu söz, çoğu kişinin iddia ettiği gibi Atatürk’ün kendi ifadesi değildir. Gerçekte Mahmut Esat Bozkurt’un hatıralarında geçen bir olaydan doğmuştur. O dönemde Musul meselesi Türkiye için derin bir hayal kırıklığı yaratmıştı. Lozan’da çözülemeyen ve daha sonra İngiltere lehine sonuçlanan Musul’un kaybı, Atatürk’ün moralini sarsmış; yüzüne belli belirsiz bir hüzün sinmişti. İşte tam bu anda yakın çevresindeki Mahmut Esat Bozkurt, onu teselli etmek amacıyla bu cümleyi dile getirmiştir.

Buradaki maksat açıktır. Esat, bir toprak parçasının kaybına takılıp kalmak yerine, yapılan inkılapların çok daha köklü ve kalıcı sonuçlar doğurduğunu hatırlatmak istiyordu. “Şapka” burada yalnızca bir giysi değildir; milletin zihin dünyasında başlayan büyük bir dönüşümün, modernleşmenin ve çağdaşlaşma yolunda atılan dev adımların sembolüdür. Mahmut Esat, aslında “Musul’u kaybettik ama milletin kafasındaki zincirleri kırıyoruz” diyerek Atatürk’e moral vermeye çalışmıştır.

Dolayısıyla bu söz, sosyal medyada iddia edildiği gibi Atatürk’ün kendi görüşü değil; Atatürk için söylenmiş bir teselli ve hatırlatma cümlesidir. Geçici kayıplara değil, kalıcı zaferlere odaklanmak gerektiğini vurgular.

Kısacası, olay çarpıtıldığı gibi Atatürk’ün Musul’u küçümsemesi değil; devrimlerin değerini ve milletin çağdaşlaşma yolundaki kazanımlarını ön plana çıkarma çabasıdır. 

Geçtiğimiz ay ziyaret ettiğimiz Türkiye Muharip Gaziler Derneği Bursa Şubesinde birbirinden değerli, hala vatan aşkıyle yanıp tutuşan gazi büyüklerimiz ile tanıştım. Kendilerinin anılarını dinlemek o an sanki oradaymışımcasına bana heyecan vermişti.

"Yavru; korunması gereken." parolasını söylerken gözlerinin dolmasını görmekte beni bir yandan duygulandırmıştı.

Onlardan bizlere emanet edilen bu bayrak ve vatan toprağını korumak bizlerin en asil görevi olacaktır. Ayrıca kendilerinin bizlere hediyesi olan TÜMGAZİDER flamasını da ömrüm boyunca saklayacağım.

Yazımın sonuna geldim. Bu satırları yazarken hem böyle bir geçmişe sahip olduğum için gururlu hem de vatan aşkını iliklerime kadar hissettiğim için mutluyum. Kendilerine bir Türk Genci olarak teşekkürlerimi sunmak istiyorum.

Son olarak röportajımız çok yakında yayında.

Tuzla'da görevini sürdüren Polis memuru Mehmet Selçuk EGM'nin de açıklamalarından öğrendiğimiz üzere 11 Temmuz'da evinde ölü bulundu.

Tuzla'da görev yapan iki çocuk babası Mehmet Selçuk birkaç gün önce

 arkadaşlarının kendisinden haber alamaması ve arkadaşlarının evine gelmesi üzerine, evinde ölü halde bulundu. 

Arkadaşları komşusundan yedek anahtar alarak eve girdiklerinde şakağında kurşun izi bulunan,

yerde cansız halde yatan Mehmet Selçuğun neden intihar ettiği, çocuklarına bıraktığı son mektup ile beraber açığa kavuştu

Mektupta ; Kendisinin hali hazırda zor şartlar altında çalıştığı, bir de 10 yıldır ertelediği atamasının 11. kez ertelenmesinin dikkate alınmaması sonucu

Diyarbakıra atandığını belirten Selçuk,''EGM'de ki yetkililere ve beni buna zorlayan kimseye HAKKIMI HELAL ETMİYORUM'' şeklinde ki son mektubunda bıraktığı mesajla;

buna zorlandığını ifade etti. Ayrıca intihar sebebinin ''psikolojik sorunlar'' adı altında örtpas edilmemesini istediğini mektubunda defalarca kez belirtti.

Son mektubunda çocuklarına seslenen Selçuk; Canım Oğlum, Prenses Kızım, Babamız bizi asla bıraktı gitti demeyin. Sizi çok seviyorum. Babanız hiçbir zaman güçsüz değildi. 

Ve ''Canım oğlum, Babacım, gidince üstüne çok yük binecek biliyorum ama lütfen bana kızma. Eğer ki yükün fazla gelirse gel yanıma, bağır çağır git. 

Sen benim SARI KANARYAMSIN. ''  Şeklinde ki ifadeleriyle yürek burktu.

Kendisine Allahtan rahmet, yakınlarına başsağlığı diliyoruz.

“Rahmetle anılmak, ebediyet budur amma

Sessiz yaşadım, kim beni nerden bilecektir?”

M. Akif Ersoy

Tanınmayacağını, bilinmeyeceğini, bilenlerin unutacağını düşünerek vefat etmişti büyük İstiklal şairimiz. Ardından ne oldu? Bugün onun adıyla yapılan yarışmalar, anmalar, adına müzeler, heykeller yapılmakta. Millet şuurunda ve kalbinde her gün yeniden açmakta. Rahmetle anılma ebediyetine kavuşmuş durumda. İşte bugün Nihat Genç’te öyledir. Ömrü boyunca “lafı gediğine koyan, sözünü sakınmayan, yılmaz yazar”, bugünün çürük ve bedbaht konjonktüründe yetimdir. Hazmedemeyen adamın “beni tek başına izleyen o çocuk sahip çıkacak Cumhuriyete” dediği çocuk, bugün onun mirasına da sahip çıkmakla mükelleftir. 48 sene söz söyleme gününü bekleyen adamın “birgün ülke gelir ve ağzınızdan bir söz bekler. O günü bekleyin “dediği çocuk, onun söylediği sözleri taşımakla da mükelleftir. Kimseye efendi demeden, ağabey demeden, şıh/şeyh kovalamadan büyüyen o çocuk, istiklal mücadelesinin yeni mücahidi olmakla mükelleftir. Yazar, çizer, konuşur, yürür bazen de fitne gününde sadece durur. Ama duruşuyla da bir mücadele beyan eder. Ümidini kesmemesi gerektiğini öğrendiği Toroslar, Batı Anadolu dağları yanarken; ciğerlerine kin solur, kan kaybeder. İşte o kin solumanın, kan kaybetmenin, ümit etmenin, hür düşünmenin, gün beklemenin vakarına eren çocuk, bunları öğrendiği Nihat ağabeyinin hatırasını da unutmayacak, yaşatacaktır. O çocuk, merhumun cenazesini musalla taşından değil yüreğinden, yüreği dağlanarak kaldıracaktır.

Cenazesinde, kameralara poz vermeye gelen takım elbiseli adamlar olacaktır. Yıllarca uyarılan, ikaz edilen, küfür yiyen ama yine de ar etmeyen, utanmayan, vicdanı sızlamayan Mercedes müdavimleri; onun cenazesinde bulunacak, sosyal medya hesaplarında paylaşacak ve riyakarlıklarını katlayacaktır. Olsun bir önemi yok. 100 yıl sonra dahi Akif’in hatırasını yaşayan, yaşatan bu vefalı millet, zor zamanların Türk mütefekkirini de yaşamayı ve yaşatmayı bilecektir.

Türk milletinin başı sağ olsun. Allah, ailesine sabır versin merhuma rahmet eylesin.

Öncelikle, Türkiye'nin bir örnek teşkil etme durumu üzerinden Türk Kurtuluş Savaşı'nı inceleyelim. Ihrig'in kitabının ilk bölümünde, Türk Kurtuluş Savaşı'nın Alman milliyetçileri üzerinde derin bir etkisi olduğu ve bu etkide İtalyan milliyetçilerinden daha başarılı oldukları belirtilmektedir. Savaş sonrası Versailles Antlaşması'na duyulan yoğun öfke nedeniyle, merkez, liberal ve sosyal demokrat yayınların milliyetçilerle Türkiye konusunda ortak bir söylem geliştirdiğini ifade ederken, yazar bu durumu şaşırtıcı bulmaktadır. Sol-liberal medyanın bir parçası olarak, yazar Türkiye'nin Almanya'da "tehlikeli" bir şekilde önem kazandığını dile getirmektedir[1]. 1920’lerde, Türkiye, İtalya’nın aksine, Müttefik Devletler tarafından dayatılan I. Dünya Savaşı sonrası antlaşmasını (Sevr Antlaşması) başarılı bir şekilde reddetmesiyle öne çıkmıştır. Benzer bir şekilde, Türk Kurtuluş Savaşı da bağımsızlığını kazanamamış birçok ülkede büyük bir ilgi uyandırmıştır. Versailles Antlaşması’na verilen tepkiler Almanya’da o kadar yoğundu ki, aşırı milliyetçi yayınlar Gandhi’nin pasifist direnişini bile örnek göstermiştir[2]. Ihrig’in yazılarında, Alman aşırı milliyetçi basının Türkiye hakkında pek çok sahte haber yaptığı anlaşılmaktadır. Örneğin, bir gazetede Mustafa Kemal’in 1919’da 300.000 askeri olduğu belirtilmiştir[3]. Yazar, Misak-I Milli’nin kabul tarihini Ocak 1921 olarak veren bilgilere herhangi bir düzeltme eklememiştir[4]. Türkiye’nin işgal altındaki İzmir’I kurtarma girişimi “Türk İrredentizmi” olarak tanımlanmıştır. 1922’de Türklerin Yunan kuvvetlerine karşı kazandığı zaferin ardından, aşırı milliyetçi Alman basını, Mustafa Kemal’in imajını demokrasiye karşı karizmatik liderliği savunmak için yanlış bir şekilde kullanmış ve Türk Bağımsızlığını savaşçı politikaların doğuşu olarak sunmuştur; bu, Mustafa Kemal’in savaşlar arası dönemdeki barışçıl politikalarına tamamen zıttır[5].

Türk Kurtuluş Savaşı, sadece Nazi Almanya’sında değil, dünya genelinde olumlu karşılanmıştır[6]. Ancak, bu hareket, Alman aşırı milliyetçileri tarafından kendi siyasi amaçlarına hizmet edecek şekilde yanlış bir biçimde yorumlanmıştır. Bu bağlamda, Kemalist Türkiye’nin Nazi Almanya’sı için ideolojik bir model oluşturduğu iddiası da dikkat çekmektedir. Koloğlu’nun bu konudaki dengeli analizine göre, Nazi yanlısı basın, Türkiye’yi nasıl sunduğunu şöyle değerlendiriyor:

“Nazi basını, Atatürk’ü yüceltmek için ortaya konan tüm nedenlerin, Hitler hükümetinin adalet sağlama amacı doğrultusunda belirlediği argümanlar olduğuna inanıyordu. Bu eğilim o kadar güçlüydü ki, Hitler’in ulusun kaderini yönlendirmek üzere ilahi bir güç tarafından gönderildiğini iddia ettiler. Aynı şekilde, Atatürk’ün de milleti bu önemli anlarda yönlendiren bir figür olarak tasvir edildiği belirtildi. Ayrıca, Hitler’in parti güçlendirme ve başkanlığı tek çatı altında toplama temalarının, Atatürk tarafından benzer şekilde uygulandığı ve bu durumun ‘onurlu’ bulunduğu ileri sürüldü.”[7]

Ihrig’in Hitler’in Atatürk’e duyduğu büyük ilgiyi bulması, literatüre önemli bir katkıdır. Ancak, Hitler ve Nazilerin Atatürk’e yaklaşımı, onu ideolojik bir rehber olarak görmektense, ideolojik bir stratejiyi uygulamak gibi görünmektedir. Bu ayrım analitik olarak büyük önem taşır çünkü Atatürk ve fikirleri, Naziler tarafından sistematik bir şekilde yanlış bir biçimde sunulmuştur. Daha önce belirttiğimiz gibi, Ihrig bu çarpıtmalara zaman zaman sessiz kalmaktadır. Bahsetmediği noktalar önemlidir ve okuyucular Atatürk ve onun görüşleri hakkında eksik bilgiye sahiptir. Örneğin, Atatürk, hazırlanan yurttaşlık bilgisi ders kitabında demokrasiyi diğer yönetim biçimlerine üstün kılmıştır[8]. Ayrıca, onun görüşlerini yansıtan lise tarih ders kitaplarında, ırkların tarih açısından bir değeri olmadığı belirtilmiştir[9]. Kemalist rejim, demokrasiyi bir misyon olarak savunmaktaydı[10]. Ihrig’in de belirttiği gibi, Atatürk irredentist ya da emperyalist politikalar izlememiştir[11]. Atatürk, çeşitli ittifak antlaşmaları ile bölgesel barışa katkıda bulunmuş ve Musul meselesindeki olumsuz tavrına rağmen, Türkiye Milletler Cemiyeti’nin sadık bir üyesi olmuştur; bu, Hitler’in Almanya’sının aksine bir tavırdır. Atatürk, eski rakibi Yunan Başbakanı Eleftherios Venizelos tarafından 1934’te Nobel Barış Ödülü’ne aday gösterilmiştir[12]. 1938’de ölümünden sonra Milletler Cemiyeti, onu “dahi bir uluslararası barış yapıcı” olarak anmıştır[13]. Türkiye’nin dış politikası “barış” iken, Hitler’in dış politikası “savaş” idi. Atatürk, tüm uluslar arasında önyargıları ortadan kaldıracak ve insancıl ideallere uygun bir eğitim sistemini savunurken[14], Hitler’in Almanya’sı ırkçı bir rejim ve siyasi gündem oluşturmuştur. Hitler yönetiminde Alman üniversitelerinden atılan Yahudi profesörler, Atatürk’ün Türkiye’sinde davet edilmiştir[15]. Hitler, İspanya İç Savaşı’nda Franco’yu desteklerken, Türkiye yıllarca Cumhuriyetçi hükümeti tanımaya devam etmiştir.

Bu bağlamda, kitapta işaret edilen diğer sorunlu noktaları da ele almak gerekir. Ihrig’e göre, Atatürk, rol model olma konusunda kronolojik olarak Mussolini’den önce gelir. Alman aşırı sağ basını, Almanya’nın bir “Alman Kemal Paşa”ya ve bir “Ankara Hükümeti”ne ihtiyaç duyduğunu propaganda ediyordu. Hitler’in 1923’teki darbe girişiminde, yabancı ilham kaynaklarından pek söz edilmemişti; ancak “Mustafa Kemal örneği” “Roma Yürüyüşü”nden daha etkili olmuştu. Hitler, Atatürk’ün ulusun kurtuluşu için yaptığı devrimle paralellik kurarak, bazen ulusun kurtuluşu için yaptığı eylemleri “hainlik” olarak nitelendirenlere yanıt vermeyi düşünmüştür[16]. Ancak yazarın verdiği bilgilerin yetersizliği nedeniyle, bu bölümdeki yazılar tam anlamıyla açıklayıcı değildir. Almanya’da, Birinci Dünya Savaşı’nın hemen ardından darbe amacıyla örgütlenen aşırı sağcı gruplar vardı. Örneğin, 1920-1921 yıllarında, Bavyera Başbakanı Gustav von Kahr’ın hoşgörülü politikaları nedeniyle Bavyera, yaklaşık 15 “sağcı cunta” için bir sığınak olmuştu. Mart 1920’de Wolfgang Kapp’ın liderliğindeki başarısız darbe girişimi de iyi bilinir[17]. Bu nedenle, Hitler’in eylemleri için yabancı bir ilham kaynağına ihtiyaç duymuyordu. Hitler’in Atatürk’ün başarısını ve prestijini yorumlaması ve buna dayanarak halkı etkilemeye çalışması, önemli bir çarpıtmadır. Hitler’in Atatürk’ün etkisi iddialarına rağmen, yazar, Hitler’in kitabı Mein Kampf’ta (Kavgam) Atatürk’ten hiç bahsedilmemiş olmasına dikkat çekmektedir. Mein Kampf’ta, “dünyanın büyük adamlarından biri” olarak kabul edilen Mussolini’den kısaca bahsedilmiş olması[18], yazarın bu konunun önemsiz olduğunu düşündüğünü gösterir.

Başka bir eleştiri noktası, yazarın, Almanya basınının Türkiye’yi Milli Mücadele’nin neredeyse başından itibaren bir diktatörlük olarak tanımlamasıyla ilgili verdiği bilgileri göz ardı etmesidir. 1921 ve 1924 Anayasaları, herhangi bir diktatörlük içermiyordu; Bağımsızlık Savaşı sırasında Meclis, Başkomutan Mustafa Kemal’e geçici olarak olağanüstü yetkiler vermişti. Kurtuluş Savaşı döneminde Ankara’da tek parti yönetimi bulunmuyordu. Yazarın bu bilgileri fazla detaylandırmaması anlaşılır bir durumdur, çünkü Türkiye ve Atatürk hakkında oldukça garip bir yorumda bulunmaktadır: “Nazilerin Atatürk’ün hikayesinden tam anlamıyla yararlanmış olmaları şaşırtıcı değil. Bir yazarın vurguladığı gibi, Yeni Türkiye ve Atatürk, Avrupa’da giderek daha yaygın hale gelen otoriter rejimlerin öncüsü ve yolunu açan kişi haline gelmişti.”[19] Bu yorum karmaşıktır; çünkü 1923 Ekim’ine kadar Türkiye’nin hükümet rejimi belirlenmemiş ve tek parti hükümeti kurulmamışken, Mussolini çoktan iktidara gelmiş ve General Primo de Rivera 1923’te darbesini gerçekleştirmişti. Dahası, Atatürk’ün aydınlanmış otoriter yönetimi, bu hükümetlerden ve onların hedeflerinden önemli ölçüde farklıdır[20]. 1923’te Türkiye’de bir darbe değil, Cumhuriyet’in kurulduğu bir siyasi devrim yaşanmıştır. Atatürk, milletvekillerinin oylarıyla Cumhurbaşkanı seçilmiştir. Avrupa’ya örnek olma meselesi ise farklı bir konudur; 1929’da Türkiye, Milli Eğitim Bakanı Taray’ın belirttiği gibi, üzerinde “Küçük Asya” yazılı mektupları reddederek hâlâ Avrupa’nın bir parçası olarak kabul edilmeye çalışıyordu[21]. Yazarın Atatürk’ü bir rol model olarak kabul etmesine ilişkin görece kabul edilebilir görüşü ise şudur: Atatürk’e yönelik övgüler, Hitler kültünü tehdit etmemiştir[22] çünkü Türkiye, Hitler Almanya’sının Avrupa ve dünya politikasındaki olası rakipleri arasında yer almıyordu. Bu durum, Ihrig’in “Türkiye’nin bir rol model olarak” önem atfetmesiyle çelişmektedir.

İkinci olarak, Ihrig’in Ermeni meselesi ve Nazi’lerin Atatürk ve Türkiye hakkındaki imajını etkileyen azınlık politikaları konusundaki görüşlerini ele alacağız. Yazarın “Ermeni Soykırımı” hakkındaki tutumu, kitabın genel yaklaşımının bir örneği olarak değerlendirilebilir. Öncelikle, yazar “Üçüncü Reich’ın başlarında Türkiye’deki ‘azınlık meselesi’ esasen ‘çözülmüştü.’ Anadolu’nun çoğu Ermeni’si ya Ermeni Soykırımı sırasında ölmüş ya da sonradan ülkeyi terk etmişti”[23] ifadesiyle “Ermeni Soykırımı”nı kabul ettiğini ima etmektedir. Ancak, bir sayfa sonra, “Ermeni Soykırımı’nın gerçekten gerçekleşip gerçekleşmediğini tartışmanın anlamı yok”[24] diyerek bu konu hakkında net bir görüş belirtmemektedir. Yazar, bu ifadeyi tırnak içinde kullanmadan “Ermeni Soykırımı” terimini kullanmaya devam etmektedir. Ayrıca, yazar, 19. Yüzyıldaki modern anti-Semitizm ile Alman anti-Ermeniizminin benzer kökenlere sahip olduğunu belirtir ve Ermenileri “Doğunun Yahudileri” olarak tanımlar.

Üçüncü olarak, yazar, Nazi’lerin hem Ermeni Soykırımı hem de Türk Kurtuluş Savaşı’ndan etkilendiğini ifade etmektedir. Nazi’lerin Ermeni Soykırımı’ndan ilham aldığı ve Kemalist zaferlerden bir ders olarak ülkenin “etnik temizliği”ni aldığı belirtilmiştir[25]. Ancak, Atatürk’ün Ermeni Göçü’nde herhangi bir rolü olduğuna dair akademik bir kanıt bulunmamaktadır. Ihrig, Nazi’lerin Yeni Türkiye için kullandığı “modern völkisch devlet” tanımını geçerli görmemekte ve bunu Avrupaileşme ile değiştirmeyi önermektedir[26]. Atatürk’ün milliyetçilik anlayışındaki önemli farklara dair bilgi verilmemekte; 1935 Genel Seçimlerinde seçilen dört Ermeni, Yunan ve Yahudi kökenli milletvekili hakkında bilgi sunulmamaktadır[27]. Ayrıca, medeni hukukun kabulü ve din fark etmeksizin verilen eşit haklar ele alınmamaktadır.

Yazar, Nazi’lerin “Ermeni Soykırımı” ile büyüdüğünü belirttiği halde, Hitler’in Ermeni olaylarından önce anti-Semitist ve ırkçı olduğu bilgisi mevcuttur. Hitler bu görüşlerini Mein Kampf adlı kitabında ifade etmiştir. Yazar, Hitler’in ırkçı duygularının Viyana’nın kozmopolitizmine karşı geliştiğini bilmektedir[28]. Dolayısıyla, Avrupa’daki ırkçı duyguların etkisiyle, Hitler’in Viyana kozmopolitizmine karşı bir tepki geliştirdiği söylenebilir[29]. Nazi görüşlerini yansıtan metinlerde, Atatürk’ün İstanbul’un kozmopolitizmine karşı tepkisi ile Hitler’in Viyana’nın kozmopolitizmine karşı tepkisi arasında bir paralellik kurulmaya çalışılmıştır, ancak yazar bu konuyu düzeltme gereği duymamıştır. Ancak, Atatürk’ün İstanbul’daki kozmopolitizmin etkisiyle Hitler benzeri görüşler geliştirmediği, kesinlikle Atatürk’ün kişisel yaşamı hakkındaki düzeltmelerden çok daha önemli bir meseledir.

Son olarak, yazarın İkinci Dünya Savaşı sırasında Türkiye’nin dış politikası hakkındaki iddialarına değineceğiz. Yazar, Türkiye’nin Nazi Almanya’sına, İtalya’nın Almanya’ya olan yakınlığı kadar yakın olmadığını savunmaktadır. Almanların Türkiye’de gördüğü ideolojik benzerlik, henüz dış politikalara tam olarak yansımamıştır. Savaşın başında, Türkiye’nin Britanya ve Fransa ile yaptığı ittifak anlaşması gereği Almanya’ya karşı savaşa katılması gerekiyordu. Ancak Türkiye, Almanya ile daha da yakınlaştı, Almanya’nın savaşı kazanmasını destekledi ve Boğazlar üzerindeki kontrolünü Almanya’nın lehine kullanma eğilimindeydi. Atatürk döneminde baskı altında kalan Turancı örgütler[30] tekrar ortaya çıktı. Görünüşe göre, İsmet İnönü dışında devlet içindeki herkes pro-Almanya olarak değerlendiriliyordu. Ihrig, “ne yazık ki bu konuyu ayrıntılı olarak ele almak için uygun bir yer değil” derken, sınırlı kaynaklarla revizyonist bir bakış açısı benimsiyor. Türkiye, statükoyu koruyan bir ülke olarak, revizyonist güçler olan Almanya ve İtalya’yı tehdit olarak algıladığından, 1930’ların ikinci yarısından itibaren Britanya ile ilişkilerini güçlendirdi. Atatürk döneminde başlayan bu yakınlaşma, 1939’da Britanya ve Fransa ile imzalanan ittifak anlaşmasıyla zirveye ulaştı. Ancak, yazarın belirttiği gibi, bu anlaşma Türkiye’nin savaş başladığında otomatik olarak savaşa girmesini gerektirmiyordu. Türkiye, bu konuda üç önemli şart öne sürdü. Birincisi, anlaşma üç ülke ile imzalanmıştı; ancak Fransa savaş dışında bir ateşkesle bulunuyordu. İkincisi, Fransa ve İngiltere ile imzalanan “Özel Protokol”ün altıncı maddesine göre, Türkiye yalnızca bu ülkelerden savaş malzemeleri aldıktan sonra savaşa girebilirdi, fakat yeterli malzeme yardımı sağlanmadı[31]. Üçüncüsü, Türkiye anlaşmaya bir çekince koydu. “Protokol No.2”ye göre, Türkiye’nin üstlendiği yükümlülükler, Sovyetler Birliği ile silahlı bir çatışmaya yol açamazdı. Almanya ve Sovyetler Birliği, Polonya’yı paylaştıkları bir saldırmazlık paktı imzaladı. Türkiye savaşsa, Polonya ile aynı sonu paylaşabilirdi. Ancak bu olasılığı ortadan kaldıran faktörler şunlardır: Ağustos 1939’da imzalanan Almanya-Sovyetler Birliği Saldırmazlık Paktı, Türkiye’nin Sovyetler Birliği ile yapmayı planladığı anlaşmanın Boğazların ortak savunmasını içeren talebi ve Sovyetlerin Almanya ile olası bir silahlı çatışmayı önlemek için anlaşmaya çekince koyma talebi[32].

Sovyetler Birliği’nin savaş sonrası Almanlardan Boğazları talep etmesi, Türkiye’nin Sovyetlere karşı duyduğu şüpheyi artırdı. Bu bağlamda, Türkiye’nin stratejisi savaştan her türlü şekilde uzak durmak oldu. Bu konuyu ele alan uzman Selim Deringil, İkinci Dünya Savaşı sırasında Türk dış politikasını incelediği önemli çalışmasında şu ifadeleri kullanmaktadır: “İncelenen dönemdeki Türk dış politikası, son uluslararası ilişkiler tarihinin en büyük diplomatik deneme yanılma başarılarından biri olarak kalmaktadır. (…) 1941 yılında çizilen haritada, Türkiye, tamamen Mihver güçleri tarafından çevrilmiş ve ‘kötü gelişmiş topraklardan oluşan büyük bir dikdörtgen şerit’ şeklinde görülmektedir. Çevresinde yıkım ve kışkırtmalara rağmen, Türkiye, etrafını saran bu felaket ortamından uzak kalma temel amacını başarmıştır.”[33]

Bu bölümde, yazar Nazi-Sovyet Paktı, Sovyetlerin Polonya’yı Almanya ile paylaşması, Sovyetlerin Finlandiya’ya saldırısı ya da Türkiye’nin Sovyetler Birliği ile ittifak kurmasını neredeyse imkansız hale getiren kabul edilemez talepler hakkında bilgi vermemektedir. Ayrıca, Türkiye sürekli olarak İngiltere ile ittifakını ilan ediyordu. Cumhuriyet Halk Partisi’nin yarı-resmi yayını olan Ulus gazetesi, Hitler ve Mussolini’nin emperyalist politikalarını eleştirip, işgal altındaki ülkelerle dayanışma gösterdi[34]. Almanya ile imzalanan saldırmazlık anlaşması, Türkiye’nin sınırındaki Alman ordusundan korunmakla doğrudan ilişkilidir. İnönü, Hitler’e yazdığı mektuplarda, Türkiye’nin savaş durumunda Almanya’ya karşı koyma kararlılığını dolaylı olarak ifade etmiştir[35]. Anlaşma imzalanmadan kısa bir süre önce, Ribbentrop’a Türkiye’nin amacını şu şekilde belirttiği yazılmıştır: “Türkiye Almanya ile bir anlaşma yapmak istiyor, böylece kendisini Almanya’nın saldırısından koruyabilir, ancak aynı zamanda İngiltere ile ittifakını sürdürmek ve gerektiğinde dolaylı olarak da olsa onunla politik ve askeri işbirliği yapma olasılığını korumak istiyor."[36]

Savaşın bitimine daha 2,5 yıl varken, Ulus gazetesinin köşe yazısında yeni dünya düzeninin Atlantik Paktı çerçevesinde şekilleneceği belirtilmiştir[37]. Ancak Türkiye’nin en büyük endişelerinden biri Avrupa’nın savaş sonrası Sovyetleştirilmesi ve Türkiye’ye Boğazlar konusunda baskı yapılmasıydı. Avrupa’nın Sovyetleşme endişesi, W. Churchill tarafından da paylaşılmıştı. Bu nedenle, Churchill İnönü’yü savaşa sokmayı başaramasa da, İngiltere Türkiye’ye silah yardımlarını sürdürmüştür[38]. Ayrıca, Tahran Konferansı’nda[39] Roosevelt, “eğer Türk Cumhurbaşkanı’nın yerinde olsaydım, böyle bir talebi öyle bir miktarda uçak, tank ve ekipmanla yapardım ki, bu talebi kabul etmek, Overlord’u belirsiz bir süre erteletirdi” demiştir.[40]

Ihrig, Kemalizmin faşizm olmadığını savunanlara karşı çıkmıştır; ancak bunu “bir eğitim diktatörlüğü” olarak tanımlamıştır[41]. Yine de, çalışmasında Kemalizmin faşizm olup olmadığını detaylı olarak incelemeyeceğini belirtmiş ve Kemalizm ile faşizm arasındaki ilişki hakkında kendi görüşlerini ifade etmiştir. Bu çelişkili tutum, hem Kemalizm hakkındaki yorum ve bilgilerini kullanmaktan kaçınmadığını hem de çarpıtmaları tam olarak göstermediğini göstermektedir. Sonuç olarak, Nazilerin Atatürk ve Kemalizmi kendi çıkarları doğrultusunda çarpıttığı bir gerçektir. Ancak yazar, bu bilgileri, Ermeni Meselesi/“Ermeni Soykırımı” ve Türkiye’nin Almanya yanlısı dış politikası gibi iddialarla birlikte sunmaktadır. Bu süreçte, Kemalizmin gerçek doğası üzerine yetersiz bir literatür taraması yapılmakta ve Nazilerin Atatürk ve Kemalizm hakkındaki çarpıtmalarına karşı belirsiz bir tutum sergilenmektedir. Bu durum, okuyucuların konuyu doğru bir şekilde anlamasını zorlaştıran bir tercih oluşturmaktadır. Dolayısıyla, çalışma, bilimsel işlerde gerekli nesnelliği sağlama açısından ikna edici olmamakta ve ciddi metodolojik ve analitik sorunlar içermektedir.

Dipnotlar:

[1]: Ihrig, Atatürk in the Nazi İmagination, s. 10-15, 68.

[2]: Ihrig, a.g.e, s. 77. Hintli araştırmacı Sinha, Türkiye’nin Kurtuluş Savaşı sırasında Hindistan’da “Türkiye’ye duyulan heyecan”I buluyor. Sinha ayrıca şu gerçeklere dikkat çekiyor; Gandhi, Türk Kurtuluş Savaşı’nı güçlü bir şekilde destekliyor ve Türkler ile Yunanlar ve Ermeniler arasındaki çatışmaların Türk düşmanlığı nedeniyle çarpıtıldığını ve bu çarpık görüntünün Batı kamuoyuna aktarıldığını düşünüyor. R. K. Sinha, Kurtuluş Savaşı, Devrimler, Mustafa Kemal ve Mahatma Gandi (1919-1928), Milliyet Yayınları, İstanbul, 1972, s. 150, 174-175, 180.

[3]: Ihrig, Atatürk in the Nazi Imagination, s. 21.

[4]: Ocak 1920’de kabul edilmiştir.

[5]: Ihrig, Atatürk in the Nazi Imagination, 52-54.59, 149-150.

[6]: Türk Kurtuluş Savaşı’nın çeşitli ülkelerdeki algısını çok çarpıcı bir şekilde vermek için, Çekoslovakya’nın Münih Anlaşması ile bölünmesinden sonra, o ülkede yayınlanan Ceska Slova dergisi, Atatürk’ün ölümünü şöyle yazdı: “Türkiye’yi kıskanıyoruz çünkü bu yüksek yaratımda onlara bir adam verilmiş. Çünkü biz de Mustafa Kemal’in dünya sahnesine çıktığı zaman Türkiye’nin yaşadığı duruma benzer bir durumda bulunuyoruz.” Bkz. Orhan Koloğlu, Mazlum Milletler Devrimleri ve Türk Devrimi, Kaynak Yayınları, İstanbul 2004, s. 177-178.

[7]: Koloğlu, a.g.e, s. 155-156.

[8]: A.Afetinan, Medenî Bilgiler ve M. Kemal Atatürk’ün El Yazıları, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 1998, s. 51.

[9]: Tarih I: Kemalist Eğitimin Tarih Dersleri (1931-1941), Kaynak Yayınları, İstanbul, 2014, s. 17.

[10]: Çağdaşlarından bazıları Atatürk’ü döneminin önemli güçlü insanları arasında görmüştür. Örneğin, 1932-1933 yılları arasında Türkiye’de Amerikan Büyükelçisi olan General Charles H. Sherrill, F. D. Roosevelt, Benito Mussolini ve Mustafa Kemal’I o dönemin büyük adamları olarak karşılaştırmıştır. Bakınız: General Sherrill, *Üç Adam: Kemal Atatürk, Roosevelt-Mussolini*, çev. Cemal Büyükerman, Cumhuriyet Matbaası, İstanbul, 1937. Bir diğer örnek, Mustafa Kemal’I Türk Kurtuluş Savaşı’ndan beri tanıyan Kont Carlo Sforza’nın eseridir. Kont Sforza, Mustafa Kemal’i Avrupa diktatörlerinden biri olarak görse de, Türk durumunun farklılıklarını vurgulamış ve “Türkler, genellikle Doğuluların yanılmayan içgüdüsü ile Kemal’in, kendini yenileyen özgür bir ulusun kendini yönetiminde otokratlar ve diktatörleri imkansız kılmayı hedefleyen gönülsüz bir diktatörlük olduğunu hissediyorlar” demiştir. Bakınız: Kont Carlo Sforza, *European Dictatorships*, George Allen&Unwin Ltd, Londra, 1932, s. 195-208. Ancak, Kont Sforza ılımlı yaklaşımına rağmen eleştirilerden muaf olmamıştır; zira Türk entelektüelleri ve Türk liderler, Türk rejimini tanımlamak için “diktatörlük” teriminin kullanılmasına karşı hassasiyet göstermişlerdir. Örneğin, bakınız: Mahmut Esat Bozkurt, “Yeni Türk Rejimi ve Diktatörlük”, Tan (29 Mayıs 1935).

[11]: Lozan’dan sonra gerçekleşen değişikliklerde (Boğazlar Meselesi ve Hatay), Türkiye diplomatik yolları tercih etti ve bu değişiklikler, revizyonist bir politikanın parçası olarak gelmeyen, revizyonist olmayan revizyonlardı.

[12]: Richard Clogg, A Concise History of Greece, Cambridge University Press, Cambridge, 1997, s. 109.

[13]: Joan Bird, “Atatürk”, in New Makers of Modern Culture, Vol. 1, Ed. Justin Wintle, Routledge, New York, 2007, s. 59.

[14]: İlhan Başgöz-Howard E. Wilson, Türkiye Cumhuriyetinde Eğitim ve Atatürk, Dost Yayınları, Ankara, 1968, s. 241.

[15]: Arnold Reisman, Turkey’s Modernization: Refugees From Nazism and Ataturk’s Vision, New Academia Publishing, Washington, 2006; Emre Dölen, Türkiye Üniversite Tarihi 3: Darülfünun’dan Üniversiteye Geçiş-Tasfiye ve Yeni Kadrolar, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, İstanbul, 2010.

[16]: Ihrig, Atatürk in the Nazi Imagination, s. 88-99.

[17]: See Howard M. Sachar, The Assassination of Europe 1918-1942, University of Toronto Press, Ontario, 2015, s. 145-147.

[18]: Adolf Hitler, Mein Kampf, Hurst and Blackett, London, 1939, s. 519-520.

[19]: Ihrig, Atatürk in the Nazi Imagination, s. 166.

[20]: Stephen Lee’nin belirttiği gibi: “Diğerleri, özellikle milliyetçiliğin rolü, tek parti sisteminin meşruiyeti, kişilik kültü ve popülist bir tür korporatizmin Mussolini’nin İtalya’sı ile benzerlikler bulmuşlardır. Ancak Kemalizm ile Faşizm arasında benzerliklerden daha fazla fark bulunmaktadır. Faşizm, Mussolini tarafından yönlendirilen popüler bir hareketti; buna karşılık Kemal, büyük ölçüde kayıtsız bir nüfusa değişikliklerini getirdi. Kemal’in genişlemeci bir programı da yoktu; aksine, onun tüm mantığı, geçmiş bir imparatorluğun çöküşünü kabul etmek üzerineydi, gelecekteki bir imparatorluğu yaratma girişimi üzerine değil. Bu düşünceyle, Kemal’in Batı fikirleriyle olan yakınlığı da göz önüne alındığında, Türkiye’yi herhangi bir şekilde faşist olarak değerlendirmek açıkça yanlıştır.” Stephen J. Lee, European Dictatorships 1918-1945, Routledge, London&New York, 2016, s. 360.

[21]: Bkz. “Biz Asyaî Bir Hükümet Değiliz”, Cumhuriyet (18 Ağustos 1929)

[22]: Ihrig, Atatürk in the Nazi Imagination, s. 167.

[23]: Ihrig, a.g.e, s. 175.

[24]: Ihrig, a.g.e, s. 176.

[25]: Ihrig, a.g.e, s. 177-179.

[26]: Ihrig, a.g.e, s. 203.

[27]: 1935 Genel Seçimleri için bkz. İhsan Güneş, Atatürk Dönemi Türkiye’sinde Milletvekili Genel Seçimleri 1919-1935, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul, 2017.

[28]: Sachar, a.g.e, s. 142-144.

[29]: Aslında, Nazi’ler “Namibya Soykırımı” ile “büyümüşlerdi”: “Göring’e 1914 öncesi hayatı hakkında kısaca konuşması sorulduğunda, daha sonra gelişimiyle ilgili önemli birkaç noktayı belirtti. Mahkemeye [Nürnberg’de] babasından, ‘Güney-Batı Afrika’nın ilk Valisi’ olarak bahsetti ve bu görevde yaşlı Göring’in ‘o dönemde Cecil Rhodes ve yaşlı Chamberlain ile bağlantıları olduğunu’ belirtti. (…) Herero-Nama Soykırımı’ndan on sekiz yıl sonra, Hitler, bu çatışmanın bir gazisi ile yakından ilişkilendirildi. 1922’de, Herero ve Nama’ya karşı Almanya’nın savaşlarında teğmen olarak görev yapmış olan, karizmatik General Franz Von Epp’in dolaylı olarak komutasındaki aşırı sağcı bir milisyaya katıldı.” Olusoga ve Erichsen ayrıca Nazi ideolojisi ve uygulamalarını Avrupa tarihindeki “daha uzun bir eğilimin” parçası olarak incelemeyi önerirler: “(…) Nazi’lerin yeni bir canavarlar düzeni olduğu ve suçlarının bir öncesi veya örneği olmadığına dair rahatlatıcı bir hayal. Öyle değildi. Nazi ideolojisinin büyük kısmı ve bu ad altında işlenen birçok suç, Avrupa tarihindeki daha uzun bir eğilimin parçasıydı. Nazizm, on yıllarca süren Alman ve Avrupa tarihinin ve felsefesinin hem bir zirvesi hem de bir sapmasıydı. Kısmen, Avrupalıların son aşamada uzak köşelerde geliştirdiği ve mükemmelleştirdiği teoriler ve uygulamaların nihai dönüşüydü.” David Olusoga-Casper W. Erichsen, The Kaiser’s Holocaust: Germany’s Forgotten Genocide and the Colonial Roots of Nazism, Faber&Faber, Londra, 2010, s. 3, 5-6, 11.

[30]: Jamil Hasanli’ye göre, pan-Türkçülerin faaliyetlerine ilişkin yayınlar Sovyet propagandasının bir parçasıydı ve bu konuda talimatlar verilmişti. Bkz. Jamil Hasanli, Stalin and The Turkish Crisis of the Cold War 1945-1953, Lexington Books, Lanham, 2011, s. 89.

[31]: Tahran Konferansı’ndan önce, İngiltere, Amerika Birleşik Devletleri ve SSCB arasında yapılan bir toplantıda, ABD Dışişleri Bakanı Cordell Hull, Türkiye’nin savaşa girişini ve kendilerine yapılabilecek ekipman yardımını 28 Ekim 1943’te değerlendirdi ve “Türkiye’nin askeri hareketliliği etkin bir şekilde sürdürebilmesi için gerekli nakliye ve malzeme yok. Ayrıca, bu zamanda Türkiye’yi savaşta destekleyecek yeterli Amerikan nakliye gemisi mevcut değil” dedi. Bkz. FRUS (Foreign Relations of the United States), “The Conferences at Cairo and Tehran, 1943”, United States Government Printing Office, Washington, 1961, s. 124.

[32]: Baskın Oran, “Dönemin Bilançosu [Savaş Kaosunda Türkiye: Görelik Özerklik-2 1939-1945]” başlıklı bölüm için bkz. Türk Dış Politikası: Kurtuluş Savaşından Bugüne Olgular, Belgeler, Yorumlar Cilt 1- (1919-1980), Ed. Baskın Oran, İletişim Yayınları, İstanbul, 2009, s. 394; Mustafa Aydın, “İkinci Dünya Savaşı ve Türkiye 1939-1945” başlıklı bölüm için bkz. Türk Dış Politikası: Kurtuluş Savaşından Bugüne Olgular, Belgeler, Yorumlar Cilt 1- (1919-1980), Ed. Baskın Oran, İletişim Yayınları, İstanbul, 2009, s. 418-421, 431-434.

[33]: Selim Deringil, Turkish Foreign Policy During the Second World War: An ‘Active’ Neutrality, Cambridge University Press, Cambridge, 2004, s. 1.

[34]: Bkz. H. Seçkin Çelik, *İnönü Döneminde Kemalizm: Değişim ve Süreklilik (1938-1950)*, Hacettepe Üniversitesi Atatürk Enstitüsü Doktora Tezi, Ankara, 2016, s. 505.

[35]: Bkz. Zeki Kuneralp, İkinci Dünya Harbinde Türk Dış Siyaset: Dışişleri Bakanlığı’nın Onbir Telgrafı, İstanbul Matbaası, İstanbul, 1998, s. 51-64.

[36]: Bkz. Sovyetler Birliği Dışişleri Bakanlığı Arşivleri: Alman Dışişleri Bakanlığı Belgeleri: Alman Politikasının Türkiye’deki Yeri, 1941-1943, Yabancı Diller Yayın Evi, Moskova, 1948, s. 25-26. 1942’de Alman Dışişleri Bakanlığı’na gönderdiği telgrafta Papen, “Anglo-Amerikan bloğu” hakkındaki “Türk görüşü”ne dair düşüncelerini şu şekilde ifade etmiştir: “Türk görüşüne göre, Anglo-Amerikan bloğunun ortaklarından Amerika yenilmezdir. Dolayısıyla, Mihver Devletleri yalnızca Britanya dünya imparatorluğunu yok ederek lehlerine bir karar alabilirler. Bu imparatorluğun tamamen yok edilmesi, Türkiye’nin çıkarına değildir, bunu sıkça belirttim.” Aynı eser, s. 50.

[37]: Falih Rıfkı Atay, “Geçen Yılın Münakaşaları Arasında”, Ulus (2 Ocak 1943).

[38]: Valentin Berojkov, Yeni Bir Dünyaya Doğru: Tahran 1943, çev. Hasan Âli Ediz, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul, 2012, s. 117-118.

[39]: Tahran Konferansı’nda Stalin, Türkiye hakkında şu ifadeleri kullanmıştı: “Büyük Britanya’nın müttefiki ve aynı zamanda Amerika Birleşik Devletleri ve Sovyetler Birliği ile dostane ilişkileri bulunan bir ülke.” Bkz. FRUS, “The Conferences at Cairo and Tehran, 1943,” s. 496.

[40]: a.g.e, s. 496.

[41]: Ihrig, Atatürk in the Nazi Imagination, s. 169.

1. Enver Paşa Almancı mıydı? 

Tarih, çoğu zaman büyük dönüşümlerin ardında kişisel hırslar, tutkular ve krizlerin olduğunu gösterir. Bazı küçük ayrıntılar bazen tarihin seyrini değiştirebilir. XVI. Yüzyıl İngiltere’sinde baskıcı ve otoriter Tudor hanedanlığının hüküm sürdüğü yıllarda VIII. Henry kendisi için küçük tarih için büyük bir adım atmıştı ve bu İngiltere tarihinin dönüm noktasıydı.

Avrupa tarihinde hatta genel milletler tarihinde evlilik yoluyla ittifak kurmak olası bir davranıştı ve beklenen bir durumdu hatta hükümdar çocukları bu duruma göre yetiştirilirdi. Habsburg hanedanlığının tüm neredeyse tüm Avrupa’ya hükmetmesinin alameti farikası buydu, evliliklerle ittifak kurup etki alanını genişletmek.  

İnsanlık tarihi devrimler ve devinimler üzeredir. Gerek tarım devrimi olsun gerek Sanayi devrimi olsun her devrim geleceğe sönmez bir kav iletir. Bu kıvılcım; insan toplumunu dengede tutacak, haksızlığa karşı durmayı sevk edecek duygunun başını çeker. İnsanlar doğaları gereği özgürlüklerinin kısıtlanmasını istemez ve buna göre aksiyon alırlar. Akıllara kazınmış Fransız devrimi öfkeli bir halkın neler başarabileceğini gösteren önemli bir örnektir. Zira başı çeken hükümet yetkilileri o zaman da yandaşları gözetir, yargıyı yönetir, yasama görevinin ismini kirletir olmuştu. Baskı ve zulümlere dayanamayan halk geçmişte; Haiti’de, Macaristanda, Slovenya’da, Almanya’da, İtalya’da, Fransa’da, Sırbistan’da, Çarlık Rusya’da, Kübada başlarındaki Despotlara ya da krallara boyun eğmemişti. Yakın tarihte ise Doğu Almanya’da, Bangladeşte, Meksika’da, Filistinde, Porto Riko’da ve Doğu Türkistanda insanlar başta hükümetleri olmak üzere terörizm ve baskıdan muzdaripler fakat mücadeleyi bir an bile bırakmıyorlar. Çünkü insanoğlu böyledir, hakkını arar. Protesto haklarını seçimler ile değil mücadele ederek almıştır. Anayasal haklarını münakaşa ile değil kanıyla, teriyle yazmıştır. Devletinden korkmak istemez çünkü devlet onu yaşatmak için vardır. Polisi, askeri, doktoru, öğretmeni, işçisi, köylüsü hep bir elden ilk önce halk olma sıfatını kazanmalıdır. Jean Jack Rousseau Toplum sözleşmesini yazarken devlete kutsiyet affetmez hatta onu ezer. Çünlü toplumun ilk amacı birlik olabilmektir, devlet yalnız bir aracı kurumdur. Anayasal hakları korumak, halkı bir arada tutmaktır devletin görevi. Şayet bir devledin ferdi, Anayasal haklarından mahrum bırakılarak her türlü işkence ve zorbalıkla, nedeni bile açıklanmadan göz altına alınıp usülsüzce ifadesi alınabiliyorsa o devlette hukukun üstünlüğünün zerresinden söz edilemez. ‘’500 Yıllık devlet aklı var, sen anlamazsın, senin aklın anlamaya yetmez.’’ gibi provoke edici, aşağılayıcı ifadelerle devletin şiddet aygıtlarını savunan; ‘’ bir sözünle meydanlara iner, o protestocuların aklını alırız.’’ diyen insanlıktan çıkmış insan müsveddeleri maalesef insanoğlunun yüz karasıdır. Hazır devletin şiddet aygıtı demişken polislik gibi önemli bir mesleği kendi halkının iradesini bastırmak için kullanan bu akla yazıklar olsun. Bu kadar polis gücü 6 Şubat depreminde niçin sahaya inmedi? Bu ilaçlı toma suyu Boludaki otel yangınında nereye kaybolmuştu sormak istiyoruz. Biz milletin sesi olarak sorular soruyoruz ancak karşılığında cevap alamıyor sopa yiyoruz. Bakınız bir ülkenin içten içi çürüdüğünü anlamak için bir kaç şeye bakmak kafidir: Yargı düzgün işliyor mu ve yürütülen davalar ne kadar şeffaf. Geleneksel medya araçları hükümet propogandası yapıyor mu? Başta gençler ve öğrenciler olmak üzere halk günlük yaşantısından memnun mu? Sağlık, güvenlik, eğitim gibi önemli sosyal alanlarda torpil ve adam kayırma ne seviyede? Lokal ve global ekonomide ülkeyi temsil eden firmaların hükümetle yakınlıkları ne seviyede?’’ Bakın tüm bunları sadece tek bir kişi olarak düzeltme şansımız tabii ki yok. Ancak uzun bir süreç ve kararlı bir duruş ile aklı selim yaşayacağımız günlere ulaşabiliriz. Bu olaylardan bir şey çıkmaz, zaten gündem değişti yine hiçbir şey değişmedi hala her şey aynı gibi karamsar düşüncelere kapılmayın. Geçtiğimiz günlerde Gazi Üniversitesinden büyük bir öğrenci kitlesi ODTÜ Üniversitesindeki sıra arkadaşlarına destek olmak için yola çıktılar. Dayanışma ruhunu hissedebiliyor musunuz? Selam olsun hakkını aramak için haykıran öğrenci kardeşime, selam olsun mesaisi geç bitmesine rağmen bayrağını alıp halkını ezdirmek istemeyen emekçi kardeşime, selam olsun bu meselenin siyaset üstü bir mesele olduğunu kavrayıp toplumu adına çabalayan abilerime, ablalarıma, amcalarıma, kardeşlerime... Saraçhaneden, Kızılaya; Diyarbakırdan, İzmir’e bu memleket bizimdir, gerekeni yapacağız. Kropotkin bu günlerimizi şöyle özetlemiş: ’’ Yalnızca itaat edenler yollarını kendi başlarına arayanlardan daha sık yanılır. ’’ gün birlik olma günüdür.  

Soruların bizce, Türkçe cevaplarını aradığımızda karşımıza çıkan ilk tespit, olayların tamamıyla siyasi sıkışmanın yarattığı entropik vakıalar bütünü olduğudur. Bir tarafta Neoliberal zemin üzerinde pragmatist politikalar güden hükümet bir tarafta mevkisini asla yitirmeyen oportünist Sosyal Demokrat ana muhalefet partisi ve bunların çevresinde bütünleşen diğer ideolojiler. İşte meclisimizin ve siyasi iklimimizin halet-i ruhiyesi budur. 1980 darbesinden sonra Turgut Özal’ın ve Erdal İnönü/Bülent Ecevit’in tayin ettiği Türk siyasi geleceğindeyiz. 1960-80 arası doğan nesle hitap eden, onların kavgalarını barındıran, onların dertlerine çözüm arayan politikalar… Evreka, evreka diye her haykırdıklarında bizim neslimiz tarafından gülünç bulunan politikalar… Mecliste bizi temsil etmeyen milletvekillerinin suni sorunları ve çözümleri… Cami, okul, adliye, maliye, hariciye, tarım, hayvancılık vb. her alandaki siyasallaşma ve ilkelerin terki… Ez cümle; milenyum doğumluların ve Türk Devlet ilkelerinin sorun denilenleri sorun görmediği, çözüm denilenleri yetersiz ve taban tabana zıt bulduğu bir siyasi ortam mevcuttur. Bu yaşananlar da işte bu mevcudun millet vicdanındaki karşılığıdır.

Türk isyan tarihinde 1153 Oğuz isyanı, 1240 Babai isyanı, 1518-1612 Celali isyanları, Meşrutiyet isyanları, Öğrenci olayları, gibi birçok isyan görülmüştür. Görüleceği gibi 1000 yıllık tecrübe milletimizi yavaş yavaş daha sakin, daha gürültüsüz isyanlara götürmüştür. Kılıç çekmeyle başlayan süreç, slogan atmaya evrilmiştir. Peki reaya ve vatandaşın tepkilerine karşı dönemin otoriteleri ne yapmıştır? Gerek Oğuz isyanında gerek Celali isyanlarında baba rolüyle reayanın teskini sağlanmıştır. Reaya dinlenmiştir, önemsenmiştir, yaşananların sebebi boylu boyunca irdelenip başı okşanmıştır. Çünkü bu isyanların hiçbirisi devleti yıkmak, bölmek için ortaya çıkmamıştır. Taleplerin göz ardı edilmesi sonucunda oluşan kamuoyu tepkileri beyan edilmiştir. Bu tepkilerin gösteriliş tarzı da yaşandığı devrin dinamikleri çerçevesinde gelişmiştir.

Peki bugün yaşananlarda sokak ne diyor, otoriteler ne diyor? Otoriteler ne mi diyor; sayın Cumhur-u reis, vatandaşına vandal deyip asırlık töremizdeki millete baba olma rolünü aksatıyor; kendince sokakların abisi olmaya çalışan Özel, tepkileri mahkemesi süren ve henüz dosyaları hâkim-savcı önünde olan bir belediye başkanı etrafında toplamaya çalışıyor. Özel’in medyası da sanki meydanlarda terörbaşına sövülmüyormuş, milliyetçi sloganlar atılmıyormuş gibi olaylara “Ekrem için” başlığı atmaktan geri durmuyor. Yetmezmiş gibi paçavraya paçavra dendi diye üzülenlerden özür dilemeye koşuyor. Kurmaylarını da meydanlara göndermek suretiyle rezil ediyor (Gençliğe Hitabenin yanlış okunması). Türk milletinin 56 yıllık çınarı, mefkuresiyle, sistematiğiyle siyasetimizin en muhkem uzvu MHP ise olaylara sessiz kalmakla beraber sokaklardaki milliyetçi gruptan oldukça rahatsız. “Bozkurt” un parti sembolü olmaktan çıkmasına ve halka partiden bağımsız yayılmasına tepki göstermekteler. Bunun dışında her eylemde sokaklara çıkıp polise saldırmak ve yıkıcı/bölücü faaliyetlerde bulunmakla meşhur olan marjinal sol gruplar, beşinci günden beri meydanların milliyetçi çehre edinmesi karşısında çok tepkili. Ortalığı karıştıramamak, polise saldırıp provokatörlük yapamamak çok kanlarına dokunmuş gibi duruyor.

Otorite mevcut durumu bu şekilde yorumlayıp milletin sesini kavrayamamıştır. Buna karşın meydanlar beşinci günden itibaren milliyetçi bir çehre almış ve esas tepki apo/pamuk şeker sürecine yönelmeye başlamış gibi görünüyor. Grubun içinde devlete ve polise karşı kitleyi kışkırtmaya çalışanlar olsa da gezideki gibi başarılı olamıyor ve hızla polise teslim ediliyorlar. Meydanların çok kısa sürede yaşadığı dönüşüm yeni kuşağın hassasiyetleri ile ilgili büyük ölçüde fikir vermekle beraber; partilere ve siyaset denen ilkesiz hastalığımıza da mesafeli olduklarını gösteriyor.

Meydanların sesi, bu sese karşın otoritelerin tezatlığı ve neslin güncel tutumu göstermektedir ki; Türk milleti artık siyasetten, particilikten, ideolojilerin kurumlarca tekelleştirilmesinden bezmiştir. Cumhurbaşkanımız ve bakanlar kurulunun partiler üstü bir mevkide olması gerekmekte ve sloganlara kulak verip babacan devlet adamı rolüne dönmelidir. Ana muhalefetin ise sosyal demokrat kaygılarla iyice faydacılaştığı ve Dem parti mensubuymuşçasına takındığı tavrı bırakması gerekmektedir.

Tüm tespitler bir noktaya bağlanacak olursa o nokta şudur; Türk milleti, sağ liberal ve sol demokratlık gibi kisvelere meydan bırakmaksızın, tarihin haklı çıkardığı tek ideoloji olan Türk milliyetçiliği etrafında birleşmek zorundadır. Mümtaz Turhan’ın da dediği gibi milliyetçilik zaruri bir yaşam tarzıdır. Diğer tüm ideolojiler ise gündelik siyasi emellerin yol arkadaşıdır. Bu yol arkadaşlığının sıradanlaşması ve asıl zaruriyetlerin unutulması, iki taraflı aksi yönde beyanatlar verilmesi bu sürecin yegâne sebebidir. Muhalefet, eylemleri konsolide etmeye ve iktidar karşıtlığına odaklamaya çalışsa da bu eylemler esasen partiler üstüdür ve tüm partilerin sistemi tıkamasına yöneliktir. Buradan çıkışın ise çözümleri nettir. Cumhurbaşkanı, partiler üstü ve Türk devlet töresine uygun biçimde kapsayıcı, babacan olmalıdır. Meclis, milletin esas dertlerine odaklanıp siyasetin vehimli kavgalarına girişmekten imtina etmelidir. Bürokrasi ve kurumlar, disiplinli ve özverili çalışmalıdır. İkinci bir suhte bunalımı yaşanmaması için (ilki 16. Yüzyılda yaşanmıştır.) güncel nesille hiçbir zihniyet bağı kalmayan beyaz yakalıların, kademeli olarak emekli edilip alttan gelen yeni neslin devlete ve milletine entegre edilmesi gerekmektedir. Çünkü eğer bu nesil, bir an önce milletine entegre edilemezse kaybedileceği çok açıktır. Ek olarak bu entegrasyonun gerçekleşmediği her yeni günde; yaş ortalaması yükselen kurumlar, yeni nesilden ve taleplerinden uzaklaşmaktadır. Teknoloji ve iletişim araçlarının yaygınlaşmasıyla devlet-vatandaş bütünleşmesi sağlanmış gibi görünse de bu bütünleşme yeni nesilden ziyade X kuşağı için geçerlidir. Çünkü ne yazıktır ki Türk devlet yaşamında talepler dahi asabiyet (İbn Haldun) kanalıyla iletilmektedir. Ve her şeyden önemlisi; Türk devleti, Türk devleti gibi hareket etmelidir. Türkiyecilik hülyalarından vazgeçilmeli ve ananevi kutsiyetler tartışmaya açılmamalıdır, suni gündemler oluşturulmamalıdır. Türk çocuğunun devletten esas bekledikleri bunlardır. Bu aziz vatanın fertleri; yıkıcı/bölücü/vandal hareketleri asla tasvip etmez ve desteklemez. Bu durumda emniyet güçleri gereken müdahaleyi meşru zeminde gerçekleştirir. Bundan ötürü herhangi bir kaygı da yersizdir.  

Osmanlı Devleti, Türklerin Orta Asya’dan getirdikleri değişmez ve köklü devlet anlayışının, göç yolları ve yeni fetihlerle birleşerek Anadolu’ya ve Rumeli’ye yayılmasıyla hayat bulmuştur. Bu geleneksel anlayış, yalnızca askeri düzenin veya coğrafi yerleşimin ötesinde, hâkim sınıfın, beylerin ve Türkmen–Oğuz gruplarının yüzyıllardır bağlı kaldığı adete, inanca dayalı bir yapı olarak ortaya çıkmış; bu yapı, ilerleyen yüzyıllarda devletin idari, hukuki ve toplumsal ilişkilerinin temellerini oluşturmuştur. Eski Türk devlet geleneğinin bu derin kökleri, ilerleyen dönemlerde, Osmanlı’nın merkeziyetçi yapısının ve devlet fermanlarının temelinde, hem şer’î hukuk hem de örfi, yani geleneksel hukuk unsurlarının bir arada var olmasına olanak tanımıştır. 

Aşağıdaki butona tıklayarak yeni sayımızı indirebilirsiniz.

Tıkla

Giriş

Mehmet Reşit Bey ile ilgili kaynaklar az ve muammadır. Mithat Şükrü Bleda’nın hatıratını yayınlayan oğlu Turgut Bleda, Reşit Bey’in sık sık not defteri tuttuğunu ve kendisi de bir devlet görevlisi olan gelini Özel Şahingiray’ın yayınlama sürecinde olduğunu 1970’lerde kaydetmiştir. Lakin bu çalışma o yıllarda yayınlanamamış ve Nejdet Bilgi’ye nasip olmuştur. Dr. Mehmet Reşit hakkındaki en tafsilatlı kaynak da nitekim Bilgi’nin eseri olup aile evrakından oluşmaktadır. Eserin izlencesi ve içindekiler kısmı ek olarak siteye eklenecektir. Bunun haricinde tüm kariyerini Türk büyüklerine iftira atmaya adamış Hans Lukas Kieser adında tarihçiliğin soytarısı bir zat, birilerine şirin görünmek adına Reşit Bey hakkında bir eser yazmıştır. Üzücü olan husus da dijital ortamda bu eserin Reşit Bey hakkındaki tek eser oluşudur. Çeşitli dijital ansiklopediler de Kieser’in çalışmasını referans aldığından dijital manada Reşit Bey, tamamen karalanmakta ve mukaddes istirahatgahında rahatsız edilmektedir. Bundan ötürü Bilgi ve Bleda’nın eserlerinden sıkça faydalanarak dijital ortamdaki literatüre katkıda bulunmak namına bu yazıyı kaleme almanın bir meslek sorumluluğu olduğunu hissederek bu yazıya giriştim.

Mehmet Reşit Bey’in Serüveni

Mehmet Reşit Bey Çerkes kökenli Haniko ailesine mensup olup serüveni Kafkasya’da köklü bir aile mazisine dayanmaktadır. Kırım Tatarları tarafından vakti zamanında Kırım’a yerleştirilmişler ve iç siyaset dinamiklerinde önce Hanlığın sonra da Kırım ile Moskova arasındaki siyasetin temelinde bulunarak Kuzey Türk devletine müspet hizmetlerde bulunmuşlardır. Ailenin isminin Haniko yani “Hanzade” olması ve Çerkes kabilesinin onlara bu ismi vermesi, Haniko ailesinin Kırım Tatarlarında mevcut olan Atalık müessesine hizmet etmesindendir. Vakti zamanında Hanların yanında yamacında büyüyen Haniko ailesi fertleri, bir bakıma Kırım Tatarlarının da vasisi haline gelmektedir. İşte böylesine derin ve köklü bir yapıda olan, Türk devletine olan hizmetleri yüzyılları aşkın olduğu bilinen Haniko ailesi, 93 Harbinde Rus zulmüne maruz kalmış ve muhacir olarak İstanbul’a gelmişlerdir.

Mehmet Reşit, ailesinin maddi durumu ve müspet mevki sayesinde iyi eğitim görmüş ve sivrilmeyi başararak Mekteb-i Tıbbiye’ye girmiştir. Ailesinin İstanbul sosyetesindeki mevkisi nedeniyle payitahtın önemli münevverleriyle kurduğu çeşitli dostlukları daha ergenlik çağlarında başlamıştır. Nitekim kendisi not defterinde İttihad-ı Osmani cemiyetinin kurucularından biri olduğunda 17 yaşında olduğunu kaydeder. Eğitimini tamamlayıp Tabip Yüzbaşı olduktan sonra İstanbul’da mesleğini icra ederken 1890’larda patlak veren Ermeni isyan girişimlerinin yarattığı çatışma ortamında, ordunun sıhhiye ihtiyacına yara olmak maksadıyla cephe cephe gezmiştir. Bu süreçte Ermenilere dair ilk izlenimlerini edinen Dr. Reşit Bey, olayların faili olarak devlet düzenini yeteri kadar tatbik edemediğini iddia ederek 2. Abdülhamid’i itham etmiştir. Bu süreçle ilgili malum diaspora Abdülhamit’i çeşitli iftiralarla itham ederken Dr. Reşit’in onu yeterli sertliği göstermeyip gereken tedbirleri almadığı ve Garplıların hasmane siyasetine acizane şekilde kaybettiği gerekçesiyle eleştirmesi dikkat çekici bir başka husustur. Ermenilerin bu isyanları 1897’lere kadar aktif olarak sürmüştür. Dr. Reşit ise ordunun çeşitli kademelerinde bir yandan doktorluk görevini ifa ediyor bir yandan da Abdülhamit’i eleştirmekten çekinmemiştir. Ermenileri küstah ve şımarık buluyor, Avrupalıların emellerinin payitaht tarafından engellemediğini söylüyor, çareyi milletçe birleşmekte buluyordu. İttihatçıların büyük çoğunluğu gibi o da üç tarz-ı siyasetin tabii süreci içerisinde Osmanlıcı- İslamcı- Türkçü mevkide bir ideolojik yaşantıya sahiptir.

Serüvenin istikbalinde İttihatçı faaliyetleri sebebiyle Şeref Vapuru ile Libya’ya sürülmüştür. Lakin burada da faaliyetleri durmamıştır. Bölgedeki eğitimsizliği ve tıbbi yetersizliği çevre mahallerin valilerine bildirmiştir. Bölgedeki diğer İttihatçı sürgünlerle birlikte kütüphaneler kurarak halka okuma-yazma öğretimi yapmışlardır. Üslubu genel olarak çok sert bulunabilir. Raporları, arz mektupları, ricaları genellikle serttir. Yabancı çalışmalarda “Radikal Vatansever” olarak tanımlanırken tam da bu yönü öne çıkartılmaktadır. Devlet işleyişinde bir kusur, ağırlık gördüğünde sözünü asla sakınmamaktadır. Türk-Yunan harbi sırasında yanına gelen askerlerle çeşitli mülakatlarda bulunmuş ve elde edilecek zaferin diplomatik görüşmelerde aynı niteliğe sahip olmayacağı ön görüsünü ortaya koymuştur. Esasen Dr. Reşit’in doktor, asker, siyasetçi olarak kariyerleri gerek bütün halinde gerek ayrı ayrı incelenirse yaşadığı dönemin muhtevasına hâkim olduğu tespiti ilk göze çarpan husus olacaktır.

Devlet Görevlisi Mehmet Reşit Bey

2. Meşrutiyet ilan edilip meclis kurulup sürgünlerin dönüşüne izin verilince İstanbul’a dönmüş ve Tabip Yüzbaşılığı bırakarak mülki idare görevlerine talip olmuştur. Başlangıçta Prens Sabahaddin’in grubunda bulunmuş fakat Prens’in azınlıklara bakış açısını beğenmemiş ve istifa etmiştir. O, Prens’in müteşebbis fikirlerinden etkilense de adem-i merkeziyetin devletteki Türk-Müslüman merkeziyetçiliğine ket vurup azınlık isyanlarını ve ecnebi dehaletini tetikleyeceğini savunmaktadır. Ardından İttihat ve Terakki grubuyla anlaşıp kurucularından birisi olduğu teşkilatına geri dönmüştür.

İlkin İstanköy ve sonra Humus’ta idari görevlerde bulunmuştur. Lakin kendisi hakkında sürekli merkeze menfi raporlar ulaştırılmıştır. İdaredeki sertliği, yolsuzluk ve asayiş eksikliğine mahal vermemesi civar idareciler tarafından olumsuz karşılanmıştır. Neredeyse gittiği her makamda ondan önceki idareciye methiyeler düzülüp Dr. Reşit’e şikâyet dilekçeleri biriktirilmiştir. Humus’ta yabancılara toprak satışına karşı çıkması ve böyle bir pazarlığı gördüğü an yetkilerinin de dışına çıkarak sert tedbirler alması “tarafgir” olduğu yönünde meyal ithamlara sebep olmuştur. Onun bu sert tavrı devlet adamları arasında da huzursuzluğa sebep olmuştur. Nitekim Dr. Reşit’in bu sert yapısı yine çağın birikmişliğidir. Gençliği boyunca çıkan her hadisede Abdülhamit’i ve idarecilerini yetersiz, yumuşak tavırlı gören ve buna uzun yıllar maruz kalan milliyetçi bir gencin kendi idareciliği döneminde aynı yumuşaklığı göstermeyeceğini görmek sissiz havada karşı dağları görmek gibidir. Dr. Reşit, gençliğindeki siyasi havadan çeşitli tecrübeler edinip ilkeler biriktirmiştir. Lakin iç siyaset dengeleri sebebiyle hakkında çıkan dedikodulardan ötürü sürekli şehir değiştirmek zorunda kalmıştır. Humus’ta toprak satışına karşı çıktığı için hezeyana tutuşan ahmaklar, bugün engel olunamayan başka satışların acısını çekmektedir.

Lazistan’a atandığında ise aynı ilkeli tavrından ödün vermemiş yalnız bu sefer bir de Pontusçu bölücülerle mücadele etmiştir. Onun aman vermeyen tavrı Süleyman Nazif’in de dikkatini çekmiş ve “kanun adamı Dr. Reşit” efsanesini payitahtta da duyurmasına sebep olmuştur. Özellikle Lazistan’da Jandarma içerisinde yaptığı düzenlemeler ve Pontusçu çetelere yönelik tavrı ile Cihan Harbi’nde bir de Karadeniz cephesinin açılmasını engellemiştir. Müstakil ve sert tavrı ile bilinen Trabzon İttihat Terakki’sinde de gerekli düzenlemeleri yaparak Karesi’ye atandığında arkasında tam teşkilatlı bir Karadeniz yerel yönetimi bırakmıştır.

Karesi’deki idareciliği ise öncekilerden daha başka sınavlar taşımaktadır. Bölgeye atandığında Balkan Harbi’nin nazik durumu halen tazedir. Rumeli’deki Türk efradı vatanlaştırdığı coğrafyasından şiddetli mezalimlerle akın akın Anadolu’ya göç etmektedir. Her vatansever gibi bu durum Dr. Reşit’in de içini ezip yüreğine dokunmaktaydı. Nitekim İttihatçıların orduda ve siyasetteki aciz duruma tahammül etmesi de artık imkansızdı. Bab-ı Ali basılmış ve idare ele alınarak Edirne’yi kurtarma planları yapılmış ve neticede başarılı olunmuştu. Dr. Reşit ise Rumeli muhacirlerinin yerleşimini organize etmekten sorumluydu. Rum ve Bulgarlarla yapılan sert savaşlar, Anadolu’daki gayr-i müslim efradın da çetecilere verdiği destekler bardağı taşıran son noktaydı. Karesi ve İzmir’de gayr-i müslim tasfiyesi başlatıldı. Dönemin İzmir İttihat Terakki Katib-i Mesulü Celal Bayar, aynı programın İzmir’deki uygulayıcısı ve şahididir. Anılarında da tasfiye sürecine ilişkin detaylar vermektedir. Bayar’ın bu süreçteki rolünü tespit için yazıları ve dönemindeki etkisi gözden geçirilmelidir. Celal Bayar, “Turgut Alp” mahlasıyla yazdığı yazılarında “Milli Ekonomi” fikirleriyle Türk devlet adamlarını etkilemiştir. Osmanlıcılığın tamamen iflas ettiği Balkan Harbi itibariyle artık Türk köylüsüne yönelim başlamıştır. Gayr-i müslimlerin şatafatlı ve imtiyazlı yaşantısı, Garp devletlerinin gönderdiği casus ve tercümanlarla olan iletişimleri, şımarıkça devlete kafa tutup daha çok imtiyaz isteyen tavırları bölgedeki idarecileri gittikçe sert ve ketum bir psikolojiye sürüklemiştir. Bölgedeki Bulgar ve Rum efradın ilk mübadili bu dönemdedir. Bir beynelmilel anlaşma çerçevesinde olmasa da Türk’e yönelişin hız kazandığı bu dönemde tasfiyeler süreciyle birlikte Rumeli’den gelen Türk ahaliye toprak ve arsa dağıtımı başlamış böylece Batı Anadolu yerleşimi eskisini de ikiye katlayacak şekilde Türkleştirilmiştir. Bu devlet operasyonunda da iki baş aktörden birisi Celal Bayar birisi Dr. Mehmet Reşit Bey olmuştur.

Demografinin Türkleştirilmesi sürecini takiben ekonomik elitin Türkleştirilmesi süreci de başlamıştır. Bu Osmanlı’nın kuruluş devrindeki iskân politikasından itibaren ilk kez devlet eliyle yapılabilmiştir. İttihatçıların devlet idaresini Bab-ı Ali baskınından sonra ele alışıyla birlikte asli unsur/gayr-i müslimlerin durumu tartışmaları da bitirilmiş ve asli unsurun Türkler olduğu kesinlik kazanmıştır. Nitekim döneme yönelik Merkez Umumi yazışmaları ışığında yapılan çalışmalar, Müslümanların düşük mevkide olmalarına yönelik hezeyanlarla doludur. Böylece Müslüman tüccarlar teşvik edilmeye başlanmıştır.

Karesi’deki bu debdebeli görev yıllarından sonra başka bir nazik bölge olan Diyarbakır’a tayin edilmiştir. Buradaki durumun hassas ve ince bir iplikte oluşu ondan evvelki “Şark Vilayetlerinin Islahatı” sürecinden gelmektedir. Tarihimizdeki ilk çözüm süreci olarak da görülebilir. Mahmut Şevket Paşa ve Said Halim Paşa döneminde ortaya çıkan sorun tamamiyle suni olup garp devletlerinin dayatmasıdır. Rus sefiri, bölgedeki profesör ve gazeteci kılığındaki ajanlar, İngiliz casusları; Kürt ve Ermeni önde gelenlerini günden güne birbirine karşı nefretle dolduruyordu. Van, Bitlis, Diyarbakır’da baskın nüfus olarak öne çıkan Türkmenler ise uzun bir süre gelişen olaylar karşısında sessiz kalmıştır. Bölgedeki espiyonaj ve bölücü faaliyetlerin sonucunda Rus-Alman-İngiliz dayatması bir projeler bütünü ortaya çıkmıştır. Hasıla gelen “Islahat” dayatmasının iki önemli ayağı vardı. Birincisi, Avrupalı devletlerin kendi arasında bir türlü ortak bir mutabakatta anlaşamıyor oluşu diğeri ise Osmanlı devletinin üç devletten biriyle uzlaşma çabasıdır. Almanya, Rusların önerdiği tekliflerin özerkliğe kapı açtığının farkındaydı. Weltpolitik adı verilen doktrin kapsamında 1850’lerden itibaren süren Kafkasya politikasına (enerji kaynakları zemininde) Rusya tarafından ket vurulmaktaydı. Rusya ve İngiltere’nin temel gayesi ise Basra ve Irak hakimiyetinde önemli yer tutan Doğu Anadolu’da nüfuz sahası edinebilmekti. Esasen üç devletin çıkarları doğrudan çatışsa da birbirleriyle uzlaşıp aynı dini paylaştıkları Ermenileri kullanmak Türk ve Müslüman Osmanlı ile uzlaşmaktan daha yeğ durmaktaydı. İşte tam da bu ortamda buradaki sözde ıslahat, gerçekte işgal hedefiyle Rusya’ya tam salahiyet verilmiştir. Avrupalı devletlerin gizli kapılar ardında yaptığı toplantılar sürecinde Osmanlı Meclis-i Mebusanı gizli celselerde bölgenin bayındırlığı, iaşesi ve eğitimi üzerine toplantılar yapmaktadır. Osmanlıların temel gayesi batılıların işgal planlarını bölgeye yapılacak devlet yatırımlarıyla bozmaktı lakin bu çaba yalnızca bir acziyetin göstergesidir. Nitekim bölgeye yapılacak yatırımlar hususunda 2. Abdülhamit, 1890-1900 yıllarında büyük bir ilerleme kaydetmişse de ne Ermeni olayları durmuş ne de Rus istekleri bitmek bilmiştir. Çünkü meselenin özünde insanın refahı değil haçlı zihniyetinin bir yansıması olarak Rus, işgal emelleri yatmaktadır. Osmanlı’nın merkezi bir bölgesinin beynelmilel bir mesele oluşu, Avrupa şehirlerinde üzerinde projeler yapılması da bunun en önemli göstergelerinden birisidir.

Sürecin sonunda devreye sokulan ve Osmanlı devletine imzalatılan Yeniköy Antlaşması’na göre Sivas-Erzurum-Trabzon ve Van-Harput-Diyarbakır iki müfettişliğe ayrılacak, bunların başına Ecnebi idareciler atanacak, resmi daireler ve eğitimde anadil tanınacak, toprak işleri müfettişler tarafından düzenlenecektir. Toprak işlerinin yani tapu ve tahririn ecnebiler tarafından yapılması maddi, dil ve eğitime yönelik “multi” tanımlamalar ise manevi özerklikler tanımaktadır. Bu antlaşma üzerine bölgedeki Vali ve Kaymakamlar (başta Van valisi Tahsin Paşa) bunun bir işgal olduğunu belirterek istifalarını istemiştir. Lakin Osmanlı devletinin iç planı, tarihin akış seyrinden anladığımıza göre başkadır. Antlaşmaya yönelik görüşmeler 1913 yılının Ocak ayında başlamış, antlaşma Şubat 1914’te imzalanmıştır, valilerin istifaları kabul edilmeyerek müfettişleri oyalama süreci başlatılmıştır. Nitekim Ağustos ayında da savaşa girilerek antlaşma hükümsüz bırakılmıştır. Geçen bir yıllık sürede Rusya ve Almanya’nın çıkar çatışması, Weltpolitik’in sürüncemeye girmesi, Avrupa’daki hizipleşmeyi artırmış ve savaşı da yakınlaştırmıştır. Böylece Avrupa’nın yalnız ve hasta adamı Osmanlı, en azından Almanya ve Avusturya ile ittifak kurma şansını yakalayarak İngiliz ve Rus tahakkümüne karşı elini güçlendirmiştir.

Ağustos ayında savaş başladığında nazik ve hassas Doğu Anadolu’da en büyük iş valilere ve İttihat Terakki şubelerine düşmekteydi. Dr. Reşit Paşa’nın buradaki ilk mücadelesi ise aşiret yapısı ve şeyhlik müessesi üzerine olmuştur. Bunun en büyük sebebi bölgedeki Kürtleri Osmanlı safına çekerek aşiret reislerinin başına buyruk tercihlerinden sıyrılmalarını sağlamaktı. Müesses nizamın vatandaşı sömürüp köleleştirdiğini öne sürmüşse de uzun vadede bölgede başlayan Ermeni terörü ve Kürt vatandaşlara yönelik kışkırtmalar sebebiyle öncelikli husus Ermeniler olacak ve Kürtler üzerine planlanan toplum reformu ertelenmek zorunda kalacaktır. 1915-1916 yıllarında Kafkasya cephesindeki hareketlilik üzerine Rusların verdiği emirle faaliyetine hız kazandıran Hınçak ve Taşnakların karşısında mücadele eden Dr. Reşit, ev aramaları ve toplantı baskınları ile Ermenilerin planlarını ve stoklarındaki silahları ele geçirmeyi başarmıştır. Savaştan önce Hınçak’ın sivillere silah dağıttığını öne sürmüştür. Not defterlerindeki kayıtlara göre kendisi Diyarbakır’a geldiğinde yürütmenin büyük kısmının Ermenilere bırakıldığını, Ermenilerin Türklere “artık biz hâkim siz mahkumsunuz” dediklerini, topyekûn bir hazırlığa giriştiklerini kaydetmiştir. Sevk ve İskân kanunun çıkışıyla birlikte, başlayan tehcir sürecinde yaklaşık 120.000 Ermeni’yi Suriye’ye tehcir ettiğini kaydetmiştir. Batılı bir casus olduğu bilinen Floyd Smith, evlerde çıkan silahların masumane birer savunma aracı olduğunu, tehcire karşı çıkan Lice kaymakamının ortadan kaldırıldığını, Amerikan misyonun bölgeye barış getirdiğini, Reşit Paşa’nın sosyal darwinist eylemlerde bulunduğu vs. birçok ithamda bulunmuştur. Başta devlet görevlisi olarak tarafsız raporlar yazdığı öne sürülse de ele geçirilen bir Taşnak üyesinin kendisini fişlemesi sonucunda ülkeden ayrılmak zorunda kalmıştır. Böylece Amerikan-Ermeni ilişkilerindeki dostane hava da ifşaata ermiştir.

Dr. Reşit, İstanbul’a dönüp tehcirle ilgili bilgi verirken bir dost ortamında Mithat Bleda, ona bu yaşanan sertliğinin sebebini sormuş ve başka bir çare olup olamayacağını irdelemiştir. Dr. Reşit ise “Ermeniler bizi kaldırmayı kafaya koymuştu ya onlar bizi ya biz onları, benim yerimde olsaydınız yaşananları görseydiniz daha fenası olurdu.” Demiştir. Reşit Paşa’nın “yaşananları görseydiniz”’den kastı; basılan Türk köyleri, Akdamar adasındaki katliam ve tecavüzlerin muadili terör eylemleri… olduğu çok sonraları araştırmalar kapsamında ortaya çıkarılmıştır. Dr. Reşit ve Van valisi Tahsin Paşa’nın terör ve işgal ordularına karşı gösterdiği büyük mücadele neticesinde Anadolu Türklüğü baki kalabilmiştir.

Savaştan sonra başlayan topyekûn İttihatçı avlamasında ilk tutuklanan yine Dr. Reşit olmuştur. Anadolu’yu işgal ettirmemenin, zulme karşı mukavemet göstermenin ve savaşı uzatıp Rusya’daki ihtilali tetiklemenin faturası; vatansever İttihatçılara İngiliz eliyle, Damat Ferit yaptırımlarıyla uygulanmıştır. Malum mütareke dönemi tarihimizdeki öyle rezil bir dönemdir ki Bleda’nın hatıratından öğrendiğimiz üzere İstanbul’da yeni hükümete ve İngilizlere yaranmaya çalışan vatan hainleri, İttihatçıları jurnalliyor ve hatta hiç yaşanmamış menfi hadiselerle itham ederek kendilerini İngiliz subayların gözüne sokmaya çalışıyorlardı. Bu süreçte kızlarını subaylarla evlendirmeye çalışanlar, evlerinde subaylara partiler verenler de hiç azımsanmayacak kadar çoktur. (Bu hususta okurlara önerilebilecek en önemli eser şüphesiz Sodom ve Gomore’dir.)

İşte bu kara dönemde ismi küfür cismi küfür bir vatan haini olan Nemrut Paşa -İstiklal Harbi başarılı olunca Irak’a kaçarak Kürtçü mücadeleye girişmiştir- mahkemeleri ortaya çıkmış ve birçok vatansever İttihatçı ’ya idam fermanı verilmiştir. Vatanın en namuslu ve şerefli evlatları Kürtçü bir fikri yapıya sahip olan içten pazarlıklı bir vatan hainine yargılatılmıştır. Mithat Şükrü Bleda, bu dönemden bahsederken cümlelerinde barındırdığı büyük bir hüzün ve hayal kırıklığı ile mahkemelerin İngiliz zorlamasıyla hızlandırılmasını, takınılan rövanşist tutumu, hain Ferit idaresinin İngilizlerle iyi geçinmek için efendilerine gösterdiği hürmet ve hidameti gözler önüne sermektedir.

Dr. Reşit, mahkemelerin sonunda idam edileceğini anladığında mahpus olduğu Bekirağa Bölüğü’nden kaçarak son kez ailesini görmeyi arzu etmiştir. Yazdığı “mülahazat” eseriyle fikirlerini çok sevdiği milletine arz etmiştir.

            “Bir de meselenin müsebbibi Ermenilere karşı bir şey yapılmıyor ve yapılmayacak. İslam kanı helal. Ermenilerin öldürdükleri kâfi değil. Şimdi mahkeme-i örfiye ile en münevver Müslümanları mahvetmek istiyorlar. Hükûmet yok. Millet yok. Avrupa’nın istilası gittikçe şiddet buluyor. Artık bu şerait dâhilinde kimden adalet beklenilir? Kaçtım. Tutulur ve bulunursam ölmek ve teslim olmamak fikriyle kaçtım. Bu namussuz muhitte, Bu edepsiz ve deni hükûmetin idaresinde, bu rezil gazetecilerin avavelerini işiterek ve memleketin her gün istilaya uğradığını ve milletin hakaret gördüğünü görerek yaşamaktan ise ölmek herhâlde daha iyidir. Hayatımı bu vatana ve bu millete vakfetmiş ve bugüne kadar hiçbir fedakârlıktan çekinmemiştim. Fakat kim takdir etti. Takdirden vazgeçtim. Aleyhimde edepsizce dedikodu yaptılar. Ermeni meselesinde benim ne kadar vazife-i vataniyemi ifa ettiğim meydanda iken yüz binlerce lira çaldı, yedi gibi hezeyanlarla namusuma dokundular. Ailem bana muhtaç ve ben bir felakete uğrayacak olsam sefalete düşecek ve kimseden muavenet görmeyecek. Hâlbuki ben ailemi ihmal ederek vücudumu ve hayatımı bu memlekete vakfetmiştim. Lanet olsun bu nankörlere. “

Ardından peşine düşen polislere yakalanacağını anlamış ve hayatına son vermiştir. 1928 yılında Maliye Bakanlığı’nın teklifi ve Mustafa Kemal Atatürk’ün olurlarıyla Kadıköy/Rasimpaşa’da bir emval-i metruke aileye bırakılmış ve maaş bağlanarak vatana hizmetin karşılığı bir nebze olsun ödenmeye çalışılmıştır. Aynı şekilde mensup oldukları “Haniko” ailesinden mütevellit Atatürk tarafından aileye “Şahingiray” soyadı verilmiştir. Hizmetleri karşısında ödenmez borçların hırkalarını sırtımıza giyip aziz ruhlarını rahatlatmak gayesiyle elimizden geleni yapmak da biz Türk evlatlarının en onurlu yükümlülüğüdür. Vatana ve dinimize bulundukları mukaddes hizmetler hatrımızda baki kalacaktır. Ruhu şad mekânı cennet olsun…

Uygarlığın “beyaz” ırktan gelen ya da kafa yapısı “brakisefal” olan topluluklara özgü olduğu iddialarının yaygınlaştığı ve Türklerin “barbar” diye aşağılanmak istendiği bir dönemde, Türk kavminin üstün sayılan Âriler’den hiç de eksik bir yönü bulunmadığını kanıtlama çabaları, Arthur de Gobineau’nun eserinin yayımlanmasından kısa bir süre sonra Mustafa Celâlettin ve Ali Suavi ile başlamıştı. Yukarıda da değindiğimiz gibi Mustafa Celâlettin, 1870’te çıkan “Les Turcs anciens el modemes” adlı kitabında Türklerle Ariani kavimler arasındaki yakınlık üzerinde durmuştu. Ali Suavi ise Muhbir ve Ulûm gazetelerinde, Türklerin yalnızca asker bir kavim olmayıp dünya uygarlığına hizmet eden bir ırk olduğunu ve tarihteki kimi kavimlerin Türk aslından geldiklerini öne süren yazılar yazmıştı.

Mustafa Kemal kuşağı, Mustafa Celâlettin’in görüşlerinden kuşkusuz ki habersiz değildi. Ne var ki 1930’lara gelindiğinde, ırkçılık ve “üstün ırk” kavramları, kimi devletlerin ya da devlet başkanlarının izledikleri bir siyasaya da dönüşünce, Türklerin uygarlık yeteneğinden yoksun bir kavim olmadığını meydana çıkarmak, ırkçı görüşlerin yanlışlığını göstermekten çok, Türk ulusuna özgüven ve moral gücü sağlama yönünden zorunlu hale gelmişti. İşte Atatürk’ün, devrimci atılımları sürdürürken antropolojik ölçümlere de eğilmesi, bir siyasaya katılma ya da bir modayı izlemekten çok, Türkler hakkındaki ön yargılara ve suçlamalara, aynı yöntemle yanıt verme amacına yönelikti.

1930’lu yıllarda Atatürk’ün tarih araştırmalarına destek olmak amacıyla Türklerin antropolojik yapılarıyla ilgili bazı çalışmalar yaptırttığı ve 1932’de toplanan ilk Türk Tarih Kongresinde ırk sorununun, üzerinde durulan ana konulardan biri olduğu bilinmektedir. Gerçekten de söz konusu kongrede ırkçılık kuramları ve Türklerin antropolojik yapılarına ilişkin olarak Doktor Reşit Galip, Şevket Aziz Kansu ve Sadri Maksudi Arsal’ın bildirileri tartışılmıştı. Yusuf Akçura ise tarih yöntemi hakkındaki bildirisinin sonunda, ırkçı görüşlere ve Gobineau’nun Ârileri üstün sayan düşüncelerine değinerek, tartışmalardan çıkan sonucu şöyle özetlemişti:

“Bir haftadan beri huzurunuzda söz söyleyen arkadaşlarımız ispat ettiler ki, Avrupalıların hükmetmek amacını gözeterek ortaya attıkları ırk kuramının bilimsel bir kıymeti yoktur… Biz, bütün dünyada yaşayan insanları, Avrupalılar gibi ve onlar derecesinde hukuka sahip adam evlatları sayıyoruz.” (Birinci Türk Tarih Kongresi, Konferanslar-Münakaşalar, T.C.Maarif Vekâleti, s. 607)

Atatürk’ün bu konuda, üstün ırk kuramının esas kaynağı olan Gobineau’nun “Essai sur l’intgalitt des races humaines” adlı ünlü yapıtından başlayarak, Alfred Cort Haddon’un “Les races humaines”ine ve Eugéne Pittard’ın “Les races et l’histoire”ma gelinceye kadar birçok eseri okuduğu ve değerlendirdiği görülmektedir. Özel kitaplığında söz konusu kitaplara koyduğu işaretlerde dikkati çeken nokta, Atatürk’ün Gobineau’da bile Türkler hakkında verilen bilgiler üzerinde eğilmiş olmasıdır.

Örneğin, etnik ayrılıkları ve etnik grupların karışmalarını sergilemeye çalışan Gobineau, sözü Oğuzlara ve Anadolu Selçuklularına getirerek, Altay Oğuzlarının Finli bir kavim olduklarının sanıldığını, İslâm çağında Türk kabilelerinin değişik adlar altında İran ve Küçük Asya’da yerleşmiş bulunduklarını, Selçukluların büyük ölçüde İslâm gruplarla karıştığını, Selçuklu Devleti sona ererken de Türk ırkının devamını sağlayan yeni “sürgün”ler verdiğini, Osmanlı diye anılan bazı kişilerde sarı ırka benzeyen çizgiler görülmekle birlikte, bunun doğrudan doğruya Fin kökenli olmaya değil de, Slav ya da Tatarlarla evlenmelere dayandığını öne sürmekteydi. (Atatürk’ün özel kitaplığındaki nüsha, Anıtkabir, No. 227, 1, 218-221)

Atatürk’ün bu bilgileri içeren satırlara koyduğu işaretler kuşkusuz ki Gobineau’nun görüşlerine katıldığı anlamına sahip olmayıp, bu iddialar üzerine eğilmek gereği duyduğunu göstermektedir. Çünkü Atatürk, aşağıda belirteceğimiz gibi, ırklar ve uygarlıklar konusunda Pittard’ın görüşlerini kabullenmiştir.

Mustafa Kemal’in bu kitapta kırmızı kalemle işaretlediği bir başka yer, bundan 5.000 yıl önce Turan adıyla tanınan eski yurtlarından çıkan sarı ırktan kavimlerin baskısıyla beyaz kavimlerin yer değiştirmek zorunda kaldıkları yolunda Gobineau’nun yazdıklarıdır (Anıtkabir, No. 227, I, 380 vd). Burada Atatürk için önem taşıyan noktanın, sarı ırkın beyaz ırkı daha batıya itmesi değil, yeryüzünde ilk uygarlıkların doğuşunda, Turandan yani Orta Asya’dan çıkan bir göç dalgasının rol oynamasıdır.

Bunların dışında Atatürk’ün, Gobineau’nun kitabında, M.Ö.II.yüzyılda Çin’in batısında yerleşen beyaz ırktan kavimler arasında Yüeçi ve Ou-soun’larında (Vusun) bulunduğunun (II, 262 vd), büyük çoğunluğu sarı ırktan olan Cengiz’in ordusunda beyazların da görüldüğünü (II, 304 vd) belirten yerleri işaretlemiş olması, Atatürk’ün her yerde Türk ve Türklükle ilgili bilgileri değerlendirmeye çalıştığını göstermektedir.

Atatürk’ün, Cambridge Üniversitesi Etnoloji Profesörü Haddon’un Fransızcaya “Les races humaines et leur repartition Geographique” diye çevrilen kitabında da, özellikle Anadolu’da gelişen kültürler ve bunları yaratan kavimler üzerinde durduğu anlaşılmaktadır. Bunlar arasında, daha Neolitik Çağ’da Anadolu’da doğan uygarlığın brakisefal bir Akdeniz tipinin eseri olduğu, bu uygarlığın Batı Asya’dan Avrupa’ya ve Mısır üzerinden Afrika’ya yayıldığı yolundaki kısım (Katalog No. 2077, Anıtkabir kitapları, 725, s. 187), ya da batıya göç eden Türklerin XI. Yüzyılda Anadolu’ya yerleşmelerinden sonra Türk deyiminin, Küçük Asya ve Avrupa’da salt Türk kökenli bir topluluk değil de, İslâmiyet’i kabullenmiş kavimleri de içeren bir kavram olarak görüldüğü (Katalog No. 2077, Anıtkabir kitapları, 725, s. 186) biçimindeki satırlar, Mustafa Kemal’in ilgisini çeken, dolayısıyla etkilendiği görüşler izlenimini vermektedir.

Haddon’dan başka Atatürk’ün, Paris Antropoloji Okulu Etnoloji Profesörlerinden George Montandon’un, “La race, les races mise au poinl d’tthologie somatique” adlı eserini de incelediği ve Turanien ırk (Race Turanienne) bölümü üzerinde durduğu görülmektedir (Özel kütüphane katalogu, No. 2084, Anıtkabir, No. 716).

Bütün bunlarla birlikte, ırksal özellikler ve onun tarihsel olaylardaki rolü konusunda Atatürk’ün en çok Pittard’ın görüşlerine katıldığı bilinmektedir. Bunda Pittard’ın “ırkçı” bir bilim adamı olmayışı kadar Anadolu Neolitik kültürünü ve Balkanlardaki ve Anadoludaki Türklerin antropolojik özelliklerini araştıran bir uzman oluşunun da elbette ki büyük payı vardır. Nitekim Birinci Türk Tarih Kongesi Kurultayında ırklar ve uygarlıklar konusu üzerinde konuşulanlar en çok Pittard’ın görüşlerine yer vermişlerdi.

Atatürk’te 1937’deki İkinci Türk Tarih Kongesi Kurultayına katılan Pittard’ın “Les races et l’histoire. Introduction ethnologigue â l’histoire” adlı ana eserini çok dikkatle incelemiştir. Pittard’ın ırkları antropolojik bir kavram olarak değil de, Boule’a dayanarak, kan yakınlığı ve milliyet, dil, gelenekler gibi yapay sınıflandırmalara olanak veren doğal ayrılıkların belirlediği bir fiziksel türdeki devamlılık diye tanımlaması, Atatürk’çe benimsenmiş görünmektedir. Atatürk’ün söz konusu kitabın gerek ön sözünde gerekse metninde yer alan bu tanımı işaretleyip yanına dikkat anlamına gelen “d” harfini yazmış olması bunun kanıtıdır (Katalog No. 2088, Anıtkabir kitapları: 729, s. VIII, 4.).

Gobineau, Selçuklular ve Osmanlılar döneminde Türklerin diğer kavimlerle çok büyük ölçüde karıştıklarını öne sürerken, Pittard, Avrasya’nın güzel ırklarından biri olarak nitelendirdiği Türklere, evlenmeler dolayısıyla bir miktar yabancı kanın katılmasını, “büyük bir vazoya birkaç damla” olarak niteliyor ve Türklerin fiziksel tiplerini çizmeye çalışıyordu ki, Atatürk’ün bu bölüme ne denli ilgi duyduğu, sayfa kenarlarını ve satır altlarını sık sık çizmiş olmasından anlaşılmaktadır.

Öte yandan Pittard’da kişisel ilişki kurmuş olduğu Atatürk’ün bu konudaki düşüncelerini ve nelere önem verdiğini büyük bir açıklıkla anlatmaktadır:

“Atatürk’ün Anadolu uygarlığının en uzak kökenlerine ve insan ırkları arasında Türklerin işgal ettikleri yere ilişkin bulguları…

Birçok kez birlikte söz ettiğimiz sorunlar arasında, Neolitik uygarlığın dünyaya getirdiği büyük sosyal değişikliği hatırlatmak isterim… İnsanlık bundan büyüğünü yaşayamaz… Bu efsanevi olaylar Asya’da meydana geldi. Fakat bunun merkez alanının neresi olduğunu henüz bilmiyoruz. En eski Eti kültürü, yeni sosyal durumun başlangıcı hakkında bir imaj -hatta renkli bir imaj- vermektedir. Neolitik Anadolular coğrafya bakımından Avrupa topraklarına en yakın olanlar olduğundan yeni durumu onların yapmış olmaları olasıdır. O zamanın Avrupasının brakisefal nüfusları ancak bahsettiğimiz Asya ülkelerinden gelmiş olabilirler.

Başlıca rollerden birini eski Türkiye’nin oynamış olmasını olanaklı kılan bu genişlikteki bir sorunun Atatürk’ün gözü önünde eşsiz bir parlaklıkla belirmiş olmasını anlıyoruz.” (Eugéne Pittard, Atatürk’ün Hatırasını Tanzim, Belleten, 10 (1939), s. 187 vd.)

Bütün bunlar, Atatürk’ün ırklar ve bunların tarihteki etkinlikleri konusunda ırkçılığı ve üstünlük iddialarına saplanmaksızın, bir yandan Türklerin tarih boyuınca uygarlık alanındaki yerlerini ortaya çıkartacak, öte yandan da Türkleri küçültücü iddia ve önyargıların yersizliğini kanıtlayacak bir çerçeve içinde kaldığını, Gobineau’dan tepki duyaraktan, Pittard’ın da görüşlerinden yararlanarak etkilendiğini göstermektedir.

Milliyetçilik özünde, mensup olduğun büyük grubun, yani milletinin, çıkarlarını
gözetmek ve ona göre hareket etmektir. Milliyetçilik bu yönüyle ofansif değil, defansif bir
ideolojidir. "Başka milletlerden üstünüm" demez, tam aksine "Başka milletler beni yok
edebilir" der. Kendi milletinin varlığını korur. Öyle ya, varlığınızı korumak istiyorsanız
kendi çıkarlarınızı gözetmelisiniz. İşte bu noktada bazı sivri zekalar, "Neden tüm
insanlığın değil de milletimin çıkarlarını gözeteyim?" diyor.

Arkadaşlar, siz tüm insanlığın çıkarına elbette hareket edin. Ama ortak tarih, kan ve en
önemlisi kültür bağınız olduğu bu grubun çıkarlarını üstün tutun. Çünkü eğer bu grubun
çıkarlarını siz üstün tutmazsanız, diğer kendi çıkarlarını üstün tutan milletler sizi
parçalayacaktır. Siz enternasyonal çıkarları gözetin ama nasyonal, yani evinizin,
ulusunuzun çıkarlarını üstün tutun.

Her insan komşularından, yakınlarından önce kendi çıkarlarını gözetir, değil mi? Kendini
doyuramadan, kendine bakamadan başkalarına yardım edenlere en nahif tabirle
mülayim derler. Ve siz de o eski Türk filmindeki mülayimin durumuna düşmek
istemiyorsanız, kendi çıkarlarınızı, kendi milletinizin çıkarlarını gözetmek zorundasınız.

Her insan, varoluşu gereği mutlu olmak ister. Bu varoluşsal amacı tamamlamak ve
korumak için milliyetçi olmalısınız. Bakın, Napolyon bir ulus devleti kurabildiği için
Avrupa’ya bir dönem hükmedebildi. Kendisinden nefret etsem de Hitler’in başarısının
kaynağı da budur. II. Dünya Savaşı’nda Almanya, millet ve ulus ‘nasyonal’ olabildiği için
tüm dünyayla savaşabildi. Millet olmanın önemi işte budur. Eğer siz günümüzdeki o
muasır medeniyetler dediğimiz medeniyetlerin nasıl bu duruma geldiğine bakarsanız,
hepsi geçmişte kendi milli çıkarları için türlü entrikalar döndürmüştür. Hatta ileriye gidip
insanlık suçları işlemiş, kendi milletleri için diğer milletleri sömürgeleştirmiştir. Gariptir
ki, günümüzde liberallerin göz bebeği olan bütün toplumlar, milliyetçi olabildikleri için o
konumlara gelebilmişlerdir ama günümüz Türkiye’sindeki liberaller ile İslamcılar,
milliyetçiliğe karşı olmakta yarışmaktadırlar (bir nebze milliyetçi olan liberaller bu lafı
üstlerine almasınlar).

Böyle diyoruz diye de "Milliyetçiler hürriyet, özgürlük, liberalizm düşmanıdırlar" sonucu
çıkmasın. Bir milletin fertleri eğer hür değillerse, o millet başarısız bir millettir. Bireyler,
hürriyetini korumak ve sömürge olmamak için milliyetçi olmalıdır. Eğer sömürge
milletler, milliyetçi olup bu dava uğrunda teşkilatlanıp başarılı olsaydı, sömürge
olmayacaklardı. Bizim Kurtuluş Savaşımız bunun en iyi örneklerindendir.
Ülkemizde ‘milliyetçilik’ denince insanların kafasında kötü bir imaj canlanmasının
nedeni, Türk yakın siyasi tarihindeki o mafyatik ve milli çıkarları için değil, kendi çıkarları
için milliyetçi kisvesi altında gezen milliyetçi müsveddeleridir. Halbuki milliyetçilerin
tarihine bakarsanız, ne büyük fikir adamları, ne elitler çıktığı ortadadır: Atatürk, Ziya
Gökalp, Yusuf Akçura, Namık Kemal, Mehmet Emin Yurdakul, Mustafa Çokay, Sadri
Maksudi gibi isimlerin bizlere mirasını, o milliyetçi kisvesi altında gezen insan
müsveddelerine yedirmemek de bizim görevlerimizdendir.

Yurtsever olmanın, millet olmanın, imtiyazsız ve sınıflara rağmen kaynaşmış bir kitle
olmanın önemi, günümüz politiğinde ve insanlık tarihinde kendini tekrar ve tekrar ispat
etmiş bir gerçektir. Millet olamayan toplumlar yok olmaya mahkumken, millet olmuş
azınlıklar, kimi zaman kendilerinden kat kat daha güçlü düşmanlarını derdest
edebilmişlerdir. Millet olma halinin, milliyetçi olmanın birey için önemi ise, kendi
varoluşundaki mutluluğa kavuşmakta önemli bir yer tutmasıdır.
Bu kavramları başarabilmiş ülkelerde suç oranları daha düşüktür, halk daha gelişmiştir,
gelir seviyesi daha yüksektir. Eğer milletler başarılı milletler ise, bu milletin fertleri daha
özgür, daha hür, daha müreffeh bir ömüre sahip olacaklardır. Bu kavramların mutlu
olmaktaki önemi göz ardı edilemez. Eğer siz kendinizin, evlatlarınızın, torunlarınızın,
gelecek nesillerinizin rahat ve mutlu bir hayat sürmesini istiyorsanız, tarihteki milliyetçi
hakikatin kendini tekrar tekrar vuku buldurmasını göz ardı etmeyip milletinizin
çıkarlarına göre hareket etmeli ve milliyetçi olmalısınız.

Milliyetçi olmayan toplumlar, kendi milletinin çıkarlarını gözetmeyen toplumlar, milli
çıkarlarını gözeten toplumlar tarafından sindirilmeye, yenilmeye ve yok edilmeye
mahkumdur. Bu gerçeği göz önüne alırsak, sömürgeleştirilen toplumlarda yaşayan
fertler ne kadar huzurlu ve mutlu olabilir? Bugün Doğu Türkistan’da, Filistin’de olan
vahşetleri biliyoruz. Ve biz, kendi çıkarlarımızı olabildiğince gözetip millet olup
güçlenemediğimiz için Doğu Türkistan’daki soydaşlarımız bugün o vahşete maruz
kalıyorlar.

Milliyetçiliğe karşı sunulan aptalca argümanlardan biri olan "Bu millete şans eseri
geldin, bu milliyetçilik niye?" argümanını da bu gözle değerlendirmek gerekir. Eğer şans
eseri bu topluma geldin ise bile, sen millet olamazsan seni yok edecekler. Bu bir
hakikattir.

İnsan, tabiatından gelen acizliğinden dolayı bir miktar kolektif yaşama mahkumdur.
Zamanı biraz geriye alalım: Tarih öncesi çağlarda insan, doğada tek başına hayatta
kalma konusunda diğer türlere karşı elverişsizdir. Bir ayıyla yumruk yumruğa
dövüştüğünüzde, tabii ki ayı kazanacaktır. Ama eğer 10 insan birleşip materyal üretip
öyle ayıya saldırırsa, insan ırkı galip gelecektir. Bu küçük insan gruplarına klan dersek,
klanlar toplumların ilk örneklerindendir. Ve insanın rekabetçi doğasından dolayı
insanlar ve klanlar arasında da rekabet vardır. Hangi klan suya yakın yere yerleşecek?
Hangi klan daha gelişecek? İşte bu çekişme vardır. Klanlar, kendi çıkarlarını gözetmeye
başlarlar. Bizim milliyetçi hakikat dediğimiz şey de özünde budur.
Acizliğinden dolayı kümülatif yaşama mahkum insanoğlu, bulunduğu grubun çıkarlarını
hep gözetir ve dünya buna göre şekillenmiştir.

Ama bu durumla birlikte milliyetçiliğe aykırı olmayan bir enternasyonalizm yaratılabilir.
Milletler, tek bir resim gibi değil de, yapboz parçaları gibi birleşik bir formata girebilir.
Zamanla birlikte dünyanın geneline tek ve ortak bir kültür hakim olduğunda, tek dünya
devleti gerçekleşebilir. Veya bunların aksine, transhümanizmin, bilimin ve inovasyonun
gelişmesiyle birlikte her bir insan, bir millet kadar güçlü duruma gelirse, milliyetçi
hakikat artık hakikat olmayacağı savunulabilir. Ancak bunların dışında, günümüzde
milliyetçi hakikati tanımamak ve reddetmek çok büyük bir ahmaklıktır. Dünyanın
bulunduğu bu konjonktürde milliyetçi olmamak, yok olmaya mahkum olmaktır,
eşdeğerdir.

Yani kısaca, millet olma hali ve milliyetçilik gerekli olmasının iki ana nedeni vardır:

• 
  1. İç sebepler: Millet olma hali, büyük bir kalabalığın ortak bir kütle olma hali, bir
  sakinlik ve stabil olma hali yaratır. Bu da bu ortak kütleyi daha hızlı geliştirir.
  Daha hızlı gelişmiş bu kütlenin mensupları da daha büyük kazançlar elde eder,
  daha mutlu bir hayat sürer.
• 
  2. Dış sebepler: Eğer biz millet olamazsak, milliyetçi olmazsak, diğer kendi
  çıkarlarını gözeten gruplar, yani milletler tarafından yok ediliriz ve bu ortak
  kütlenin mensuplarının her birine çok kötü ve acı dolu bir hayat verir.

Tüm bu anlattıklarım çerçevesinde "Neden milliyetçi olmalıyız?" sorusuna verdiğim
cevap şudur:

Her insanın varoluşsal ve evrimsel temel amacı mutlu olmaktır ve insanların bu
mutluluğa ve daha iyi yaşam kalitelerine ulaşması için milliyetçi olmak bir gerekliliktir.
Bundan dolayı, eğer mutlu olmak istiyorsanız, siz milliyetçi olmalısınız, ama az ama çok.
Eğer kendi varoluşsal amacınızı tamamlamak ve kendinizle torunlarınız için
yaşanılabilecek bir hayat istiyorsanız, bir miktar milliyetçi olmalısınız.

Millet olabilmiş bir toplum olarak Japonya’da depremlerde ölüm oranı daha düşüktür.
Neden? Çünkü kendi milletinin çıkarını gözeten bir müteahhit, aynı millete mensup olan
vatandaşlarının ölmesini istemez. Ayrıca Japonya, bu millet olma hali sayesinde, iki
nükleer bomba yemesine rağmen, bu kadar kısa sürede toparlanabilmiştir. İngilizler, ilk
olarak o küçük adaya, sonra da dünyanın büyük bir kısmına, milli çıkarlarını gözeterek
ulaşmışlardır. Amerika, milli çıkarlarını gözeterek, kapitalist sistemde en büyük güç
öznesi olan şirketleri dünyanın en büyüğü yapmıştır. Nazi Almanyası, millet olabildiği
için tüm dünya ile savaşabilmiştir. Yugoslavya’daki o kan dondurucu olaylar ve
katliamlar, millet olamadıkları için olmuştur. Filistin’de Araplar, millet halinde toprak
satışına ve Yahudi göçüne direnemediği için devletleri yıkılmış ve zulme maruz
kalmışlardır. Doğu Türkistan’da biz, tek ve güçlü bir millet olamadığımız için
soydaşlarımızın kanı dökülmektedir.

Emperyalist güçlerin ilk hedef aldığı kavram, bu yüzden millet kavramıdır. Öyle ki,
emperyalist güçler, bundan dolayı politik doğruculuk kavramını desteklemektedir. Millet
olamayan toplumlar daha kolay parçalanır ve sömürge haline getirilir.
Peki, günümüz Türkiye’si sizce milliyetçi midir ve millet olabilmişler midir? Mecliste
milliyetçi bir parti var mıdır? Devletler doğası gereği milliyetçi olmalı iken, sağcı partiyim
iddiası ile oy toplayanlar en sol politikalardan olan mültecilere izin vermektedir,
anayasa tartışmaları açarak milletin yapısını bozup bu güzel Anadolu’muzu
emperyalistlere açan ve geçmişte de açmaya çalışmış güçler bertaraf edilmedikçe
Türkiye aydınlığa çıkabilir mi? Otoriteye sahip kurumlar kendi halkını sömürdükçe
ekonomi düzelebilir mi? Türk milletinin fertleri bu ahval ve şerait için kendilerine bir yol
çizemiyorlar ve bunun da çözümü, saf seküler bir Türk milliyetçiliğidir. Eğer bu duruma
gelmeyi sağlarsak, işte o zaman müreffeh günleri görebiliriz. Biz o ulu önderin altında
millet olabildiğimiz zaman, dünyanın en büyük güçlerini derdest etmiş bir ırkın
torunlarıyız.

Eğer biz millet olabilirsek, tüm sorunlarımızı çözebilir, başımızdaki "biz akız" iddiasında
bulunan kara bulutları yok edebilir ve aydınlığa çıkabiliriz.

Bu yazımı ulu Türk milliyetçisi Mustafa Çokay’ın şu sözleriyle bitirmek istiyorum:

" Bizim maksadımız yalnız Türkistan’ın değil, bütün Türk ülkelerinin, bütün Türk halkının
dost olarak kendi aralarında birlik ve kardeşlik içinde yaşamaları ve dış düşmanlara
karşı kendisinin ve hükümetinin güçlü olduğunu göstermesidir. Ülkümüze
ulaşacağımıza, taleplerimizi yerine getireceğimize imanımız yüksek ve güçlüdür.

Maksadımıza ulaşacağız, aksi halde halimiz haraptır. Yok oluruz. Dağılırız. Yok
olmamak için, dağılmamak için güçlerimizi birleştirip omuz omuza verip birbirimize
yardım ederek yaşamalıyız. Aksi halde geleceğimiz karanlıktır. Bunu
unutmamalıyız. "

Sağlıcakla kalın, Milliyetçi kalın.

Edebiyat, Arapça edeb kökünden türetilmiştir. Çok eski çağlarda davet anlamına gelen kelime, İslamiyet'in doğuşundan bir asır önce zariflik ve ahlakla ilgili 'edeb' anlamını kazanır. Sonra ilmü'l-edeb (edeb ilmi), çeşitli bilgi dallarının genel adı olur. Osmanlı dönemi metinlerinde ilmü'l-edeb bahsinde, kurallara uygun ve güzel yazı yazmanın yöntemleri anlatılmıştır. Tanzimat'tan sonra edebiyat kavramı literatür karşılığında kullanılmaya başlanmış ve böylece yaygınlık kazanmıştır. Edebiyat kelimesinin bilhassa Arapça kaynaklarda ve Osmanlı metinlerinde hangi anlamlarda kullanıldığını araştıran M. Kaya Bilgegil'in değerlendirmesine göre edebiyat;
1) Ahlaki bir mana,
2) Dile ait ilimler,
3) Güzel yazma sanatı ve onun öğretimi,
4) Edebî yazılar,
5) Bir mevzu ile ilgili neşriyat,
6) Lüzumsuz yere sözü uzatmak, edada tasannuya düşmek manalarını ifade etmek üzere kullanılmıştır (Bilgegil 1980: 18).

Edebiyatın bilim ve sanat yönü üzerindeki ayrıntılara geçmeden önce bu kavramın sözlüklerde nasıl tanımlandığına da bir göz atalım.

Türk Dil Kurumunun Türkçe Sözlük'ünde edebiyat;
1) Olay, düşünce, duygu ve imajların dil aracılığı ile biçimlendirilmesi sanatı; yazın, literatür
2) Bir bilim kolunun türlü konuları üzerine yazılmış yazı ve eserlerin hepsi; literatür,
3) İçten olmayan, gereksiz boş sözler şeklinde tarif edilir.

Ferit Devellioğlu'nun Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lügar'inde edebiyat sözcüğü;
1) Nazımlı, nesirli güzel sözler,
2) Bu sözlerden bahseden ilim, diye tanımlanır.

D. Mehmet Doğan'ın hazırladığı Büyük Türkçe Sözlük'te edebiyat kavramının karşısında yazılanlar şöyledir:
1) Düşünce, duygu ve hayallerin, yazı veya sözle, dil vasıtası ile güzel bir şekilde ifade edilmesi sanatı;
2) Yazma ve söz sanatı ile ilgili kaidelerin tamamı veya bu kaidele-re uygun eserleri içine alan disiplin;
3) Bir milletin, bir ülkenin, bir devrin edebi eserlerinin tamamı;
4) Bir ilmin, bir sanatın kaideleri, çeşitli kolları ve ürünleri ile ilgili eserlerin tamamı, literatür.

Bu tanımlarda edebiyat kelimesiyle ilgili şu ortak noktalar göze çarpmaktadır:
Edebiyat, kelimelerle meydana getirilen bir sanat dalıdır.
Edebiyat, edebi eserleri çeşitli yönleriyle inceleyen bilim dalıdır.
Edebiyat, herhangi bir bilim veya sanat dalırun kurallarına ve yöntemlerine dair yazılmış eserlerin tamamıdır.
Edebiyat, boş ve gereksiz sözlerdir (Önal 1999: 15-17).

Bu tanımlardan ilk ikisinin yerine yazın, üçüncüsünün yerine de yaygın olarak literatür kavramı kullanılmaktadır. Edebiyat yerine kullanılan yazın kavramı, edebiyata yüklenen ilk iki anlamı üstlenmiş görünmektedir. Böylece kavramın yazıya ilişkin anlamına öncelik verilmiştir. Ne var ki yazın kelimesi edebiyat kavranuna yüklenen anlamı tam olarak içermemektedir. Çünkü edebiyat, sözlü geleneği de kapsayan bir anlam çerçevesine sahiptir.

Türk edebiyatının tarihi metinleri dikkate alındığında edebiyat kavramının kapsamı daha da genişler. Geçmiş yüzyıllarda yazılan manzum sözlükler, öğretici niteliği belirgin öğüt kitapları, menkıbeler ve hatta tarihler edebiyat kavramının içinde yer alır. Bu tür metinler, kurmaca ve hayal ürünü oluşlarından değil de kendilerine özgü dil kullanımlarından, bilhassa divan şiirinin dayandığı estetik anlayışa bağlı olduklarından ötürü edebî değer kazanıyorlardı.

Bütün bu tanımlardan sonra edebiyat kavramıyla ilgili söylenmesi gereken özetle şudur: Edebiyat; malzemesi dil, kaynağı yaşantılar ve hayal gücü olan bir yaratıcılık biçimidir. Başka bir deyişle edebiyat; duygu, düşünce ve hayalleri, olayları, eşyaları, soyut ve somut değerleri anlatmak üzere kelimelerle meydana getirilen bir sanat dalıdır. Aynı zamanda edebî eserleri inceleyen bir bilim dalının da adıdır.

-

Kaynakça: Prof. Dr. Muhsin Macit, Uğur Soldan - Edebiyat Bilgi Ve Teorileri El Kitabı

Rus toplum yapısında kemikleşmiş düzeyde “serf”lik sistemi görülmektedir. Dünyadaki muhtelif medeniyetlerde; Magna Cartha, Medine Sözleşmesi, Boy nizamı, Feodal otoriteler bulunurken Rusya, 19. yy’ın sonuna kadar serflik sistemini zedelemeyip aksine güçlendirerek sürdürmüştür. Rus tarihinin Bolşeviklere kadar olan sathında kapsamlı ve toplumsal yapıyı derinden etkileyen anayasalarına bakıldığında gözümüze en başta 3. İvan’ın 1497 Anayasası çıkmaktadır. Kanunname özel mülkiyeti savunsa da bu özel mülkiyet soyluların ve boyarların özel mülkiyetidir. Sıradan bir çiftçi bu özel mülkiyet kavramında can bulamamış ve yalnızca mülklerin çalışanı konumunda kalmıştır. Bu anayasa, Rus feodalizmini güçlendirip serfliği sıradan hale getirmiştir. Lakin Rus toplumunda serfliği perçinleyen asıl düzenleme, 1649’da Zemskiy Sobor meclisinin çalışmalarıyla yapılan kanunnamedir. Bu kanunname Romanov hanedanının ikinci Çar’ı olan Aleksey Romanov döneminde çıkmış ve meydana gelen halk isyanlarına (Tuz ve Bakır isyanları) tepki olarak düzenlenmiştir. Çiftlik sahiplerinin hakları artırılmış, köylüler ailesi ve varlıklarıyla soyluların mülkü sayılmıştır. Devlete karşı gelenlerin ve kilise aleyhinde bulunanların idama çarptırılması kati hal almıştır. Böylece devlet otoritesi Rus topraklarına yayılmış ve isyanlara karşı caydırıcı bir hukuki düzenleme vücuda getirilmiştir. 

15-16-17-18. yüzyıllardaki bu hukuki düzenlemeler tarihi bağlamda okunacak olursa sıra dışı değildir. Bu dönemde Osmanlı Devleti dışında bilinen dünyanın büyük çoğunluğunda serf yahut buna benzer uygulamalar görülmektedir. Lakin Fransız İhtilali’nin başlaması ve dünyayı kasıp kavurmasıyla imparatorlukların ve soyluların mülkleri, otoriteleri akamete uğramıştır. Bu dönemde imparatorlar, halka hak ve özgürlükler tanımak, soylular ise kapital sisteme eklenmek suretiyle şahsi çıkarlarının zarar görmesini engellemek istemiştir. Rusya da bu hususta hukuki düzenlemelere gitmek zorunda kalmıştır. Öyle ki gerek halk tabanında gerekse askerler arasında birtakım örgütlenmeler meydana geliyor ve yer yer isyanlar patlak veriyordu. Dekabristler Ayaklanması buna bir örnektir. Liberal görüşleri olduğu bilinen ve Fransız İhtilali’nin ortaya çıkardığı matbuata hâkim olan Çar 2. Aleksander, birçok hususta düzenlemelere gittiği gibi en önemli düzenlemesi de serflik sistemini ilga etmesidir (3 Mart 1861). Genç yaşlarında Avrupa’nın çeşitli ülkelerine seyahatler düzenlemiş ve siyasi yapılar, bürokrasi, toplum yapısı ile ilgili çeşitli tecrübeler edinen Çar, basın sansürünü kaldırmış, seyahat özgürlüğü tanımış, serfliği ise kademeli halde kaldırmıştır. Daha önceleri de yapılmaya çalışılan fakat soyluların itirazı üzerine iktisadi ve siyasi kaygılarla vazgeçilen serf reformu, özgür köylü kavramını ortaya çıkartmış ve 24 milyon köylü ile yeni bir sosyolojik yapının inşasına başlanılmıştır. Lakin köylüler özgürleşse de ellerinde toprakları olmadığı için eski efendilerinin topraklarını işlemeye devam etmiştir. Alexandre, bu hususta köylülerin çalışma koşullarına dair iyimser düzenlemeler de bulunmuş ve köylülerin toprak sahibi olabilmesi için teşvik vermiştir. Lakin bu teşvik, köylülerin 49 yıl çalışması karşılığında verilmişti. Esasen köylüler, soyluların değil devletin serfleri olmaya başlamıştı. Bunun neticesinde çıkan isyanlar sert bir şekilde bastırılmıştır.

Zemstvo Kanunu

Köylülerin yeni bir konjonktüre uyandığı bu süreçte ise yazının bizatihi konusu olan Zemstvolar, idari reformlar kapsamında hayata geçirilmiştir. Bu kurum şehir ve kazalarda faaliyet gösteren yeni bir taşra teşkilatıdır. Bu bölgesel yönetimler birer meclis mahiyeti taşımakla beraber günümüzdeki il belediye meclislerine benzetilebilir. Fakat dönemi düşünecek olursak niteliği kesinlikle daha kapsamlıdır. Sistemin hayata geçirilişinde dönemin Savaş Bakanı Milyutin ve edebiyatçı, bürokrat Valuev (Puşkin’in Yüzbaşının Kızı romanında Valuev’den etkilenilmiştir.) etkili olmuştur. İlk bakışta ülkedeki bölünmeleri artıracağı öngörülse de Fransız bürokrasisinden ilham alınarak yapılan bu düzenlemenin ana gayesi, merkeziyetçi yapıya taşrayı eklemlendirmek ve özgürleştirilen köylülerin devlet eliyle kurumsallaşarak marjinal örgütlenmelerin olmasını engellemekti. Aynı zamanda “sosyal devlet” kapsamında köylülerin refahına ilişkin adımlar atılarak devlete tabiiyetlerini artırmak hedeflenmiştir. Bunlar merkeze karşı şeffaf biçimde vergi çıkarmakla da mükellefti. Yüksek bir salahiyetle iş başı yapan zemstvoların eğitim, kültür, sağlık, toprak, sosyal yardım, belediye işleri gibi birçok sorumluluğu bulunmaktaydı. Denetimin artması ve köye giden hizmetlerle beraber vergilerin toplanması da kolaylaşmış ve gözle görülür biçimde bir artış yaşanmıştır. Bunun üzerine doğal olarak bu kurumlar yaygınlaştırılmıştır. Genel olarak yine soyluların ve “ağa”, “efendi” diye nitelenebilecek kimselerin nüfuzunda bir faaliyet süreci göze çarpmaktadır. Bu kimseler aralarından yetkili seçerek şehir meclisine de gönderebiliyorlardı. Böylece alttan başlayan bir öz-yönetim piramidi ortaya çıkmaktaydı.

Sorumlulukları ve yetkileri göz önüne alındığında Fransız İhtilali etkileri barındıran ve köylülerin refah/denetimi için girişilmiş bu reform hareketi ilerleyen süreçte Rus merkezinin başını çok ağrıtmıştır. Rusya’da demokrasi kültürünün olmamasının yansıra bir de yoğun bir köle kültürü vardı. Bu köle kültüründen bir anda ayrılıp demokratik haklara sahip bir toplumu inşa etmeye başlamak, pek tabii sosyal krizleri beraberinde getirmiş olmalıdır. Nitekim “kültür” kavramı üç/beş yılda değişebilen bir kavram değildir. Rus halkında ideolojiler ve kimlikler uçlarda yaşanmıştır. Genelleme yapılırsa; ülkenin şehirli ve zengin kesimi Çar’a hayran ve mutlak otoritenin takipçisi, taşralı ve okuma-yazma standartlarında eğitim görmüş kesimi siyasi hadiselerden uzak ve günlük cereyanlara kapılmakta, üniversiteli ve asker kesim ise Avrupa’da ortaya çıkan Marxist, Liberal, Milliyetçi görüşlere meyleden gençlerdi. Bu uçlarda yaşanan toplumsal anomali ortamında ise meclisler, kurulduğu her bölgede kendi iç dinamikleriyle değerlendirilebilir hale gelmişti. Rus nüfusun çoğunlukta olmadığı; Kafkasya, Türkistan, Polonya kesimlerinde bu meclisler kurulmamıştı. Kurulan yerlerde ise merkeze yakınlık, kışlaya yakınlık, üniversiteye yakınlık, matbuata yakınlık ve mezhep/etnik durum, gelir dağılımı gibi metrukler meclislerin mahiyetini değiştirmekteydi. Lakin üstte de ifade edildiği gibi genellikle çiftlik sahibi soyluların meclise hâkim olduğu ortadadır.

2. Alexander’in halefi olan 3. Alexander ise bu reformların bir faydası olmayıp devletin merkezi yapısına zarar verdiğini düşünmekteydi. Bu nedenle meclisin aleyhine işlere imza atarak birçok bölgede meclis faaliyetlerini durdurduğu göze çarpmaktadır. Durdurmadığı bölgelerde ise seçim usulünden atama usulüne geçmiştir. Yeniden otokratik sürecin işlediği Rusya’da bunun yegâne sebebi Liberal ve Komünist cereyanlardı. Buna karşım 3. Alexander ve 2. Nikola çeşitli otoriter düzenlemeler yapmıştır. Lakin 2. Nikola döneminde yapılan başarısız askeri harekatlar sebebiyle asker ve bürokrasi baskın gelmiş ve 1905 reformu hayata geçirilerek Duma meclisi ilan edilmiştir. Bu meclis Zemstvo’dan tamamen farklı ve kapsamlı bir yasama meclisidir. Zemstvo’nun yerel mahiyette olduğunu göz önüne alırsak halef-selef bağı kurmamız pek mümkün değildir. 1905 Duma’sının bağı 1. Petro’nun senatosunun da evvelindeki Boyar Duma’sına bağlanır. Çar 2. Nikola’nın indirilip Romanovların sonu geldiğinde ise kurulan geçici hükümet ve Bolşevikler yeniden Zemstvoları canlandırmaya çalışmıştır.

25 Mayıs 1917’de Eyalet Konseyi’nin aksine bir karar alınarak yeni bir düzenleme gerçekleştirilmiştir. Bu yasal düzenleme ile yerel yönetimlerin tüm yürütme memurları Zemstvolara bırakılmıştır. Bunlara evvelkinden daha çok bağımsızlık ve sorumluluk tanımlanmıştır. Tüzüğüne bakılacak olursa

-        20 Yaşını doldurmuş her Rus vatandaşı cinsiyet ayrımı yapmaksızın seçime katılabilir.

-        Orantılı temsil ilkesinden hareketle eşit oy gizli sayım esastır.

-        Meclis başkanları ve üyeleri merkezi hükümetten bağımsız seçilir ve mesai yapabilir.

-        Denetim yasadışı faaliyetler halinde yapılabilir.

Görüleceği üzere günümüzde dünyada pek rastlanılamayacak bir meclis tasarısı hayata geçirilmiştir. Bu pek tabii üniter devletlerin kabul edebileceği bir yönetim tarzı değildir. Lakin adım adım Bolşevik Rusya’ya hazırlanan Rus toplumunun o gün benimsediği konjonktür bu olmuştur.

          Merkezi hükümetin düşüp hükümete Bolşevikler hâkim olduğunda ise Zemstvoların akıbetini anlayabilmek için Bolşeviklerin devlet sistemi ve teşkilat yorumlarını göz önüne almamız gerekmektedir. Üstelik yeni hükümetin pek rövanşist bir yaklaşım gösterdiği de ortadadır. Bolşevikler idareyi ele aldığı gün Rusya’daki tüm kurumlara olumsuz bir gözle bakarak işbaşı yaptılar. Bu süreçte Zemstvolar da “Çarlık rejiminin kirli kalıntısı” olarak değerlendirildi. Lakin yasal olarak özgürlüğe ve kamuoyu takdirine nail olmuş bu kurumu oldu bitti ile kapatma yoluna gitmeyip farklı yöntemler izlemişlerdir, bu yöntemler; meclislere giren Bolşevikler meclislere hâkim olarak Bolşevik sistemini kurmuştur, köylerde görev yapan askerler ve siviller kendi meclislerini kurup bürokratik olarak ön plana çıkmış ve bu meclislerin işlerliği kalmadığından doğal ölüme sürüklenmesi beklenmiştir, güçsüz ve yaptırım gücü bulunmayan Zemstvolara direkt kayyum atanmıştır. Bolşevikler, sistematik bir bürokratik operasyon ile Çarlık kurumlarını ele geçirmiş ve niteliğini tamamen değiştirmiştir.

          Siyasi niteliğe sahip olmayıp daha çok bürokratik yürütme zeminine oturan Zemstvolar, Bolşeviklerin tüm kurumlara uyguladığı sosyalistleştirme faaliyetinden nasibini almış ve yerini Sovyetler ile Halk Komiserler Konseyi’ne bırakmıştır. 2022’de başlayan Rusya-Ukrayna Savaşına değin Ukrayna’nın bazı kırsallarında 1991 itibariyle Zemstvo temelinde birtakım meclisler kurulmuştur. Günümüzdeki faaliyetleri hakkında ise sağlıklı bir bilgi almak şu sıralar pek mümkün değildir.

  Ulusalcılık ya da Milliyetçilik; Avrupa da yaşanan Sanayi Devrimi sonrasında ortaya çıkan işçi 
ihtiyacı ile birlikte gelişme imkanı bulmuştur. İnsanlar arasındaki güçlü bağı oluşturmanın 
temelinde dil yatar. Dili ise ortak kültür oluşturur. Yazımızın konusu olan Ulusalcılık fikri, ortak 
kültürü esas alır. 

  Ulusalcılık ideolojisinin asıl ortaya çıkış noktasına ise 18. yüzyılın ortalarında gerçekleşen ve 
asırlar boyunca dünyayı etkisi altına alacak “Fransız İhtilali” diyebiliriz. Jean-Jacques Rousseau
tarafından ortaya atılan bu idea daha geniş kitlelere yayılarak Osmanlı topraklarına kadar gelmiştir.

Ulusalcılığın Temeli

  Diğer bazı ideolojilerin tersine Ulusalcılık fikri ırkı ya da dini esas almaz. Ortak kültür,
Ulusalcılık fikrinin yapı taşıdır. Çünkü bir bölgede yaşayan insan topluluğu içerisinde farklı dini 
görüşler veya ırklar bulunabilir. Farklı ırktan gelen veya farklı dine mensup olan insanlar aynı 
dili konuşarak ortak bir kültüre sahip olabilirler.

Atatürkçü Ulusalcılık

 Kurtuluş Savaşı sırasında bayrağı taşıyan Ulu Önder Atatürk; arkasında sadece tek bir ırkın 
veya dini görüşün olmadığını biliyordu. Çünkü bu topraklarda yüzyıllar boyunca farklı 
inançlara, farklı ırklara mensup insanlar yaşadı. Atatürk bunun bilincinde bir Cumhuriyet 
kurmuş ve yaşamı boyunca bu fikre mensup olmuştur.

  Atatürk’ten sonra ise bu fikri gerçekten anlayabilmiş ve hayatını bu fikre adamış kişilerin sayısı
belki de bir elin parmak sayısını geçmeyecek derecededir…

Günümüzde Ulusalcılık

  Günümüzde Ulusalcılık fikrinin bir kömürden farkı kalmamış seviyededir. Ağızlara sakız olmuş 
bu sözcüğün sadece dilde kalmaması; akıllarda yaşatılması gerekmektedir. Umudumuz olan 
Türk Gençliğine bu konuda inancımız her daim tamdır.

  Değerli vaktinizi ayırıp okuduğunuz için teşekkürlerimi sunuyorum. Yeniden görüşene dek 
hoşça kalın...

Bu tehlikeli planın arkasındaki isim, karizmatik bir Katolik lider olan Robert Catesby idi. İnançları uğruna her şeyi göze alabilecek kadar öfkeliydi. Protestan egemenliğine bir son vermek istiyordu. Bunun için inançlarını paylaşan bir grup cesur adam topladı. Guy Fawkes, Thomas Percy, Thomas Winter ve diğerleri, Catesby’nin etrafında toplandı. Amaçları netti: İngiltere'yi Katolik bir krallığa dönüştürmek.

Komplo öylesine titizlikle planlandı ki hiçbir şeyin yanlış gitmeyeceğine inanıyorlardı. Guy Fawkes, uzmanlık alanı olan patlayıcılar sayesinde bu planda kilit bir rol oynayacaktı. Ancak hiçbir plan tamamen kusursuz değildir. Gizli bir ihanet, her şeyi değiştirecekti.

Fitilin Ateşlenmesi: Guy Fawkes ve Barut Fıçıları

4 Kasım 1605 gecesi, Guy Fawkes, Parlamento binasının altında nöbetteydi. 36 fıçı barut, tahtanın altına dikkatlice yerleştirilmişti. Fawkes, sessizliği bozan her ayak sesine kulak kesiliyor, her tıkırtıda irkiliyordu. Sabah, planın gerçekleşeceği andı. Ancak işler beklenildiği gibi gitmedi.

Komplonun gerçekleşeceği günün hemen öncesinde, bir lordun dikkatine sunulan anonim bir mektup, her şeyi alt üst etti. Lord Monteagle, bu mektubu Kral’a ulaştırdı. Bir ihanet kokusu alınmıştı. Parlamento binası derhal arandı ve Guy Fawkes, barut fıçılarıyla yakalandı. Direndi ama yakalandığında bile amacını saklamadı. “Bu, kralı ve onun hükümetini yok etmek için hazırlanmıştı” dedi.

Planın Çöküşü: İnfazlar ve Miras

Komplo ortaya çıktıktan sonra, Guy Fawkes ve arkadaşları kısa sürede yargılandı. İşkenceyle itiraf alınan Fawkes, Catesby ve diğer komplocularla birlikte vatana ihanet suçundan idama mahkum edildi. Ancak Catesby, Fawkes kadar şanslı değildi. O, bir çatışmada öldürüldü. Diğerleri, darağacında can verdi.

Plan başarısız olmuştu, ancak Katoliklerin üzerindeki baskı daha da arttı. 1605 Barut Komplosu, İngiltere’nin dini ve siyasi tarihindeki en büyük ihanetlerden biri olarak kayıtlara geçti. Guy Fawkes’un maskesi ise bir sembol haline geldi. Bugün, her yıl 5 Kasım’da İngiltere’de “Guy Fawkes Gecesi” düzenleniyor. İnsanlar, barut komplosunun başarısızlığını kutlamak için ateşler yakıyor ve havai fişek gösterileri düzenliyor.

V For Vendetta ve Guy Fawkes’un Maskesi

Guy Fawkes’un hikayesi, yıllar sonra modern bir sembole dönüştü. V For Vendetta filmi, otoriteye başkaldırının, özgürlüğün ve direnişin simgesi olarak Guy Fawkes’un maskesini yeniden tanımladı. Filmde kullanılan maske, günümüzde birçok protesto hareketinde hala kullanılmakta. Barut komplosu, tarih boyunca bir ihanet planı olarak anılsa da, Guy Fawkes’un maskesi artık adalet arayışının sesi oldu.

Kaynakça

1. Fraser, Antonia. The Gunpowder Plot: Terror & Faith in 1605.
2. Nicholls, Mark. Investigating Gunpowder Plot: Fact or Fiction?
3. "Guy Fawkes Night", Encyclopedia Britannica.

İnsanoğlu, tarih sahnesine çıktığı ilk günden bu yana medeniyetler inşa etmiş ve bu medeniyetlerle dünyayı şekillendirmiştir. Ancak, bu uygarlıkların bazıları zamanla silinmiş; geriye yalnızca onların varlığını kanıtlayan birkaç kalıntı kalmıştır. Peki, bu kadim medeniyetler nasıl kuruldu? Hangi koşullar onları tarihin en önemli figürlerinden biri haline getirdi?

Tarihin ilk kaybolan uygarlıkları arasında Sümerler, Mohenjo-daro ve Harappa gibi isimler öne çıkar. Sümerler, MÖ 4000’li yıllarda Mezopotamya topraklarında, Fırat ve Dicle nehirlerinin bereketli deltaları üzerinde yükseldi. Yazıyı bulan, tekerleği geliştiren bu toplum, medeniyet kavramının temellerini attı. Bir diğer yanda ise Mohenjo-daro ve Harappa, İndus Vadisi’nin huzurlu sularında muhteşem şehirler kurmuş; gelişmiş altyapı ve mühendislik harikalarıyla adeta çağdaşlarını geride bırakmıştır.

Bu uygarlıkların ortak özelliklerinden biri, su kaynaklarının merkezinde yer almalarıdır. Nehirlerin sağladığı bereket, tarımı geliştirmiş; bu da nüfusun hızla artmasını sağlamıştır. Ancak, kurulan bu görkemli şehirler yalnızca coğrafyanın ürünü değildi. Bu toplumlar, düzenli bir yönetim sistemi, gelişmiş bir iş bölümü ve sanatı destekleyen bir kültürle yükselmiştir.

Sümer tabletlerinde “Enlil’in gazabı” gibi eski Türkçe’nin tarihimizdeki kökenine benzer ifadelerle anlatılan mitler, bu uygarlıkların nasıl bir dünya görüşüne sahip olduğunu da bizlere fısıldar. İnsan doğayla uyum içinde yaşarken, onun sert yüzüne de hazırlıklı olmak zorundaydı.

İlk uygarlıkların kuruluşuna dair bu kısa yolculuk, bize sadece geçmişin izlerini değil; aynı zamanda insanlık mirasının ne kadar güçlü olduğunu da hatırlatır. Çünkü her taş, bir zamanlar insanların hayalleri ve emekleriyle şekillenmişti.

Yükseliş Dönemi: Kaybolan İmparatorlukların Güç ve İhtişamı

Her uygarlık, kendi yükselişini inşa ederken aslında tarihin en görkemli sahnesine bir iz bırakıyordu. Coğrafi avantajlar, liderlerin vizyonuyla birleşiyor; bu da toplumların altın çağlarını yaşamalarını sağlıyordu. O ihtişamlı dönemde şehirler büyür, sanat göklere yükselir, bilim ve teknoloji insanlığın sınırlarını zorlar hale gelirdi.

Bir düşünün... Nil Nehri'nin bereketli sularıyla şekillenen Mısır. Piramitleri, sadece birer mezar değil; Firavunların ilahi güçlerini simgeleyen taş anıtlardı. Ya da Azteklerin görkemli başkenti Tenochtitlan, suyun üzerine inşa edilen ve adeta doğayla dans eden bir şehir. Sümerler mi? Onlar, zigguratlarıyla tanrılarına ulaşmayı arzuluyorlardı. İnsan eliyle yapılan bu yapılar, sadece mühendislik harikası değil; aynı zamanda toplumsal inancın da bir yansımasıydı.

Roma’nın kilometrelerce uzanan yollarını ve hukuk sistemini hatırlayın. O sistem, yalnızca ticareti değil; devletin gücünü de taşırdı uzak diyarlara. Hititler ise demir işleme konusundaki ustalıklarıyla dönemlerinin ötesine geçmişti. Fakat bu görkemli hikayelerin bir başka yüzü daha vardı. Genişleyen topraklar, hızla artan nüfus ve büyüyen şehirler... Bunlar, hem bir güç hem de birer yük olarak uygarlıkların omuzlarına biniyordu.

Yükseliş dönemlerinin ardında, toplumları bir arada tutan değerler vardı. Töre ve kut gibi kavramlar, yalnızca eski Türkçe sözler değil; aynı zamanda yönetimin kutsallığını ve halkın birlik içinde yaşama isteğini anlatıyordu. Çünkü yükselmek, yalnızca güçlü liderlerle değil; halkın ortak bir ruhta birleşmesiyle mümkündü.

Ancak, yükselen her şeyin bir gün çökmesi kaçınılmazdır. Kaybolan imparatorluklar, zirvede geçirdikleri o kısa ama görkemli dönemle bize önemli dersler bırakır. Görkem ne kadar büyüleyici olsa da, onun altında yatan fedakarlıkları ve zorlukları unutmamak gerek.

Çöküşün Kaçınılmazlığı: Kaybolan Uygarlıkların Sonu

Her başlangıcın bir sonu olduğu gibi, yükselen her medeniyetin de bir gün yıkılacağı kaçınılmazdır. Ama bu yıkım, her zaman aniden gelen bir felaketle mi olurdu? Yoksa küçük çatlaklarla başlayıp yavaş yavaş mı gerçekleşirdi? Tarihin kaybolan imparatorluklarına baktığımızda, her biri farklı bir sona doğru sürüklenmiş gibi görünse de, çoğunun çöküşünde benzer dersler saklıdır.

Aztekler’i düşünelim. İhtişamlı Tenochtitlan, Hernán Cortés ve onun küçük ordusuyla karşılaştığında yalnızca silahlara yenilmedi. Avrupa’dan gelen hastalıklar, nüfusun büyük kısmını hızla kırıp geçirdi. Peki ya Sümerler? Toprakları üzerinde birbiriyle savaşan küçük şehir devletleri, düşmanlarına karşı bir arada duramadı. Sonunda, tarihin tozlu sayfalarında kaybolup gittiler.

Bazen doğanın acımasız gücü, insanın gururunu yerle bir ederdi. Pompei’yi örnek alalım. Vezüv Yanardağı'nın patlaması, koca bir şehri bir gecede tarihin karanlıklarına gömmüştü. Ne var ki, çoğu kez çöküşe insanın kendi eliyle yarattığı sorunlar neden oluyordu. Aşırı genişleme, ekonomik çöküşler, iç savaşlar… Her biri, bir medeniyetin omurgasını kıran darbelerdi.

Eski Türkçe’de sıkça geçen “akibet” kelimesi, bu çöküşleri anlamak için önemli bir ipucu olabilir. Her medeniyet, kendi sonunu hazırlayan tohumları içinde taşır. Güçlü bir liderlik ya da etkili bir yönetim sistemi olmadan, iç çatışmalar kaçınılmaz hale gelir. Ve tarih, bu zayıflıkları affetmez.

Ama bir düşünün: O uygarlıklar, yıkıldıklarında gerçekten kayboldular mı? Yoksa bugün bile onların izleri, kültürümüzde, dillerimizde ve geleneklerimizde yaşamaya devam ediyor mu? Çöküş, yalnızca bir son değil; aynı zamanda bir dönüşümün de başlangıcı olabilir. İşte bu yüzden, tarihin tozlu sayfalarını çevirmek, bize sadece geçmişi değil, insanlığın kırılgan ama dirençli doğasını da anlatır.

Antik Medeniyetlerin İsimleri Sakladığı Sırlar: Derin Analizler ve Çözülemeyen Gizemler

Antik uygarlıkların inşa ettiği yapılar, yalnızca mühendislik harikaları değildi. Aynı zamanda her biri, halklarının evrene, doğaya ve Tanrı'ya bakış açılarını yansıtan derin anlamlar taşıyordu. Bu medeniyetler, yaşamlarının temelini oluşturan inanç sistemlerini ve felsefelerini mimarilerine işlediler. Ancak günümüze kadar ulaşabilen bu eserler, hala çoğu zaman gizemini koruyor.

Mısır piramitleri buna verilebilecek en iyi örneklerden biridir. Yüzyıllar boyunca, piramitlerin sadece mezar yapıları olduğu düşünülse de, aslında daha derin anlamlar taşıdığı günümüzde daha çok fark ediliyor. Bu devasa yapılar, Mısır halkının Tanrı'ya yakınlık arayışının bir simgesiydi. Piramitlerin geometrik mükemmelliği, sadece mühendislik bilgisini değil, aynı zamanda gökbilimsel ve spiritüel anlayışlarını da gözler önüne seriyor. Bu yapılar, sadece fiziksel bir yapı inşa etmekten çok daha fazlasını ifade ediyordu; o dönemin insanları, piramitleri gökyüzüne doğru yükselerek Tanrı’ya ulaşmak, ölülerin ruhlarını ebedi hayata taşımak için inşa etmişlerdi. Ancak piramitlerin inşasıyla ilgili hala birçok soru işareti bulunmaktadır. İnşa tekniklerinin sırları, Mısır halkının ne kadar ileri bir uygarlık olduğuna dair çok önemli ipuçları veriyor, fakat tüm bu bilgiler, hala tam anlamıyla çözülememiştir.

Benzer şekilde Babil, sadece büyüklük ve kudretle tanınmaz. Babil’in Asma Bahçeleri gibi yapıları, hem mühendislik hem de spiritüel bir derinlik içeriyordu. Asma Bahçeleri, suyla olan olağanüstü ilişkisiyle Babil halkının doğa üzerindeki egemenliğini simgeliyordu. Fakat bir başka açıdan bakıldığında, bu yapılar Tanrı’ya daha yakın olma çabasının bir sembolüydü. Yüksek duvarları, bu bahçeleri tanrısal bir alan haline getiriyor, Babil halkının evrene bakış açısını yansıtıyordu. Bu bahçelerin yerinin hala tam olarak tespit edilememiş olması, Babil’in bu kadar derin bir medeniyet olduğunun kanıtıdır. Babil, sadece fiziksel yapılarla değil, aynı zamanda evreni anlamaya yönelik derin bir felsefeyle şekillenmiş bir uygarlıktı.

Machu Picchu ise başka bir kayıp medeniyetin simgesidir. İnka İmparatorluğu'nun kaybolan başkentlerinden biri olarak bilinen Machu Picchu, dağların zirvesine inşa edilmiş bir şehir olarak karşımıza çıkar. Bu kayıp şehir, yüzyıllarca unutulmuş ve sadece 1911’de yeniden keşfedilmiştir. İnka halkı için bu yüksek dağlar, Tanrı ile olan bağlantılarının bir parçasıydı. Dağlar kutsaldı, Tanrıların yeri olarak kabul ediliyordu. Machu Picchu’nun yapısı, gökyüzüne yükselmenin bir simgesiydi. Taşları, doğa ile insanın uyumunu ve evrenle olan ilişkisini simgeliyordu. Ancak, bu şehrin inşasıyla ilgili hala çözülmemiş pek çok soru bulunmaktadır. İnka halkı, bu şehirleri sadece bir yerleşim alanı olarak değil, aynı zamanda kutsal bir bağlantı kurma aracı olarak inşa etmişti.

Petra da kaybolan bir medeniyetin izlerini taşıyan bir başka yapıdır. Çölün derinliklerinde kayalar içine işlenmiş bu şehir, insanın doğa ile olan bağını simgeliyordu. Petra'nın yapıları, sadece bir mühendislik başarısı değil, aynı zamanda spiritüel bir anlam taşır. Buradaki yapılar, insanın doğa ile uyumlu bir şekilde yaşama çabasının bir sembolüdür. Petra, taşların gücüyle bütünleşmiş bir medeniyettir. Bu kayaların arasında kaybolmuş bir halkın izleri hâlâ keşfedilmeyi bekliyor.

Antik medeniyetlerin bıraktığı bu yapılar, sadece mühendislik harikaları değil, aynı zamanda halklarının derin düşünsel dünyalarını da gözler önüne seriyor. Bu uygarlıklar, yaşadıkları dünyayı anlamaya, evrenle bağ kurmaya ve Tanrı’ya daha yakın olma çabalarına dair izler bırakmışlardır. Fakat bu izlerin çözülememiş yanları hala insanlığı cezp etmeye devam ediyor. Her bir kayıp medeniyet, kendi çağında büyük bir derinliğe ve bilgiye sahipti. O dönemin insanları, doğa ile uyum içinde yaşamaya çalışırken, aynı zamanda evrenin sırlarını çözmeye de çalışıyordu. Bu medeniyetlerin inşa ettiği yapılar, onlar için birer yaşam felsefesiydi, fakat zamanla kaybolan bu halkların ardında bıraktığı sırlar hala bizi bekliyor.

Kaynaklar:

Bauer, L. (2009). The Architecture of Ancient Egypt: A History of the Ancient Egyptian Civilizations and Their Architecture. University of Chicago Press.
Horn, C. (2001). Babil’in Sırlarındaki Gizemler ve Tanrı ile Bağlantı. Anatolian Studies.
Wheeler, M. (2006). The Mysterious Wonders of the Ancient World: Unsolved Mysteries of History. Oxford University Press.
Schmidt, P. (2015). Inca Civilization and the Engineering Marvel of Machu Picchu. Historical Review Journal, 31(2).
Cole, J. (2018). Petra: The Lost City of Stone and Spirit. Journal of Ancient Civilizations, 14(4).
El-Masri, H. (2011). The Pyramids of Egypt: Myths, Mysteries, and Engineering Marvels. HarperCollins Publishers.

OT GİBİ(!) YAŞAMAK ÜZERİNE? 

İnsan ideolojisinin esiri midir ya da neden körü körüne bir fikri savunma gereği duyar? 

İnsan temelinde kimlik arayışı, aidiyet duygusu, belirsizlikten kaçınma, lider arayışı ve kendi fikirlerini doğrulama eğilimindedir. Tüm etkiler aslında insanı bir yöne veya ideolojiye yönlendirmeye itiyor. Sosyal olarak bireysellik insanın doğasına ters geliyor çünkü bireysel olsaydık bugün yarattığımız medeniyet bu seviyeye gelmemiş olurdu. Yani ne yaptıysak beraber yaptık. Sosyal Psikolog Henri Tajfel Sosyal Kimlik Teorisi'nde bunu şöyle açıklar; bireyler bir gruba ait olduklarında kendilerini daha değerli hisseder ve grup normlarına daha sıkı bağlanır. Grup aidiyeti bireylere güvenlik, sosyal destek ve anlam sağlar. Gelelim ilk soruya savunduğumuz ideolojilerin esiri miyiz? İşte  bu noktada eğitim seviyesi ve çıkar ilişkileri devreye girer. Eğitim seviyesi düşük olan ve eleştirel becerileri zayıf olan bireyler, ideolojik dogmaları sorgulama eğilimi de zayıftır. Karmaşık durumlardan kurtulmak için liderlerinin açıklamasına sıkı sıkıya sarılır ve onu sorgulamaksızın kabul ederler. Çıkar ilişkileri de bizi ideolojinin kölesi yapabilir bu durum şöyle açıklanabilir; "bu ideoloji savunursam ve bu gruba dahil olursam kolayca yükselip zengin olabilirim ya da kirli işlerimi bu grup yoluyla kolayca halledebilirim" fikirleri ideoloji de çıkar yaklaşımının belirtisidir veya dahil olduğumuz grupta hayatta kalma içgüdümüzden dolayı hissettiğimiz güvende bi nevi çıkar ilişkisi grubuna girer.  

Savunduğumuz ideolojiye sonsuza kadar neden bağlı kalıyoruz? Karşı taraf belki de bizim düşmanımız değildir üzerimizdeki deli gömleklerini ve at gözlüklerini çıkardığımız zaman aslında genel olarak aynı ülkülerin peşinden gidiyoruz. "özgürlük, adalet, huzur, güvenlik, aidiyet, ekonomik güç, insan ve hayvan hakları" peki o zaman neden bunlardan bazılarını x grubu savunurken bazılarını y grubu savunsun? Adalet herkes için geçerli bir kavram değil mi? Dünya üzerindeki en güçlü ideolojik fikirlerin temelinde kan ve gözyaşı vardı. Tüm dünya 3-5 delinin ideolojisi yüzünden savaşa tutuştu ve 2 büyük dünya savaşında yaklaşık 100 milyon insan öldü 200 milyondan fazla insan bu savaşlardan etkilendi. Bu savaşlar sonunda kıtlıklar yaşandı aç kalındı, soğuktan donarak ölündü. Ölümün her türlüsü insana reva görüldü. Peki neden? İdeolojiler neden bu kadar kanlı sonuçlar doğurdu? 1. Dünya savaşında 3 lider uzaktan akrabaydı Rus çarı II. Nikolay, İngiltere kralı V. George ve Alman imparatoru Kaiser II. Wilhelm kuzenler milyonların ölümüne sebep oldu. İdeolojinin mürekkebi kandır. Kardeşi kardeşe kırdırıp sonunda kazananın haklı çıktığı savaşların sebebidir. Prangaizm ideolojisi tam olarak budur. Boynunuza takılan, size reva görülen prangaları kırın, dikenli tellerin ardındaki fikirleri dinleyin belki aynı dili konuşuyorsunuz ya da telleri kaldırın ve duvarları yıkın. Görünmeyen zincirlerden ve dogmatik fikirlerden kurtulun. 

Sonuç olarak baktığımız zaman ideolojilere körü körüne bağlılık, bireyin kendini güvende hissetme, aidiyet arayışı ve belirsizlikten kaçınma gibi insani ihtiyaçlarından kaynaklanır. Ancak bu bağlılık, eleştirel düşünme ve bilgi eksikliği gibi faktörlerle birleştiğinde bireyi daha katı bir dogmatizme sürükleyebilir. Bizim burda yapmamız gereken şey ise eleştirel düşünme becerimizi kaybetmememiz yapıcı eleştirel düşünceler fikirlerimizi her zaman ileriye taşır lakin eleştirmeden olduğu gibi savunduğumuz görüşler, aklın süzgecinden geçirmeden kabullendiğimiz fikirler bizi uçuruma götürür ve unutmayın sizin kanatlarınız yok. 

Jean-Jacques Rousseau şöyle der; "Gerçek özgürlük, başkalarının özgürlüğünü kısıtlamadan kendi özgürlüğümüzü yaşamaktır." 

1. Sezar'ın Ölümü: Brütüs’ün İhaneti (MÖ 44)

Olay: Roma İmparatoru Julius Caesar, senatoda en güvendiği müttefiklerinden biri olan Brütüs tarafından bizzat öldürülmüştür.
Sonuç: Sezar’ın ölümü Roma İmparatorluğu’nda büyük bir kaosa yol açmış, Roma Cumhuriyeti’nin sonunu getirmiş ve Augustus’un hükümdarlığıyla imparatorluk dönemi başlamıştır.
Efsaneleşmiş Söz: “Sen de mi Brütüs?”

2. Bizans’ta Halka Kapılarının Açılması (1453)

Olay: İstanbul’un fethi sırasında Bizans İmparatorluğu içinde Osmanlı’ya direnişi sabote eden bazı kişiler, şehir kapılarının Osmanlı askerlerine açılmasını sağlamıştır.
Sonuç: Bizans İmparatorluğu tamamen yıkılmış, Osmanlı İmparatorluğu’nun gücü zirveye çıkmıştır.

3. Benedict Arnold’un Amerikan Devrimi’ne İhaneti (1780)

Olay: Amerikan Bağımsızlık Savaşı sırasında General Benedict Arnold, İngiltere ile gizlice iş birliği yaparak West Point kalesini teslim etmeye çalışmıştır.
Sonuç: Arnold’un ihaneti Amerikan halkını şok etmiş, ancak İngiltere planı gerçekleştirememiştir. Benedict Arnold, Amerika’nın “en büyük hainlerinden biri” olarak anılmaya devam etmektedir.

4. Yusuf Paşa’nın İhaneti ve Navarin Baskını (1827)

Olay: Osmanlı’nın Yunan İsyanı’nı bastırmak için görevlendirdiği Mısır Valisi Kavalalı Mehmet Ali Paşa’nın oğlu Yusuf Paşa, Osmanlı donanmasına ait bilgileri Avrupa güçlerine sızdırmıştır.
Sonuç: Bu ihanet, Osmanlı donanmasının Navarin’de yok edilmesine yol açmış, Osmanlı’nın deniz gücü zayıflamıştır.

5. Marie Antoinette ve Arkadaşlarının Casusluğu (1789)

Olay: Fransız Kraliçesi Marie Antoinette, Fransa’da devrim sürecinde gizlice Avusturya’ya mektuplar göndererek kraliyet karşıtı hareketleri bastırmak için yardım istemiştir.
Sonuç: Bu ihanetin öğrenilmesi, Marie Antoinette’in devrimin en nefret edilen figürlerinden biri hâline gelmesine ve idam edilmesine neden olmuştur.

6. Troçki’nin Stalin Tarafından Öldürülmesi (1940)

Olay: Stalin ile ideolojik anlaşmazlık yaşayan Leon Troçki, sürgün edildiği Meksika’da Stalin’in ajanları tarafından suikasta uğramıştır.
Sonuç: Sovyetler Birliği’nde Stalin’in otoritesi pekişmiş, ancak bu olay Komünist hareket içinde büyük bir ayrışmaya neden olmuştur.

7. Bizans’ın Haçlılara İhaneti (1204)

Olay: Bizans İmparatorluğu, IV. Haçlı Seferi sırasında Haçlıları destekleyeceği sözünü verdi ancak sözlerini tutmayarak onları kandırdı.
Sonuç: Haçlılar, Bizans’ı işgal etti ve Konstantinopolis’i yağmaladı. Bu olay, Doğu Roma’nın gücünü tamamen zayıflattı.

8. Cezayir’in Osmanlı’ya İsyanı (1830)

Olay: Osmanlı’nın Kuzey Afrika’daki en güçlü eyaletlerinden biri olan Cezayir, Fransız işgalinde Osmanlı’dan bağımsız hareket etmeye başladı ve Osmanlı’ya sadık kalmayı reddetti.
Sonuç: Cezayir, Fransız kontrolüne geçti ve Osmanlı bu bölgede nüfuzunu tamamen kaybetti.

9. Hannibal ve Kartaca’nın Yalnız Bırakılması (MÖ 202)

Olay: Hannibal, Roma İmparatorluğu’na karşı Punic Savaşları’nda büyük başarılar elde etti. Ancak Kartaca senatosu, Hannibal’e gereken desteği vermedi.
Sonuç: Roma, Hannibal’i yendi ve Kartaca’yı tamamen yok ederek Akdeniz’de tek hakim güç oldu.

10. Dandolo’nun Bizans’a İhaneti (1204)

Olay: Venedik Dükü Enrico Dandolo, IV. Haçlı Seferi sırasında Haçlı ordusunu Bizans’a yönlendirdi ve şehri işgal ettirdi.
Sonuç: Konstantinopolis yağmalandı, Bizans büyük darbe aldı ve bu ihanet Doğu ile Batı Hristiyanlığı arasındaki uçurumu derinleştirdi.

1. Amerika'nın Keşfi (1492)

• Olmasaydı: Kolomb'un Amerika'yı keşfi gerçekleşmese, Avrupa'ya patates, mısır, domates gibi tarım ürünleri ulaşamazdı. Avrupa'daki tarım devrimi gecikebilir ve nüfus artışı yavaş kalabilirdi.
• Sonuç: Bugünkü ABD gibi küresel bir süper güç doğmayabilir, dünya ticareti farklı bir eksende şekillenirdi.

2. Sanayi Devrimi (18. yüzyıl)

• Olmasaydı: Makinelerin üretime girmemesi, toplumsal yapıyı feodal düzeyde tutabilirdi. Şehirleşme hızlanmaz, bugünkü modern teknolojiler ortaya çıkmayabilirdi.
• Sonuç: Küresel ekonomi ve sanayileşmiş devletler yerine, tarıma dayalı bir dünya düzeni olabilirdi.

3. Osmanlı'nın İstanbul'u Fethi (1453)

• Olmasaydı: Doğu Roma İmparatorluğu (Bizans) varlığını sürdürür, Avrupa'ya açılan ticaret yolları Osmanlı yerine Bizans kontrolünde kalabilirdi.
• Sonuç: Avrupa'daki Rönesans ve Reform hareketleri gecikebilir, Osmanlı’nın güçlenmesi sınırlı kalabilirdi.

4. İkinci Dünya Savaşı'nın Sonuçları (1939-1945)

• Olmasaydı: Savaş olmasaydı, Birleşmiş Milletler gibi küresel barış çabaları doğmazdı. ABD ve Sovyetler arasında Soğuk Savaş dönemi yaşanmayabilirdi.
• Sonuç: Teknolojik gelişmeler (ör. nükleer enerji, radar) bu kadar hızlı olmayabilir, dünya düzeni farklı bir şekilde kurulabilirdi.

5. İnternetin Keşfi (1960'lar)

• Olmasaydı: İnsanlar bilgiye erişimde zorlanır, globalleşme bu kadar hızlı gerçekleşmezdi.
• Sonuç: Dünya çapında iletişim ağları ve dijital ekonominin yerini yerel ekonomi ve klasik iletişim yöntemleri alırdı.

6. Matbaanın Avrupa'da Yaygınlaşması (1450'ler)

• Olmasaydı: Gutenberg’in matbaası Avrupa’da yayılmasaydı, kitap üretimi elle yazılmaya devam ederdi ve bilgiye erişim çok sınırlı kalırdı.
• Sonuç: Rönesans ve Reform hareketleri bu kadar hızlı yayılmaz, bilgi toplumu oluşumu gecikirdi. Eğitimsizlik, düşünsel devrimlerin önünde engel olabilirdi.

7. Fransız İhtilali (1789)

• Olmasaydı: Monarşi karşıtı hareketler ve modern demokrasi fikri gelişmeyebilirdi. "Eşitlik, özgürlük, kardeşlik" anlayışı evrensel değerlere dönüşmezdi.
• Sonuç: Bugünkü insan hakları anlayışı, anayasal yönetimler ve ulus devlet modelleri yerine mutlak monarşiler hâkimiyetini sürdürebilirdi.

8. Elektriğin İcadı (19. yüzyıl)

• Olmasaydı: Edison veya Tesla gibi öncüler olmasaydı, modern dünya elektriksiz bir şekilde tamamen mekanik ve karanlıkta kalırdı.
• Sonuç: Evlerden sokaklara, fabrikalardan hastanelere kadar her yer farklı işlevlerle tasarlanır, modern teknolojiler mümkün olmazdı.

9. Ay'a Ayak Basılması (1969)

• Olmasaydı: Apollo 11 görevi gerçekleşmeseydi, uzay yarışında ABD’nin üstünlüğü sağlanamayabilir ve uzay keşifleri bu kadar hızlı ilerleyemezdi.
• Sonuç: Uzay teknolojileri, uydu sistemleri ve modern iletişimde büyük bir eksiklik yaşanırdı. İnsanlık evrende sınırlarını zorlamazdı.

10. Osmanlı'nın Duraklama ve Gerileme Dönemi (17-18. yüzyıl)

• Olmasaydı: Osmanlı'nın siyasi, ekonomik ve askeri anlamda üstünlüğü kaybetmemesi durumunda, Avrupa üzerindeki etkisi devam ederdi.
• Sonuç: Dünya düzeni Osmanlı'nın merkezde olduğu farklı bir yapıya evrilebilir, Batı Avrupa’nın bugünkü hâkimiyeti bu kadar belirgin olmayabilirdi.

11. Soğuk Savaş'ın Bitimi (1991)

• Olmasaydı: Sovyetler Birliği dağılmasaydı, dünya çift kutuplu bir düzenle devam eder, teknolojik rekabet ve ideolojik ayrışmalar sürebilirdi.
• Sonuç: Globalleşme ve serbest piyasa ekonomisi bu kadar etkili olmayabilir, dijital çağ daha yavaş ilerleyebilirdi.

12. Mustafa Kemal Atatürk'ün Reformları (1923 ve sonrası)

• Olmasaydı: Türkiye Cumhuriyeti’nin modernleşme süreci bu kadar hızlı gerçekleşmeyebilir, laiklik, kadın hakları ve eğitim reformları uygulanmazdı.
• Sonuç: Türkiye, daha geleneksel ve geri kalmış bir yapıda kalabilir, Batı ile uyum sağlayan bir ulus-devlet yerine farklı bir siyasi ve sosyal yapıya sahip olabilirdi.

13. Petrolün Keşfi ve Kullanımı (19. yüzyıl)

• Olmasaydı: Sanayi ve ulaşım, kömür gibi daha az verimli kaynaklara bağlı kalırdı.
• Sonuç: Arap Yarımadası başta olmak üzere birçok bölge zenginleşemezdi. Küresel enerji politikaları ve büyük ekonomik savaşlar yaşanmayabilirdi.

14. Berlin Duvarı’nın Yıkılışı (1989)

• Olmasaydı: Almanya Doğu ve Batı olarak bölünmüş kalır, Soğuk Savaş’ın etkileri devam ederdi.
• Sonuç: Avrupa Birliği’nin bugünkü birliği tehlikeye girebilir, küresel dengeler değişik bir şekilde şekillenirdi.

15. Dünya Sağlık Örgütü’nün Çiçek Hastalığını Yok Etmesi (1979)

• Olmasaydı: Çiçek hastalığı milyonlarca insanı öldürmeye devam ederdi.
• Sonuç: Modern tıp bu kadar güçlü bir zafer kazanamaz, aşılara güven daha düşük olabilirdi.

16. İslamiyet’in Yayılışı (7. yüzyıl)

• Olmasaydı: Arap Yarımadası'nda İslam doğmasaydı, Orta Doğu’nun kültürel, bilimsel ve sosyal yapısı tamamen farklı olurdu.
• Sonuç: İslam Altın Çağı yaşanmaz, matematik, tıp ve astronomi gibi alanlarda önemli ilerlemeler kaydedilmeyebilirdi.

17. Nükleer Bombanın Kullanılması (1945)

• Olmasaydı: Hiroshima ve Nagasaki’ye atom bombaları atılmasaydı, savaş daha uzun sürebilir ve farklı bir sona ulaşabilirdi.
• Sonuç: Nükleer caydırıcılık kavramı oluşmaz, Soğuk Savaş farklı bir şekilde gelişebilirdi.

18. Türkiye'nin NATO Üyeliği (1952)

• Olmasaydı: Türkiye, Batı Bloku yerine tarafsız veya Doğu Bloku'na yakın bir pozisyonda yer alabilirdi.
• Sonuç: Bugünkü dış politika ve güvenlik stratejileri tamamen farklı bir düzlemde şekillenirdi.

19. İncil’in Latin Alfabesine Çevrilmesi (382)

• Olmasaydı: İncil’in Latin harflerine çevrilmesi gerçekleşmese, Hristiyanlık Avrupa’da bu kadar yaygın bir hâkimiyet kuramazdı.
• Sonuç: Avrupa’nın dini ve kültürel yapısı tamamen farklı bir çizgide gelişebilirdi.

20. Telefonun İcadı (1876)

• Olmasaydı: İnsanlar haberleşmede mektuplar ve telgraflara bağımlı kalırdı.
• Sonuç: Modern iletişim bu kadar hızlı evrim geçiremez, internet gibi gelişmelere temel oluşturulamazdı.

Eserin ressamı olan Ömer Adil Bey, Sanayi-i Nefise Mektebi’ nden mezun olmuştur. İtalya’da bir dönem yaşamış ve burada izlenimci yaklaşıma temayül göstermiştir. 1919’da İnas Sanayi-i Nefise Mektebi’nde (Güzel Sanatlar Kız Okulu) müdürlük yapmıştır. Resimlerinde gerçekçi ve doğaya sadık kalmaktaydı. İç mekân eserleri, en beğenilen eserleridir. 

Ağlayan Kadın portresi ise pek bilinmemekle beraber bizzat Atatürk’ün en sevdiği tablolardan birisidir. Saray ressamı olan ve 2. Abdülhamit’in iltifatlarına mazhar olmuş Fausto Zonaro, Atatürk’e “Dömeke Meydan Harbi” resmini hediye etmişti. Fakat Atatürk, “kan, savaş, ölü düşmanlar” temalı bu portreyi istememiş ve reddetmiştir. Fakat aksine Ağlayan Kadın portresi hediye edildiği zaman büyük bir beğeniyle karşılamış ve kabul etmiştir. Bu seçim; Atatürk’ün neyin sanatının yapılmasını beğendiğini, savaşa hangi gözle baktığını çok iyi ortaya koymaktadır. Kan ve zafer temalı bir eseri değil de kocası cephede şehit olduğu için onun geriye kalan eşyalarını koklayarak ağlayan bir kadının görüntüsü, Atatürk’e göre savaşın gerçek resmidir.

Resme gelinecek olursa; masada Kur’an-ı Kerim, duvarda silah ve kanepelerin üstündeki motiflerden de anlaşılacağı üzere burası tipik bir taşra evidir. Kanepenin üstünde duran “Enveriye” şapkası ise Enver Paşa’nın tasarladığı ve 1. Dünya Savaşı’nda kullanılan Türk asker şapkasıdır. Büyük ihtimalle resim 1. Dünya Savaşı’na binaen çizilmiştir. Kadın gencecik ve tek başınadır. Savaşın geriye bıraktığı acımasız ve korkunç ortam, en sessiz en sade haliyle görünmektedir.

Eser günümüzde Çankaya Köşkü müzesinin duvarlarında yer almaktadır. Türkiye’de sanatın ve estetiğin geliştirilmesine yönelik kaygıları olan büyük Atatürk, bu resme gösterdiği iltifat ile gerek sanata bakışını gerek savaş kavramına bakışını ortaya koymuştur. Ne üzücüdür ki kurucu liderimizin bu kadar beğendiği tabloya dair henüz bir yazı yazılmamıştır. Üstelik tablonun ismi aratıldığında da internette bulunmamaktadır. 

Sağlıcakla…

Aziz Şükrü Yeldan

yeldanaziz6854@gmail.com

Egoist ahlak, bireyin öncelikli olarak kendi mutluluğunu, çıkarlarını ve ihtiyaçlarını gözetmesi gerektiğini savunur. Bu anlayışa göre, kişinin ahlaki yükümlülüğü başkalarının çıkarlarını değil, kendi çıkarlarını öncelemektir. Egoist bir bakış açısıyla, bir eylem ancak bireyin kendi mutluluğunu veya hazzını artırıyorsa anlamlıdır. Egoizm, kişinin kendi mutluluğu için yapması gerekenin ne olduğunu sorgularken, başkalarının yararını yalnızca kendi çıkarlarıyla örtüştüğünde dikkate alır. Yani birey, başkalarına yalnızca kendisine yararı dokunacaksa veya kendisine zarar vermeyecekse yardım etmelidir.
Egoizmin temelinde, insanın doğasının gereği olarak kendi çıkarlarını koruması gerektiği inancı yatar. Bir egoiste göre, diğer insanların çıkarlarını gözetmek bir zorunluluk değil, kendi çıkarına uyduğu sürece yapılabilir bir tercihtir. Bu bağlamda, egoizmin ana ilkesi, bireyin kendi hayatını en iyi şekilde sürdürmesi ve kendi mutluluğunu artırmasıdır. Örneğin, egoist bir bakış açısıyla bir birey, çevresine yardım ederken bile aslında kendisine bir haz veya çıkar sağlamadığı sürece bu yardımı anlamsız bulacaktır.
Rasyonel Egoizmin Prensipleri
Metninizdeki rasyonel egoizm, bireyin kısa vadeli hazlardan ziyade uzun vadeli çıkarlarına odaklanması gerektiğini savunur. Bu yaklaşım, bireyin kendisine uzun vadede en fazla mutluluk getirecek eylemleri seçmesini öğütler. Bir rasyonel egoist, yalnızca anlık hazlara değil, uzun vadede kendi refahını sürdürebileceği eylemleri önemser. Örneğin, bir baba olduğunuzu varsayalım ve elinizde çocuğunuzun ihtiyacı olan ilaçları almak için yeterli miktarda para var. Aynı zamanda, bu parayı kendiniz için gereksiz bir lüks tüketime harcayabilirsiniz. Ancak rasyonel egoizme göre, çocuğunuzun sağlığı için ilaç almak, hem çocuğunuzun acısını dindirecek hem de sizin vicdanen rahat etmenizi sağlayacaktır. Bu durumda, çocuğunuzu iyileştirmek ve kendi huzurunuzu sağlamak adına rasyonel bir şekilde ilaç almak en mantıklı seçenek olur.
Ahlaki Egoizm
Ahlaki egoizm ise bireyin, yalnızca kendi çıkarlarına hizmet eden eylemleri ahlaki olarak kabul etmesi gerektiğini savunur. Bu görüş, bir bireyin başkalarına karşı herhangi bir ahlaki yükümlülüğü olmadığını, kendi mutluluğu için ne gerekiyorsa onu yapmasının ahlaki olduğunu belirtir. Ahlaki egoizme göre, bireyin kendi çıkarlarını gözeterek eylemlerde bulunması, en doğru ve en ahlaki olan davranış biçimidir. Ancak ahlaki egoizm her zaman rasyonel değildir; bir insan kendi çıkarlarını gözetirken akılcı olmayan veya geçici hazzı artıracak eylemlerde bulunabilir.
Örneğin, ahlaki egoist bir bakış açısıyla hareket eden bir kişi, başkalarına yardım etme konusunda kendini zorunlu hissetmez. Ancak, bu yardım kendisine bir şekilde haz verecekse veya kendisi için bir tatmin kaynağı olacaksa yardım etmeyi seçebilir. Aksi durumda, başkalarının çıkarlarına hizmet eden eylemleri yapmaktan kaçınması, bu görüş açısından doğru ve ahlakidir.
Egoizm ve Günlük Yaşamdaki Örnekler
Egoizmin gündelik hayatta kendini gösterdiği pek çok örnek vardır. Örneğin, kişinin kendi sağlık ve mutluluğunu koruma adına sağlıklı beslenmesi, spor yapması ya da stresli durumlardan uzak durması egoist bir yaklaşımın sonucudur. Egoist bakış açısına göre, birey kendi sağlığına özen göstererek, uzun vadede kendisine en fazla fayda sağlayacak eylemleri gerçekleştirmiş olur. Bu tür bir egoizm, başkalarına zarar vermek anlamına gelmediği gibi, bireyin kendisini koruması ve hayatını en iyi şekilde yaşaması anlamına gelir.
Bunun yanı sıra, bir bireyin kendi zamanını başkaları için feda etmektense, kendi ilgi ve hedeflerine odaklanmayı tercih etmesi de egoizmin günlük hayattaki yansımalarındandır. Örneğin, bir öğrenci zamanını arkadaşlarıyla vakit geçirmek yerine kendi çalışmalarına ayırmayı tercih edebilir. Bu durumda egoist bir yaklaşım sergileyen öğrenci, başkalarına göre kendi başarı ve mutluluğunu önceliklendirmiş olur.
Sonuç olarak, egoizm, bireyin kendi çıkarlarını önceleyerek mutlu bir yaşam sürme anlayışıdır. Egoist ahlaka göre, bireyin hayatının merkezinde kendi mutluluğu ve çıkarları bulunmalıdır. Başkalarının mutluluğu, bireyin çıkarlarına hizmet ettiği sürece dikkate alınabilir; ancak bu, bir zorunluluk değil, bireyin kendi mutluluğuyla uyumlu olduğu sürece yapılabilir bir tercihtir. Egoizm, bireyin kendi ihtiyaçlarını anlaması ve en iyi versiyonunu yaşaması için bir yol haritası sunar.

Alturizm / Alturist Ahlak
Alturizm, bireyin kendi çıkarlarını geri plana atarak toplum veya başkaları için fedakârlık yapmasını ve bu tür eylemlerin ahlaki olarak doğru olduğunu savunan bir düşünce sistemidir. Bu anlayışa göre, kişinin kendi mutluluğu ya da çıkarından çok, başkalarının iyiliği ve toplumun yararı ön planda tutulur. Alturizm, özellikle karşılıksız iyilik yapmanın ahlaki bir erdem olduğunu vurgular. Bu bağlamda, kişinin kendi mutluluğunu ve hazzını feda ederek başkalarına yardım etmesi, hatta bu yüzden zor duruma düşmesi dahi, değerli ve övülmeye layık bir davranış olarak görülür.
Alturizmi savunan filozoflar arasında Immanuel Kant, Karl Marx ve Georg Wilhelm Friedrich Hegel gibi düşünürler vardır. Kant’a göre, ahlaki bir eylem, yalnızca iyi niyetle yapılmalı ve sonuçlarından bağımsız olarak doğru sayılmalıdır. Bu bakış açısına göre, eğer bir davranış toplumun genel yararını sağlıyorsa, bireyin kendi çıkarlarını ne kadar feda ettiği değil, toplumun bu eylemden ne kazandığı önemlidir. Örneğin, Kant’ın ünlü Kategorik İmperatif ilkesine göre, bir davranışı herkesin uygulayacağı evrensel bir yasa gibi düşünmeliyiz; böylece her birey başkalarının yararını gözeten bir ahlaki çerçeve içinde hareket edebilir.
Alturizme Örnekler
Alturizmi gündelik hayattan örneklerle somutlaştırmak gerekirse, bir soğuk kış gününde kendi montunuzu üşüyen bir başkasına vermeniz, alturist bir davranış olarak görülür. Böyle bir durumda, kendinizi soğuktan korumak yerine, montunuzu ihtiyacı olan birine vermeyi tercih etmek, kendi rahatlığınızı göz ardı ederek toplumun yararını önceliklendirmeniz anlamına gelir. Bu davranış, alturist ahlak açısından oldukça değerli bir örnektir.
Bir başka örnek olarak, iyi bir doktorun insan hayatını kurtarmak adına bazı hastalarını ücretsiz tedavi etmesi verilebilir. Alturizme göre, bu doktor kendi maddi kazancını önemsemeden, hastaların iyiliğini ve sağlığını öncelik haline getirmiş olur. Bu tür eylemler, alturizmin özündeki “diğergamlık” ya da “başkalarını düşünme” prensibiyle uyumludur.
Alturizm ve Toplum
Alturizm, toplumsal uyumun sağlanması için oldukça önemli bir etik ilkedir. Alturist düşünceye sahip bireyler, toplumun daha dayanışmacı ve yardımsever bir yapıya bürünmesine katkıda bulunur. Örneğin, bir öğretmen düşünelim: Bu öğretmen, öğrencilerinin daha iyi bir eğitim alabilmesi için ek dersler verir, hatta kimi zaman ders materyallerini kendi cebinden karşılar. Bu fedakârlık, öğretmenin kendi çıkarlarını bir kenara bırakıp toplum yararına hizmet etme isteğinin bir yansımasıdır. Alturist ahlaka göre, öğretmenin bu davranışı toplumun daha iyi bir geleceğe sahip olması için yapılmış anlamlı bir eylemdir.

sonuç
Genel manada bakıldığında egoizm/ahlaki egoizmin daha mantıklı olduğunu söylemekteyim; çünkü alturizmin bir dayanağı ve temeli yoktur. Mesela neden iyi olanın toplum yararı ve çıkar gözetmemek olduğunu göstermez ya da neden ben bu kurallara uymalıyım sorusuna bir cevap vermez. Bu eksikler ise şunu beraberinde getirir: ahlakın bağlayıcılığı ve ontolojisi problemini bize açıklayamamaktadır.
Neden ateist bir devlet yöneticisinin parayı kendi zimmetine hiç fark edilmeden geçirme şansı varken geçirmesin veya kötü bir şeyi sırf çıkarı olduğu için yapmasın? Bu durum, genel anlamda alturizmin ana problemleridir. Bunun gibi sorulara cevap veremeyen alturist ahlaka inanmak bir tık güçtür.
Ama şunu da es geçmeyeceğim: egoist ahlak da neden ahlaklı olanın mutlu eden şeyler olduğunu, yani ahlakın ontolojisi problemini açıklayamamaktadır. Ayn Rand'a göre üretmek bir erdem ve ahlaklı bir şeydir ve bunun ontolojisinin hayat olduğunu öne sürer. Bir insan üretmeden de hayatta kalabilir ve mutlu olabilir; neden böyle bir şey yapması gerekmektedir, anlaşılmamaktadır.
son.

Orada bulmalısın işte beni yeniden
Zarif raks edişinle, kıskanırken kuğular
Duygular karışırken bir kuş efkar fısıldar:
''Ölmektesin genç adam müphemliğe düşerken''

Ölmeliyim öyleyse çaresiz ve gizlice
Ahbabım şeytan görür... görür güler sinsice
Bilmektedir belli ki, tahayyülden de öte
Nefes alayım izin verin, son dansım için !

Tut ellerimden şimdi hissedeyim tenini
Kavalyen olmalıyım şeytan izlerken beni
Raks edelim, masun gölgesindeyken kederin !
İntiharımdır bu benim, uçurumum gözlerin...

Gerçi uzak durmak gerek hepsinden
Tehlikeli ve guraba işlerinden
Hele hele en yakına bile ırak ezgilerinden
Uzaklaşmak gerek ya!

Yunan mitolojisi insanlığın ilkel inanışları arasında en geniş kitlere hitap etmiş ve günümüze kadar izlerini koruyarak gelmiş olan mitolojilerden birisidir. Şimdilerde mitoloji denince akıllara ilk olarak yunan mitolojisinin gelmesinin çeşitli sebepleri vardır. Çok derinlemesine ve çeşitli karakterler içermesi açısından en kapsamlı mitolojiler arasında yer almaktadır. Tanrılar, yarı tanrılar(demigod), periler, canavarlar gibi çok çeşitli mitsel öğeyi içinde barındıran bir oluşumdur. Ufuk açıcı fantastik evreni sayesinde de günümüzde halen daha filmlere, dizilere ve kitaplara ilham olacak derece geniş bir evrene sahiptir. Elbette ki yunan mitolojisinin fantastik yanı ile dikkat çekse de bu mitlerin zamanında bir inanışı içerdiğini unutmamak gerekir. Felsefe öncesi dönemde evrenin yaratılışına ve temel madde sorularına mantıklı cevaplar verilmese de mitoloji ile bir cevap verildiği gerçeğini unutmamak gerekir. Aynı zamanda çeşitli mitlerle uyulması gereken bir ahlaki normlar oluşturulması mitoloji alanı kesinlikle felsefi açıdan yorumlama ihtiyacı oluşturuyor. İnsanlığın görece ilkel olduğu zamanlarda bile bir tanrılaştırma anlayışına sahip olması ve bu anlayışları bir tapınma ritüeli, yani din haline dönüştürmeleri üstüne derin çıkarımlar yapılması mümkün olacak bir konudur. İnsanlığın tanrı anlayışlarının temeline bir adım atıp en azından insanlıkla ilgili daha derin düşüncelere sahip olmayı sağlayabiliriz. Bu konuda insanlığın en eski varoluşsal dizgilerinden olan mitolojileri kullanarak yeni bakış açıları kazanmamız mümkün olacaktır. Dergimizde bulunacak ilk mitoloji yazısında ise en yaygın mitolojinin; evrenin, zamanın ve maddenin oluşumuna dair yaptığı açıklamaları temiz bir üslupla aktarmak yerinde olacaktır.

Yunan Mitolojisi; Dünya’nın oluşumu

Yunan mitolojisinde her şeyden ve herkesten önce var olduğuna inanılan bir hiçlik vardı. Bu zaman öyle bir zamandı ki ne bir tanrı, ne bir insan. Ne de bir hayvan vardı. Canlı, hareketli varlıklar olmadığı gibi dağlar, gökyüzü, güneş, nehirler, çiçekler ve ormanlar yoktu. Kaos ucu bucağı olmayan dipsiz bir uçuruma ya da her yeri kaplamış bir kara deliğe benziyordu. Yunanlar bu duruma ‘’Khaos’’ diyorlardı. Khaos – yani kaos- sadece bu zifiri karanlık, karmaşık, düzensiz ve tehlikeli duruma verilen bir tanım değil aynı zamanda tanrısal bir kişilikti. Yani ilk tanrı bir yokluğu temsil ediyordu. Yunan mitolojisinde bir yerin veya bir durumun tanrısallaştırılıp bir tanrıyla özleştirildiklerini çok defa göreceğiz. Bu tanrılar aynı zamanda maddesel bir yer kaplayan bir cisim (örneğin yeryüzü) olabildikleri gibi konuşan, yürüyen ve çocuk sahibi olan tanrılarda olabiliyorlar. İlk tanrının durumu da tam olarak bundan ibarettir.

Khaos’tan sonra ikinci bir tanrısal varlık çıkıyor karşımıza. Tanrısal varlığın neden ve nasıl Khaos’tan çıktığına dair herhangi bir açıklama bulunmamaktadır. Hikayeyi ilk kez aktaran Hesiodos bunun hakkında herhangi bir sebep sunmamış ve olaya bir mucize gözüyle bakmıştır. Bu dipsiz boşluk ve düzensizlikten bir mükemmellik ortaya çıkıyor, bu şey müthiş bir tanrıça, adıda yunanca ‘’Gaia’’ yani yeryüzü toprak anlamına gelmektedir. Gaia ilk madde diyebileceğimiz bir ilk düzendir. Düzen ve iyi anlamına gelen kozmosun ilk örneği olarak karşımıza çıkmaktadır. Oluşum hikayemizde şuanda sadece 2 tanrısal varlık var olmakta; Gaia ve Khaos. Bu ikiliden yeni nesiller ve yeni ölümsüzler çıkması için – Khaos dediğimiz oluşumda bazı ölümsüzler var edecek – bir olguya daha ihtiyacımız vardır. Eros yani tutkunun ve aşkın simgesi ortaya çıkıyor. Eros, Khaos gibi o da bir tanrı ama tam olarak bir kişilik belirtmemekte. Söz konusu olan daha ziyade, varlıkların filizlenmesini, büyüyüp serpilmesini sağlayan bir fışkırma enerjisi, binevi bir hayat enerjisidir. Eros dediğimizde modern zamanda aklımıza gelen tombul, kanatlı, küçük tombul yanaklı uçan bir perinin oku ve yayı ile insanları aşık ettiğini düşünmeniz normaldir. Dizilerde, filmlerde, çizgi dizilerde çok fazla karşılaşılan bu Eros bahsi geçen Eros’tan çok ayrı bir oluşumdur. Yeni bir varlık olarak oluşumumuza katılan bir diğer tanrısal olgu ise Tartaros’tur. Tartaros kelimesi size tanıdık geliyor olabilir çünkü günümüzde de çoğu yapımda atıfta bulunulan bir yapıdır. Tartaros’u açıklamak gerekirse kendisi yeryüzü olan Gaia’nın derinliklerinde varolan bir yerdir. Evet yine yer kelimesini kullanıyorum çünkü Tartaros’ta bir kişilik değildir. Bunlara girmeden önce, Tartaros küflü, kokuşmuş, kötü bir havaya sahip, zifiri bir karanlığa sahip tam anlamıyla kötü bir yerdir. İlerleyen zamanlarda da kozmosa karşı çıkmış titanları ve tanrıları hapsetmek içi kullanılan bir cehennem kavramına dönüştüğünü de görmekteyiz. Gördüğünüz üzere Tartaros tamamen bir mekansallığa tabi olmasına rağmen yeri geldiğinde çocuk yaptığını, konuştuğunu, bir şeyler amaçladığını görebilmekteyiz. Yunan mitolojisinde belki de anlaşılması en zor kısımlardan birisi burasıdır. Bir varlık hem sadece mekan hemde düşünebilen bir tanrı olabilmektedir. Bu oluşum Gaia’nın çok derinliklerine gömülü haldedir. Son hale baktığımızda varlıklarımız sadece Gaia, Khaos, Eros ve Tartaros’tan ibarettir.

Burada bir parantez açmak gerekirse o da Khaos’unda çocuklara sahip olduğudur. Kulağa mantıksız gelse dediğim gibi yunan mitolojisinde bunlar olağan durumlardır. Neden bu çocukları anlatıya dahil etmedim diyecek olursanız Khaos’tan gelen tanrılar mitlerde geçmemekte ve anlatıda herhangi bir yeri bulunmamaktadır. Yunan mitolojisinin başlangıcını anlatan kitap, makale ve yazılarda da çok az yer verilirler çünkü kaynak çok azdır. Bu çocuklar, Erebos yada Erebus ve Nyks yani gecedir. Aslında iki tanrı da karanlığı temsil etmektedir ama temel farklılıkları vardır. Öncelikle Erebos yer altındaki yani Tartaros’taki devamlı ve güçlü karanlığı temsil eder. Nyks ise daha çok gündüzden yanı aydınlıktan önceki karanlığı temsil eder bu da sonlu bir kavramdır. Aslında bakıldığında bu tanrıların geri planda kalması, deyim yerindeyse unutulması yerine daha ön planda olduğu bir senaryo daha keyifli olabilirdi.

Kuşkusuz Eros’un enerjisinin itici gücüyle, kocası veya sevgilisi olmayan Gaia , kendi derinliklerinden ve güçlerinden tek başına harika bir tanrı dünyaya getirir: Uranos. Uranos’u anlatmak gerekirse Gaia’nın milimi milimine her yerini tam anlamıyla örtecek bir gökyüzüdür. Uranos Gaia’nın adeta göksel ikizi niteliği taşımaktadır. Herhalde bir matematikçi bunu ifade edebilmek için, tamamen aynı uzama, aynı yayılıma sahip iki küme derdi. Uranos oluşmasına rağmen Gaia yine başka bir tanrıyla etkileşime girmeden çocuklarını çıkarır. Ourea diye adlandırılan dağlar ve o dağlarda ikamet eden büyüleyici güzellikteki genç kızlar nymphelerdir ama tanrısal bir varlık oldukları için insanlıkla herhangi bir alakası yoktur. Son olarakta Pontos, ‘deniz’ tanrısı ya da denizin tuzlu suyu gelir. Anlaşıldığı üzere evren ve dünya düzeni yavaş yavaş bir düzene oturmaktadır ama halen daha bir düzenden bahsetmek çok uzaktır.

Şimdiye kadar anlattığım süreç boyunca sadece ilkel tanrıların varolmasını ve bir yer edinmesini inceledik. Bu olaylara bir açıklık daha getirmek gerekirse, kaos dediğimiz zamanlar tamamen bir vahşilik, bilinçsizlik ve canilik durumudur. Yoktan varolmuş tanrı Gaia da şuanda biz düzen ve iyilik teşkil etmemektedir. Aslında daha tam olarak bir atmosfer ve dünya bilinci yani mekan algısı oluşturulmamıştır. Uranos basit anlamda yeryüzü dışındaki alanlar olsa da bundan ötesi değildir ve gökyüzü ve yeryüzü arasında bir boşluk bulunmamaktadır. Modern bilim açısından baktığımızda durum mantık dışı gelse de bu olguları oluştuğu döneme göre incelemekte fayda vardır.

                                               Gaia ile Uranos

Uranos, yani gökyüzü kocaman bir tavana benzeyen veya yukarıda asılı duran bir sınıra benzemekten ziyade Gaia’nın bir kılıfı olarak düşünülebilir. Anlaşılacağı üzere sürekli bir temas halindedirler. Deyim yerindeyse Uranos Gaia ile sürekli bir ilişki halinde ve bunun sonucunda devamlı olarak çocuk sahibi olmaktadırlar. Uranos’un bu durumunu anlatmak için ‘tutkulu bir aşık’ sözü açıklayıcı olacaktır. Uranos ve Gaia ile aslında ilk gerçek tanrılar olacaktır. Soyut bir kişiliğe sahip olmayan ilk tanrılar ve birer hakiki ‘karaktere’ dönüşecektirler. Aslında burada tanrısal oluşumların bir enerji ya da bağımsız bir maddeyle özdeşleştirilmesinden ziyade kişileştirilmesini görmekteyiz. Kelimenin bir diğer anlamıyla tanrılar insanileşmiştir. Bu tanrılar sahiden kişilik havası taşıyan, bireyselleşmiş, bir psikolojileri olan tanrılara dönüşmüşlerdir. Bazen birbirleriyle çelişseler, hatta yıkıcı olsalar bile daha derin duygulara ve duygusallığa sahiptirler. Yunan tanrıları semavi dinlerde geçen tanrı olgusundan çok bağımsız niteliklere sahiplerdir. Mutlak bir bilginlik ya da iyilik bir yana çok cahil ve barbar tanrısal oluşumlar bulunmaktadır. Bu ayrımı yapmak oldukça yerinde olacaktır.

Gaia ile Uranos’un aşkını anlattığımıza göre bu aşkın meyveleri yani çocuklarından da bahsetmek gerekecektir. Öncelikle bahsedeceğimiz çocuklar ‘titanlar’ olacaktır. Altısı erkek altısı işe dişidir. Dişi olanları erkek olanlardan ayırmak için ‘titanidler’ dendiği olmuştur. Titanların genel özelliklerini üç maddede toparlayalım. İlk olarak titanlar kesinlikle tanrılar gibi ölümsüzlerdir. Bir savaş sonrası ölüp yok olmaları düşünülemez. Sonra muazzam, tükenmez, aklımızın almayacağı düzeyde insanüstü güçleri bulunmaktadır. Tamda bu yüzden bugün konuştuğumuz dilde hala titanlar(devler) olarak anılmaktadırlar. Bu yüzden sağlam metallere titanyum ismi verilmiştir. Son olarakta hepsi oldukça güzellerdir. Bu yüzden hem dehşet verici bir güce hemde büyüleyici bir güzelliğe sahiplerdir. Kökenlerinden gelen şiddet ögelerini yani kaosu barındırmaktadırlar. Titanlar dışında Gaia ve Uranos Hesiodos’un değimiyle ‘tanrılara çok benzer’ üç canavarsı varlığa daha hayat verir ama bunları tanrılardan ayıran noktalar vardır. Aslında bu farklara verilebilecek en spesifik örnek alınlarının ortasında kocaman bir göze sahip olmalarıdır. Bunlar kozmosun yani düzenli ve ahenkli bir dünyanın oluşmasında büyük bir rol oynayacaklardır. Bu tanrısal varlıkların ismi ‘Tepegözler’dir(Kykloplar). Kardeşleri titanlar kadar güzel varlıklar olmasalarda güç ve hiddet konusunda kalır yanları yoktur. Birinci tepegöz gök gürültüsü gibi gürleyen Brontes’tir. Sonra Steropes(şimşek) ve Arges(yıldırım) gelir. Tüm tanrıların kralı olacak Zeus’a gelecekte silah verecek olan bunlardır.

Gökyüzü ve yeryüzünün aşkı titanlar ve tepegözlerden daha dehşet verici üç varlığa daha hayat verir. Bunların her birinin elli başı vardır ve omuzlarında çıkan 100 kol ile akıl almaz bir kuvvete sahiptirler. Bu yüzden onlara yunanca da 100 kol anlamına gelen ‘Hekatonkheires’ adı verilir. Öyle etkileyici varlıklardır ki Hesiodos dikkatlerini çekme tehlikesine karşın en iyi olanın onların adını anmamak olduğunu söylemektedir. İlkinin adı kottos, ikincisininkş Briareus ve üçüncüsünki Gyes’tir. Tepegözlerin yanı sıra, bunlar ileride olacak kozmik düzen için büyük çabalar verecektir.

Bu yazımızda yunan mitolojisinde ilk oluşumlardan titanlara kadar olan dönemi detaylı olarak incelemiş bulunmaktayız. Bundan sonra ise Kranos’un babasına baş kaldırması ve tahta geçmesinden, oğlu Zeus ile olan savaşlarına kadar olan çok heyecan uyandırıcı kısım detaylandırılacaktır. Mitolojiye her zaman gereken önemi tahsis etmek için benzeri yazılardan da faydalanabilirsiniz.

Milliyetçi seciyeye sahip olduğunu iddia eden her Türk araştırmacı, bilimsel düşüncenin birikimli ve sistemli olduğunu kabul ederek; milli faraziyeler çerçevesinde oluşmuş birikimin havuzunda yüzmelidir. Konumuz Türk kimliği olduğundan “Gökalp” havuzunun birikiminde yüzmekteyiz.

Dünyada iktisadi sistemin değişmeye başladığı 15. Yüzyıldan itibaren başta olağan kültürel değişimler, ardından suni politik hamlelerle millet tanımları değişmeye başlamıştır. Özellikle 19. Yüzyılda millet bilincinin lehine gelişen düşünce hayatı, 2. Dünya Savaşı’ndan sonra Varoluşçu ve Liberal cereyanlarla aleyhte seyretmiştir. Küreselleşen dünyanın kurulan yeni kurumları ise millet tanımlarını ve etnik birikimleri değiştirmeye başlamıştır. Ülkemizde de 1980’den sonra başlayan Neo-Liberal politikalar ile Türklüğün Ne’liği üzerine bir hayli tartışma yaşanmıştır. Bu tartışmaların bir kısmı iyi niyetli olmakla beraber büyük bir kısmı ekmeğini emeğinden/devletinden değil de efendisinden yiyen beşinci kol personellerinin tartışmalarıdır. Bu personeller, milenyumdan sonraki siyasi ve sosyo-kültürel zeminden faydalanarak, Türk gencinin zihnini kuşatmaya başlamıştır. Bu kuşatmayı kırmaya memur edilen çevreler ise basiretsiz kalmıştır. Halbuki biz milliyetçilere göre Türklüğün ne’liği; atalarımızın fütuhatı ve milli mütefekkirlerimizin çalışmalarıyla tespit edilmişti.

Geldiğimiz noktada 21. Yüzyıl dairesinde yaşayan vatandaşlarımız, soyca/dince/maddeler çevresinde belli kimlik tartışmalarına maruz kalmaktadır. Bu tartışmaların lüzumu, varlığı, yönü asla sarih olmamakla beraber hiçbir gerçeği yansıtmamaktadır. Ülkemizdeki tartışmaların yanı sıra birer beşinci kol faaliyeti olmakla beraber Türk çocuğunu kıskaca almaya çalışan batı taassubu fikirler, ülkemizde kol gezmekte ve teveccüh görmektedir. Batılı taassup; kadın-erkek ilişkilerini, aile düzenini, milletlerin hususi özelliklerini, cinsiyetleri, inançları tehdit ederek hayatın tabii akışını tehdit etmektedir. Bu tehdidiyle, Türklük gibi binlerce yıllık töre birikiminden mürekkep bir kavramı da hedef tahtasına koymuştur. Ülkemizde soyca Türk olan bir kısım gençlerimiz ise kafelerde boş sohbetler ve lüzumsuz tartışmalar ile Antik Yunan tiyatrosu görünümünde bir yapıda duruyor ve kick bass gürültüleri sanat zannedip, batının palampoş giyimine özenerek ya çıplak geziyor yahut reklam panosu gibi sokaklarda yürüyor. İçler acısı bir görünüm sergileyen Türk gençliği; ailesinin çabası ve gayretiyle, devletinin harcamalarını boşa çıkarıp, batının miskin gençlerine özeniyor. İşte bu ahval ve şerait içerisinde, zaman akıp fikri işgal yayıldıkça; milliyetçi kimseler için Türklüğün ne’liği üzerine daha boyutlu düşünceler gelişmeli ve yayılmalıdır.

Ne’liğe matuf olacak bir düşünce derlemesi, ancak milletimizin gerçekleri ve milenyumun gerekleri çerçevesinde yapılabilir. Tarihsel sürece ve hayatın gerçeklerine başvurulduğu zaman, Türklüğü soyca bir kalıba sığdırmak doğru olmamakla beraber Türklüğe zarar verip niteliğini küçültmektedir. Türklüğü kafatasındaki mm’lik çıkıntılarda, bıyıkta, omurgada arayanlar hem hayal kırıklığına uğrayacak hem de Türklüğe bir hayli zarar vermiş olacaktır. Türk’ün camideki, mezhepteki konumunu arayanlar ise binlerce yıllık mazisi olan ulu bir çınara karşı bölücü bir faaliyette bulunmuş olacaktır. İşte Ziya Gökalp, bu durumdan mütevellit gerek ırk bilimi usullerine gerek siyasi muhabbetleri ittihaz etmeyip, Türklüğü cismani değil ruhi bir zeminde görmüş olmalıdır. O halde Türklüğün gerçek ne’liği nedir ve ne olmalıdır? Türklük bir isim midir yoksa bir fiil midir?

Bugün Anadolu’da bir dükkân sahibinin yahut bir belediye işçisinin birine “gavur tohumu” diyerek onu sosyal dışlamaya maruz bırakıp resmen Türk olmaktan meneden tavrı, hangi sebepten ortaya çıkmaktadır? Sıradan eğitimli/eğitimsiz bir vatandaş hangi filtrelerle birinin Türk olup olmadığına karar vermektedir? Bu sorular tam anlamıyla özümsenmeden ve cevabı yine kökünde aranmadan ortaya konacak tanımın/yasanın/sloganın bir geçerliği yoktur. Bu sorulardan açıkça tek bir yanıt çıkmaktadır: “Türklük bir erdemdir”. Erdem ise müspet davranış kalıplarıdır. Bu müspet davranış kalıpları ise sosyo-kültürel boyutta bir aşure görünümü çizmektedir. Türklük bu aşure görünümünün bıraktığı bütünleşik tatta yatmaktadır. Türk; namaz kılmasa bile mukaddesatına düşkün olana, namusundan-vatanından geçemeyene, sevdiğini usulünce sevene, çöpleri toplayıp bizim hayatımızı kolaylaştıran işçiye bilinçle bakana, çocuğunu okutup ortaya medeni bir insan çıkartan öğretmene hürmet edene, yere çöp atmaktan imtina edip de çöpünü elinde taşırken çevreye konteynır koymayan belediyeye söylenene, ince düşüncesini hayatın her alanına yayana ve bu gibi basit-karmaşık-zor müspet davranış kalıplarına sahip olup, bu vatanın bir ferdi olduğunu iddia eden, vatandaşlık gereğini yerine getirene denir. İşte bu nedenledir ki bu özelliklere sahip olmayıp, müspet davranış kalıplarına riayet etmemiş kimselere tabiri caizse “gavur” denmektedir. İşte bundandır ki kendisini Ermeni olarak addeden millete dahi müspet davranış kalıplarına sahip oldukça “gavur” denmemiş, “tebayı sadıka” denmiştir. Ve yine bundandır ki Aliya İzzetbegoviç, Yahya Sinwar, Şamil Basayev gibi soyca Türk olmayan kahramanlar, yukarıda vasıfları zikredilen Z kuşağının yozlaşmış gencinden daha Türk’tür.

Türklüğün ne’liğine dair zikredilen düşünceler metnin akışından da anlaşılacağı üzere şahsım tarafından ortaya konmamış, güncel tartışmaların ve ahvalin gidişatından ötürü malumun hatırlanmasına niyetle yazılmıştır. Türklüğün bir fiil özelliği gösterip, soyu-zürriyeti eksen almayıp, erdem odaklı bir kavram olduğunu anlamak için tarihsel süreçteki millet-devlet ilişkisine bakmak ve sıradan vatandaşa kulak vermek gerekmektedir. Bugün Toros eteklerinde yaşayan bir Türkmen için inancıyla, yaşamıyla, adaletiyle ez cümle; erdemli duruşuyla hasıla gelmiş bir vücut Türk’tür. Siyasetçilerin ve “post-modern ekser ulemanın” cümleleri yalnızca kendi sosyetik yaşamlarını bağlamakta olup hayatın gerçeklerine dahil değildir.

Gerek bu metnin yazılma sebebi gerek bu fikirlere ittihaz etmemin sebebi olan şey açıktır. Yukarda da bahsedildiği gibi “Batılı Taassup”. Bu taassup ile Türk milleti, bir noktada sert bir harbe tutuşacaktır. Kaldı ki taassup, savaşını ilan etmiş ve Türk milletine karşı hamlelerini yapmaktadır. Türk evladı da bu harbin bilinciyle kendi cephesinden iştirak etmek zorundadır. Lakin bu harp, meydanlarda kan dökerek olmayacaktır. Bu harbin cepheleri sokaklarda ve evlerdedir. Türk çocuğu ise bu cephelerde; iyi baba olarak, iyi arkadaş olarak, iyi evlat olarak, çalışkan öğrenci olarak, yere çöp atmayarak, dini kutsiyetlerini yücelterek, üreterek, Türk’çe yaşayarak, Türkçe konuşarak, Türk’çe giyinerek, Türk’çe sevdalanarak, tevriye üslubuyla; Türkü dinleyerek bu harbin cephelerinde bulunacak ve muzafferiyete yaklaşacaktır. Türk evladı, medeniyetler üstü seviyede bulunan töreli Türklüğüne sarılmış halde, tüm hücreleriyle beraber asrın melhame-i kübrasına hazır olmalıdır.

Değerli zamanını ayırıp, derdimi dinleyen sayın okurlara; Hüseyin Nihal Atsız’ın “Bütün Türk Gençliğine” şiirini armağan ediyor ve hürmetlerimi iletiyorum. Sağlıcakla…

Aziz Şükrü Yeldan, yeldanaziz6854@gmail.com

Yaşamı Zile’den Nizip’e, Kilis’ten Ankara’ya ulaşan Cumhuriyet kadını ve öğretmeni Lütfiye Hanım ile Ziraat Bankası veznedarı Hüsnü Beyin, Mehmet Ali ve Mahmuttan sonraki oğlu olarak 10 Temmuz 1939 da Tokat’ın Zile ilçesinde dünyaya geldi.

İlkokul eğitimini annesinin görev yeri Kilis Kemaliye İlkokulunda 1951 senesinde tamamladı. 1957 senesinde ise Kilis Ortaokulu ve Kabataş Erkek Lisesi’ni bitirdi.

Yükseköğrenimine Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi’nde başladı. Bu sırada Yeni Gün Gazetesi’nde spor muhabiri olarak işe başladı. Kısa bir zamanda gazetenin yazı işleri müdürlüğüne terfi etti. 1962 ve 1963 yıllarında bu işi yaptı. Doktorasını, Paris (Sorbon) Hukuk Fakültesin’de, “Modern Türkiye’de Siyasi Güçler” adlı tezliyle 1967 de tamamladı. 1968 yılında Hacettepe Üniversitesi Siyaset Sosyolojisi alanında eğitim görevlisi olarak göreve başladı. 1972 yılında TRT Bilimsel Başarı Ödülü aldı. 1972 yılında Siyasal Bilgiler Fakültesine geçti ve doçent oldu.

Siyasi Hayatı ve Kültür Bakanlığı

1971-1977 yılları arasında Yankı Dergisi’nde önemli bir görevdeydi. Yazdığı yazılar ile dönemin Cumhuriyet Halk Partisi Başkanı Bülent Ecevit’in dikkatini çekti ve tanışma imkanı buldu. 1977 yılında Cumhuriyet Halk Partisinden İzmir Milletvekili Seçildi.

1978 yılında Bülent Ecevit tarafından kurulan 42. Hükümetle Kültür Bakanlığı görevine başladı ve 1979 yılında bu görevi tamamladı. Kültür Bakanlığı görevi sırasında “Ulusal Kültür Derisi”ni yayımlattı.

1980 Darbesi Sonrası Yaşamı, Eşi ve Çocukları

12 Eylül 1980 Darbesi sonrasında Ankara Üniversitesi İletişim Fakültesi’nde siyaset Bilimi Dersleri vermeye başladı ve 1988 yılında profesör oldu. 1991 yılının sonlarında Cumhuriyet Gazetesi’nde “Haftaya Bakış” adı altında köşe yazarlığı yaptı. Çağdaş Yaşamı Destekleme Derneği ve Atatürkçü Düşünce Derneği gibi derneklerin toplatılarında konuşmacı olarak bulundu. Daha sonra ise Atatürkçü Düşünce Derneği Genel Başkan Yardımcılığı görevi yaptı. 1993 yılında Fransız Ulusal Liyakat Nişanında layık gö

rüldü.

1966 senesinde, Fransa’da doktorasını yaptığı sırada tanıştığı ve aynı zamanda Altınay ve Dolunay isimli kızlarının annesi Nilgün Hanımı 9 Eylül 1995 yılında geçirdiği trafik kazasında kaybetti. Aynı kazada kendisi de ağır yaralandı.

1997 Nisan ayında ikinci evliliğini Nilüfer Hanım ile yaptı. 22 Eylül 1999 da üçüncü kızı Nilhan Nur dünyaya geldi.

Düzenlenen Bombalı Suikast ve Vefatı

21 Ekim 1999 da saat 9.30 sularında yazısını faksladıktan sonra arabasına binmek için evden çıktı. Arabasının üstünde silecek ile kaput arasına konulmuş poşete sarılı paketi alıp kapıyı açtığı sırada büyük bir patlama gerçekleşti. Bayındır Hastanesine götürülmüş ve bilinci kapanmış bir halde Tıp Fakültesi Hastanesi’ne getirildi. Op. Dr. Hasan Karakış tarafından muaynesnden sonra vefat ettiği tespit edildi ve aynı doktor tarından ölüm raporu hazırlandı. Dr. Ersin Kaya tarafından basın açıklamasında bildirildi.

23 Ekim 1999 da, puslu bir Ankara gününde toprağa verildi. Cenzase törenine Cumhuriyet sevdalısı binlerce insan ve Türk Silahlı Kuvvetleri mensubu bir çok kişi katıldı. Vefatından sonra 1999 Sertel Demokrasi ödülüne layık görüldü.

Umut Davası

2000 yılında yapılan operasyonlarda Hizbullah Örgütü ve bu örgütün uluslar arası terör eylemleri içinde bulunan İran’la bağlantısı büyük ölçüde gün yüzüne çıkarıldı. Uğur Mumcu, Bahriye Üçok, Muammer Aksoy ve Ahmet Taner Kışlalı’yı öldüren “Kudüs Ordusu” isimli örgütün yöneticileri İran’a kaçsa da, tetikçileri yakalandı Umut Davası’nda yargılandı ve mahkum oldu. Fakat yıllar içerisinde yapılan yasa değişiklikleriyle hepsi dışarıda...

Bu arada Ahmet Taner Kışlalı’ya düzenlenen suikastten önce “Akit Gazetesi”nde hakkında haber düzenlenmiş ve fotoğrafının üzerine çarpı atılmıştı.

Konargöçer yaşam, Türk kültürünün yüreğinden kopup gelen bir düzen… Orta Asya bozkırlarının sert iklimine ve uçsuz bucaksız topraklarına uyum sağlamak için şekillenmiş bu yaşam biçimi, sadece bir hayat tarzı değil; adeta bir yaşam hikâyesidir. Türkler için konargöçerlik, doğayla bir bağ kurmak, onun döngüsüne uyum göstermek ve kaynakları israf etmeden kullanmaktır. Yaylak-kışlak arasında süregelen bu döngü, hem ekonomik düzenin hem de sosyal yaşamın merkezinde yer alırdı. Ancak, bu düzenin devamı sıkı bir disiplin ve törelere sadakati gerektirirdi.

Konargöçer Yaşamın Tanımı

"Konargöçer" sözcüğü, Eski Türkçe "konmak" (kısa süreli yerleşmek) ve "göçmek" (yer değiştirmek) kelimelerinden türemiştir. Bu kavram, Türklerin hareketliliğini, doğayla iç içe yaşamlarını ve kaynaklara bağımlı olmayan hayat felsefesini tanımlar. Konargöçer yaşamın en belirgin özelliği, hayvan sürülerinin otlak ihtiyacını karşılamak ve mevsimlere uygun bölgelerde konaklamaktır. Göçebeler, doğanın sunduğu kaynaklardan en iyi şekilde faydalanmayı bilmiş ve her daim hareket halinde olmuştur.

Türkler için doğa, sadece bir yaşam alanı değil; aynı zamanda bir yol arkadaşıydı. Onlar, otlakların verimliliğine, su kaynaklarının yakınlığına göre göç yollarını belirlerdi. "Göç vakti geldi mi, çadırlar toplanır; hayat yollara düşerdi." Bu düzen, çevresel koşullara karşı gösterilen büyük bir uyumun ve zekice bir planlamanın sonucuydu.

Zorunluluk mu, Avantaj mı?

Konargöçer yaşam, her ne kadar coğrafyanın sunduğu zorunluluklardan doğmuş olsa da, Türkler için bir avantaj hâline gelmiştir. Orta Asya’nın sert kışları ve kurak yazları, yerleşik bir düzen kurmayı zorlaştırırken; hareketli bir yaşamı zorunlu kılmıştır. Bu nedenle Türkler, göçebelik sayesinde geniş bozkırlarda hem ekonomik hem de stratejik üstünlük sağlamıştır. Ayrıca bu yaşam tarzı, toplum içinde dayanışmayı artırmış, bireyleri zorlu şartlara karşı dirençli bir yapıya kavuşturmuştur.

Yaylak ve Kışlak Düzeni

Konargöçer yaşam, iki temel yerleşim biçimi olan yaylak ve kışlak etrafında şekillenmiştir. Yaylak, yaz mevsiminde hayvanların otlatıldığı serin ve otlak bakımından zengin yüksek rakımlı bölgelerdir. Bu alanlar, sürülerin beslenmesi için hayati öneme sahiptir. Ayrıca, yaylaklar sadece ekonomik faaliyetlerin değil; aynı zamanda sosyal ve kültürel etkinliklerin de merkezidir. Toylar (şenlikler) ve göçebe halkın bir araya geldiği diğer toplumsal faaliyetler, genellikle yaylaklarda düzenlenirdi.

Kışlak ise, kış mevsiminde barınılan, rüzgârdan korunaklı vadilerde ya da dağ eteklerinde kurulan alanlardır. Kışlak yaşamında daha durağan bir düzen benimsenir; bu dönemde hayvanların bakımı yapılır, süt ürünleri işlenir ve kurutulmuş gıdalar stoklanırdı. Göçebe halk, kışlaklarda doğanın sert koşullarına karşı hazırlıklı olabilmek için yoğun bir çalışma yürütürdü.

Göç Sürecinde Düzen ve Disiplin

Konargöçer yaşamın en dikkat çeken yönlerinden biri, göç sürecinin titizlikle planlanması ve uygulanmasıdır. Göç sırasında herkesin belirli bir görevi vardır. Kadınlar, çadırların toplanması, yemeklerin hazırlanması ve çocukların gözetimi gibi sorumlulukları üstlenirken; erkekler, göç yollarının güvenliğini sağlar ve sürülerin kontrolünü yapardı. Çocuklar, küçük yaşlardan itibaren bu disipline adapte edilerek topluluğun aktif bir parçası hâline getirilirdi.

Göç sırasında genellikle sabah erken saatlerde yola çıkılır ve öğleye doğru mola verilirdi. Gece konaklanacak alanlar ise su kaynaklarına ve otlaklara yakın bir şekilde seçilirdi. Türkler, göç yollarını nesiller boyunca sabit tutarak, doğal çevreye zarar vermemeye özen gösterirlerdi.

Töre ve Konargöçer Yaşam

Töre, göçebe Türk toplumunun temelini oluşturan ve sosyal düzeni sağlayan kurallar bütünüdür. Konargöçer yaşamda töre, bireylerin görevlerini ve haklarını belirlemiş, topluluk içindeki dengeyi sağlamıştır. Törelere uyulmaması, toplumsal itibarın zedelenmesine yol açar ve ağır yaptırımlara neden olurdu. Bu kurallar, özellikle göç sırasında düzenin korunması açısından büyük önem taşırdı.

Göçebe toplulukların lideri olan bey, törenin uygulanmasından sorumluydu. Beyin göç yollarını belirlemesi, hayvan sürülerinin yönetimi ve topluluğun refahını sağlaması, ona duyulan güveni artırıyordu. Ayrıca, göç sırasında alınan kolektif kararlar, törelere uygun bir şekilde gerçekleştirilirdi.

Doğayla Uyumluluk ve Çevresel Bilinç

Türklerin konargöçer yaşamında doğayla uyum, temel bir prensipti. Göç yolları seçilirken su kaynaklarına yakınlık, otlakların durumu ve iklim koşulları göz önünde bulundurulurdu. Hayvan sürülerinin otlakları aşırı kullanmasını önlemek amacıyla rotalar düzenli olarak değiştirilirdi. Bu yaklaşım, doğanın dengesini koruma konusunda göçebe halkın ne kadar hassas olduğunu gösterir.

Göçebe Türklerde doğa, sadece bir yaşam alanı değil; aynı zamanda kutsal bir unsurdu. Gök Tanrı inancı, doğa ve insan arasındaki ilişkiyi kutsal bir bağ olarak görmüş; bu bağ, konargöçer yaşamın her alanına yansımıştır.

2. Ekonomik Yapı ve Hayvancılık

Konargöçer Türklerin ekonomisi, büyük ölçüde hayvancılık temelli bir düzene dayanırdı. Hayvancılık, yalnızca geçim kaynağı değil; aynı zamanda göçebe yaşamın sürdürülebilirliğini sağlayan temel yapı taşıydı. Türkler, coğrafyanın sunduğu geniş bozkır alanlarında at, koyun, keçi ve sığır gibi hayvanların bakımını üstlenerek bu yaşam tarzını şekillendirmiştir. Hayvanlardan elde edilen ürünler, ekonomik faaliyetin merkezinde yer alırken, aynı zamanda toplumun kültürel hayatını da biçimlendirmiştir.

Hayvancılık ve Ekonomik Geçim

Türkler için hayvancılık, yalnızca bir geçim kaynağı değil; toplumsal kimliklerinin de önemli bir parçasıydı. Atlar, Türklerin hem günlük yaşamlarında hem de savaşlarda vazgeçilmez bir rol oynadı. Atların hızlı hareket kabiliyeti, Türklerin göçebe yaşamını kolaylaştırmış ve savaşlarda stratejik üstünlük sağlamıştır. Bu yüzden at, Türk kültüründe yalnızca bir hayvan değil; aynı zamanda bir statü göstergesi ve sembol olmuştur.

Bunun yanı sıra koyun ve keçi gibi küçükbaş hayvanlar, Türk ekonomisinin ana dayanaklarından biriydi. Bu hayvanlar, süt, yün, deri ve et gibi birçok ürün sağlıyor ve göçebe hayatın ihtiyaçlarını karşılıyordu. Özellikle yün ve kıl, hem çadırların yapımında hem de giysilerin üretiminde kullanılarak günlük yaşamda önemli bir yer tutmuştur. Büyükbaş hayvanlar ise genellikle yük taşımada veya süt ürünlerinin üretiminde kullanılırdı.

Hayvansal Ürünlerin İşlenmesi ve Ticareti

Göçebe Türklerin ekonomisinde, hayvansal ürünlerin işlenmesi ve ticareti büyük bir yer tutmuştur. Et, süt, deri… İşte bunlar, yalnızca temel besin kaynakları değil; aynı zamanda hayatın devamını sağlayan ürünlerdi. Hayvanlardan elde edilen bu ürünler, hem günlük ihtiyaçlar için işlenir hem de ticarette kullanılırdı. Özellikle uzun göç yollarında, bu ürünlerin dayanıklı ve taşınabilir olması çok ama çok önemliydi.

Et İşleme Teknikleri: Kuru Et ve Pastırma

Et, Türklerin temel besin kaynağıydı. Ancak, bozkırın sert şartlarında taze eti saklamak hiç kolay değildi. İşte bu yüzden Türkler, etin dayanıklılığını artırmak için çeşitli yöntemler geliştirdiler. Bunların başında kurutma ve tuzlama gelir. Kurutulmuş et, bozkırın rüzgârında serilerek kurutulurdu. Bu işlem, eti uzun süre dayanıklı hale getirirdi. “Sırt çantana koy, yola çık,” der gibi bir kolaylık sağlardı bu yöntem. Ayrıca pastırma, daha zahmetli bir işlemle hazırlanırdı. Tuzlanan ve baharatlarla kaplanan et, ağır taşlar altında sıkıştırılarak meşhur hâlini alırdı.

Süt Ürünleri ve Kımız

Hayvanlardan elde edilen süt, göçebe Türklerin hem günlük beslenmesinde hem de ticaretinde önemliydi. Yoğurt, ayran, tereyağı ve peynir, bu toplumun başlıca süt ürünleri arasındaydı. Kımız, at sütünden yapılan, fermente bir içecekti. Türkler için yalnızca bir içecek değil; adeta bir şifa kaynağıydı kımız. Sindirimi kolay, enerji verici bu içecek, göç yollarında daima yanlarındaydı. Özellikle büyük toplantılarda, toy* (Dipnot: Toy – Eski Türklerde ziyafet ve şenlik anlamında kullanılmıştır) sırasında kımızın içilmesi bir gelenekti.

Deri ve Yün Kullanımı

Hayvanlardan elde edilen deri ve yün, Türklerin barınma ve giyim ihtiyaçlarını karşılamada büyük rol oynardı. Derilerden giysiler, ayakkabılar yapılırdı. Aynı zamanda çadırların dış kaplamaları da keçeden üretilirdi. Yün ise halı ve kilim dokumacılığında kullanılırdı. Bu ürünler, hem işlevsel hem de estetik bir değere sahipti. Desen desen dokunan kilimler, çadırların içini süslerken bir yandan da sıcak tutardı.

Ticaretin Kalbinde Hayvansal Ürünler

Göçebe Türkler, yalnızca üretmekle kalmaz, bu ürünleri ticarette de kullanırlardı. Orta Asya’nın büyük ticaret yollarında, özellikle İpek Yolu üzerinde, tereyağı, peynir, kurutulmuş et ve deri gibi ürünleri satarlardı. Yerleşik toplumlarla yaptıkları bu ticaret, sadece ekonomik değil; kültürel bir alışverişti aynı zamanda. Türklerin bu ticari faaliyetleri, onları büyük bir coğrafyada tanınan bir güç hâline getirdi.

3. Göç ve Mevsimsel Hareketlilik

Göç, konargöçer Türklerin yaşam biçiminin temel unsurlarından biriydi. Mevsimsel hareketlilik, hem ekonomik düzenin sürdürülebilirliği hem de toplumsal yaşamın akışı için vazgeçilmez bir süreçti. Yaylaklardan kışlaklara yapılan düzenli göçler, doğanın sunduğu kaynakların korunmasını sağlarken, toplumsal dayanışmayı da pekiştiriyordu.

Yaylak-Kışlak Arasındaki Hareketlilik

Göçebe Türkler, yaz aylarında yaylaklara çıkarak hayvanlarını serin ve otlak bakımından zengin alanlarda otlatırdı. Yaylalarda geçen bu dönemde, hayvanların beslenmesi ve büyümesi sağlanır, aynı zamanda sosyal şenlikler düzenlenirdi. Kış aylarında ise daha korunaklı kışlaklara dönülürdü. Kışlaklar, genellikle dağların eteklerinde ya da vadilerde konumlanırdı. Burada hayvanlar soğuktan korunur, kurutulmuş otlar ve diğer stoklanmış yemlerle beslenirdi.

Göç Yolları ve Organizasyon

Göç sırasında belirli rotalar izlenirdi. Bu rotalar genellikle su kaynaklarına yakın, otlakların bol olduğu bölgelerden geçerdi. Göçebe halk, doğal kaynakların aşırı tüketilmesini önlemek için her yıl farklı rotaları tercih edebilirdi. Göç, oldukça disiplinli bir şekilde gerçekleştirilirdi; her birey ve aile, sürecin düzenli işlemesi için belirli sorumluluklar üstlenirdi.

Sosyal ve Kültürel Etkiler

Göç süreci, toplumsal bağları güçlendiren bir özellik taşırdı. Oba üyeleri arasında dayanışma ve iş birliği, göç sırasında en üst düzeye ulaşırdı. Ayrıca göç sırasında yerleşik halklarla da temas kurulur, bu temas hem ekonomik alışverişi hem de kültürel etkileşimi artırırdı. Göçebe Türklerin bu hareketliliği, zamanla geniş coğrafyalara yayılmalarına ve farklı kültürlerle etkileşim kurmalarına olanak tanımıştır.

4. Toplum Yapısı ve Sosyal Organizasyon

Konargöçer Türklerde toplum yapısı, dayanışmaya dayalı ve güçlü bir organizasyon anlayışıyla şekillenmiştir. Aileden başlayarak oba, boy ve oymak gibi toplumsal birimler, düzenli bir hiyerarşi içinde örgütlenmiştir. Bu yapı, göçebe yaşamın zorluklarını aşmak ve topluluk içindeki huzuru sağlamak için son derece işlevseldi. Ayrıca töre adı verilen yazısız kurallar bütünü, toplumsal düzenin temel taşını oluşturuyordu.

Oba ve Boylar: Göçebe Hayatın Temel Birimleri

Türk toplumu, genellikle 20-30 çadırdan oluşan oba adı verilen küçük topluluklara ayrılmıştı. Obalar, birbiriyle akraba ailelerin birleşiminden oluşur ve her obanın bir lideri, yani “bey”i bulunurdu. Bey, topluluğun sorunlarını çözmek, göç yollarını belirlemek ve törelere uygun kararlar almakla yükümlüydü. Obalar, gerektiğinde daha büyük topluluklar olan boylara katılarak siyasi ve askeri gücünü artırırdı.

Boylar, Türklerin sosyal organizasyonunda daha geniş çaplı bir birlik anlamına gelirdi. Boyların liderleri, yalnızca askeri anlamda değil; aynı zamanda topluluğun refahından da sorumluydu. Bu liderler, diğer boylarla ilişki kurar ve toplumlar arası dengeyi sağlardı. Boylar arasındaki ilişkiler, genellikle akrabalık bağları veya ortak düşmanlara karşı yapılan ittifaklarla güçlendirilirdi.

Töre: Toplumun Yazısız Anayasası

Töre, göçebe Türk toplumunun düzenini sağlayan bir kurallar bütünüdür. Töreye göre, toplum içindeki herkesin hakları ve sorumlulukları belirlenmiştir. Bir bireyin töreye uymaması, sadece kendi itibarını değil; ailesinin ve obasının onurunu da zedelerdi. Bu yüzden törelere uyum, toplumsal ilişkilerin temelini oluştururdu.

Törenin uygulanması ve denetlenmesi, beylerin en önemli görevlerinden biriydi. Beyler, toplumun refahını sağlamak için adaletli kararlar almalı ve topluluğun huzurunu korumalıydı. Bu kurallar arasında, göç sırasında bireylerin birbirine destek olması, hayvanların korunması ve doğal kaynakların dikkatli kullanılması gibi unsurlar yer alırdı.

Kadının Toplumdaki Yeri

Göçebe Türk toplumunda kadınlar, ekonomik ve sosyal hayatın önemli bir parçasıydı. Kadınlar, çadırların kurulması, yemeklerin hazırlanması ve çocukların yetiştirilmesi gibi günlük işlerin yanı sıra, gerektiğinde siyasi ve askeri kararlarda da söz sahibi olabiliyordu. Türk kadını, özgür ve güçlü bir konumda bulunmuş; bu da göçebe yaşamın eşitlikçi yapısını göstermiştir. “Eşik”* (Dipnot: Eşik – Eski Türklerde kadının aile ve toplum arasındaki birleştirici rolüne işaret eden kavram) kavramı, kadınların toplumdaki merkezi rolünü ifade eden önemli bir terimdir.

Toplumsal Dayanışma ve Göç Süreci

Göçebe toplumlarda dayanışma, hayatta kalmanın temel koşuluydu. Göç sırasında herkesin belirli bir görevi vardı. Kadınlar ve erkekler birlikte çalışarak hem ailenin hem de obanın düzenini sağlardı. Ayrıca yaşlılar, çocuklar ve hastaların göç sırasında korunması, topluluğun ortak sorumluluğuydu. Bu dayanışma, Türklerin geniş coğrafyalara yayılarak başarılı bir şekilde varlık göstermelerinde etkili olmuştur.

5. Beslenme Kültürü ve Yiyecek Hazırlama Teknikleri

Konargöçer Türklerin beslenme kültürü, yaşam tarzlarının pratikliği ve doğayla uyumuna uygun şekilde şekillenmiştir. Hayvancılığa dayalı ekonomileri nedeniyle temel besin kaynakları, hayvansal ürünlerden elde edilen gıdalar olmuştur. Et, süt ve bunlardan türetilen yiyecekler, hem günlük yaşamda hem de uzun göç yolculuklarında dayanıklılıklarıyla öne çıkmıştır. Bunun yanı sıra, besinlerin saklanması ve taşınması için geliştirdikleri yöntemler, bu kültürün yenilikçi tarafını ortaya koyar.

Kuru Et ve Pastırma: Göçebe Sofralarının Temeli

Kuru et, Türklerin günlük beslenme düzeninde önemli bir yer tutardı. Et, tuzlanarak ya da güneşte kurutularak uzun süre saklanabilir hale getirilirdi. Bu yöntem, göç sırasında gıda bozulmasını önlemek ve kolay taşınabilir bir besin kaynağı sağlamak için geliştirilmişti. Kuru et, sadece göçebe halkın değil; savaşçılar ve uzun mesafe seyahat eden tüccarların da vazgeçilmezi olmuştur. Bunun daha özel bir formu olan pastırma ise Türk mutfağının klasikleşmiş bir ürünüdür.

Kımız ve Süt Ürünleri

At sütünden yapılan fermente bir içecek olan kımız, Türklerin beslenme kültürünün en özgün unsurlarından biridir. Kımız, yüksek besin değeri ve ferahlatıcı özelliğiyle hem beslenme hem de ritüel amaçlı tüketilirdi. Bunun yanı sıra, süt ürünleri genel olarak çok yaygın kullanılmıştır. Yoğurt, ayran, tereyağı ve peynir gibi ürünler, Türk sofralarının vazgeçilmezleriydi. Özellikle yoğurt, hem doğrudan tüketilir hem de farklı yemeklerde kullanılarak beslenme çeşitliliğini artırırdı.

Tahıl ve Diğer Gıdalar

Göçebe Türklerin ekonomisi ağırlıklı olarak hayvancılığa dayansa da tahıl ürünleri de yer yer beslenme düzenine dahil edilirdi. Buğday ve arpa gibi tahıllar, yerleşik topluluklarla yapılan ticaretin bir sonucu olarak elde edilirdi. Tahıllar genellikle un haline getirilerek ekmek ya da bulgur şeklinde tüketilirdi. Bunun yanında, doğadan toplanan meyveler ve bitkiler, diyetin tamamlayıcı unsurlarıydı.

Gıda Saklama ve Taşıma Teknikleri

Konargöçer yaşamın gerektirdiği hareketlilik, gıdaların saklanması ve taşınması için pratik yöntemlerin geliştirilmesini zorunlu kılmıştır. Etin kurutulması ya da tuzlanarak saklanması, bu gerekliliklerden biri olarak öne çıkar. Süt ürünleri ise kurutularak ya da yağ haline getirilerek uzun süre bozulmadan saklanabiliyordu. Göç sırasında kullanılan deri torbalar ve tulumlar, bu ürünlerin taşınması için uygun saklama kapları olarak kullanılmıştır.

6. Türklerin Konargöçer Yaşamdan Yerleşik Hayata Geçişi

Türklerin tarihi, göçebe yaşamın dinamik yapısıyla başlasa da, bu kültür zamanla yerleşik hayata entegre olarak farklı bir kimlik kazanmıştır. Orta Asya bozkırlarında şekillenen konargöçer yaşam, Türklerin hem doğayla uyumlu bir düzen kurmasını hem de geniş coğrafyalara yayılmasını sağlamıştır. Ancak Anadolu’ya girişle birlikte, yerleşik yaşamın avantajları ve yeni koşullar, bu yaşam tarzında köklü değişikliklere yol açmıştır.

Göçebe Yaşamdan Yerleşik Hayata Geçişin Nedenleri

Konargöçer Türkler, özellikle Selçuklu ve Osmanlı dönemlerinde yerleşik hayata geçiş sürecine hız kazandırmıştır. Bunun nedenleri arasında tarım ekonomisinin önemi, fethedilen yeni toprakların korunması gerekliliği ve yerleşik toplumlarla artan etkileşim yer alır. Yerleşik hayata geçiş, ekonomik düzeni daha istikrarlı bir yapıya kavuşturmuş; tarım, ticaret ve zanaatkarlık gibi faaliyetlerin gelişimini sağlamıştır.

Coğrafi şartlar da bu geçişi etkileyen önemli unsurlardan biri olmuştur. Anadolu gibi verimli topraklara sahip bölgelerde tarımsal üretim, konargöçer yaşamın sürdürülmesini ekonomik olarak gereksiz kılmıştır. Ayrıca yerleşim bölgelerinde inşa edilen kaleler ve şehirler, güvenlik ihtiyaçlarını karşılamada önemli bir rol oynamıştır.

Yerleşik Hayatın Kültürel Etkileri

Yerleşik hayata geçişle birlikte Türklerin kültürel yaşamında da önemli değişiklikler meydana gelmiştir. Göçebe yaşamın sembolü olan yurt çadırları, yerini taş ve kerpiçten yapılan evlere bırakmıştır. Geleneksel dokuma kültürü, yerleşik hayatta halıcılık ve diğer zanaatlarla daha da zenginleşmiştir.

Ayrıca yerleşik hayatta Türk mutfağı daha çeşitli bir hâle gelmiştir. Tarımın yaygınlaşmasıyla birlikte buğday ve baklagiller gibi ürünler beslenme düzeninde daha fazla yer bulmuş, yerleşik kültürle birlikte yemek alışkanlıkları da değişmiştir. Ancak kımız, yoğurt ve kuru et gibi göçebe geleneklerinden miras kalan gıdalar, Türk mutfağının temel taşları olmaya devam etmiştir.

Yerleşik Hayata Geçişte Göçebe Kültürün İzleri

Yerleşik hayata geçişle birlikte konargöçer yaşam tamamen ortadan kalkmamış; töre, toplumsal düzen ve gelenekler gibi birçok unsur varlığını sürdürmüştür. Yaylak ve kışlak düzeni, özellikle hayvancılık faaliyetlerinde uzun yıllar boyunca devam etmiş; göçebe yaşamın dinamikleri yerleşik hayata yeni bir zenginlik katmıştır.

Şehirlerde düzenlenen panayırlar, göçebe şenliklerinin bir yansıması olarak ortaya çıkmıştır. Ayrıca oba ve boy sistemi, yerleşik toplulukların sosyal yapısında farklı şekillerde etkisini göstermiştir. Bu durum, göçebe kültürün, yerleşik hayatla sentezlenerek nasıl bir uyum sağladığını ortaya koymaktadır.

Kaynaklar

• İbrahim Kafesoğlu, Türk Bozkır Kültürü, Ötüken Neşriyat, İstanbul, 2009.
• Faruk Sümer, Oğuzlar (Türkmenler), Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 1999.
• Bahaeddin Ögel, Türk Mitolojisi: Kaynakları ve Açıklamalarıyla, Milli Eğitim Basımevi, İstanbul, 1989.
• Osman Turan, Selçuklular Tarihi ve Medeniyeti, Ötüken Neşriyat, İstanbul, 2005.
• Halil İnalcık, The Ottoman Empire: The Classical Age, Phoenix Press, Londra, 2000.

Ana Noktalar

1. 10 Kasım tarihinin önemi ve anlamı.
2. Atatürk’ü anma etkinliklerinin gelenekten moderne yansımaları.
3. Kıymetli 10 Kasım sözleri ve mesajları.

Atatürk'ün Anma Geleneği: Tarihsel Bir Bakış

Her yıl, 10 Kasım'da Atatürk'ü anmak için yapılan etkinlikler, ulusal bilincin ve toplumsal hafızanın pekiştirilmesinde büyük bir rol oynamaktadır. Bu özel günde, geçmişe dönük bir saygı duruşu sergilenirken, aynı zamanda geleceğe yönelik dersler çıkarılır. 10 Kasım anma etkinlikleri ile halkın katılımı artar, bu da Atatürk'ün bıraktığı mirasın canlı tutulmasını sağlar. Anma günlerinde sıkça paylaşılan 10 Kasım mesajları ise, toplumda birlik ve beraberlik duygusunu güçlendirir.

1. 10 Kasım Atatürk'ü anma: Yurt genelinde yapılan anma etkinlikleri, Atatürk'ün özlemiyle bir araya gelen kalabalıkları oluşturur.
2. Çiçekler bırakmak: Anıtlara çiçek bırakmak, hem bir vefa borcudur hem de geçmişe duyulan saygının bir ifadesidir.
3. Duygusal mesajlar: Sosyal medya üzerinden yapılan paylaşımlar, nesiller arası bir bağ kurarak, Atatürk'ün düşüncelerini yaşatır.

Atatürk'ün anılarının paylaşıldığı bu gün, yalnızca bir yas tutma değil, aynı zamanda yaşama sevinci ve umutla dolma günüdür. Bu nedenle, her bireyin bu geleneği benimsemesi gerekmektedir. Atatürk'ü anarken, anılarını yaşatmak ve öğretisini gelecek nesillere taşımak önceliklidir. Ne var ki, zamanla anma biçimleri değişse de, minnet duygusu her daim tazedir.

10 Kasım Törenlerinin Anlamı ve Önemi

10 Kasım, Ulu Önder Mustafa Kemal Atatürk'ün aramızdan ayrılışının yıldönümüdür. Bu tarih, Türk milletinin bağımsızlık ve özgürlük mücadelesinin simgesi haline gelmiştir. Her yıl, 10 Kasım'da düzenlenen anma etkinlikleri, milli birlik ve beraberliğimizi pekiştiren önemli bir etkinliktir. Bu vesileyle, Atatürk'ün ideallerini ve devrimlerini hatırlamak, geleceğe umutla bakmak adına bir fırsat sunar. 10 Kasım tarihinin önemi, sadece bir kayıptan ibaret olmamakla birlikte, tarihimizdeki yerini ve öğrenmemiz gereken dersleri de içinde barındırır.

10 Kasım'da Yapılacak Etkinlikler

Her yıl, ülke genelinde çeşitli etkinlikler düzenlenir. Törenler, saygı duruşları ve çeşitli konuşmalar ile dolu bir gündür. 10 Kasım ile ilgili sözler ve anekdotlar, bu özel günde duygularımızı pekiştirir. Öğrencilerin, emekli askerlerin ve halkın katılımıyla gerçekleştirilen bu etkinlikler, genç nesillere de Atatürk'ü ve onun mirasını tanıtır.

Atatürk'ü Anmanın Modern Toplum Üzerindeki Etkileri

Her yıl 10 Kasım’da, Atatürk’ü anma programı düzenlenir. Bu etkinlikler, toplumun tarih bilinci ve kimliğini pekiştirmeye yardımcı olur. İnsanlar, ulu önderin fikirlerini hatırlayarak, ülkenin aydınlık geleceği için sorumluluklarını sorgular. Modern toplum, Atatürk'ün ilke ve inkılaplarına daha fazla ihtiyaç duymaktadır. Bu nedenle, anma törenleri sadece bir hatırlama değil, aynı zamanda bir yeniden düşünme fırsatı sunar. Çünkü Atatürk, her nesle ilham kaynağı olmayı sürdürüyor. Yine de, nasıl bir toplum olmamız gerektiği üzerine kafa yormamız gerekiyor.

Anma Etkinliklerinin Önemi

Atatürk’ü anmanın, genç nesillere aktarılması gereken değerler açısından büyük bir önemi vardır. Bu etkinlikler, geçmişle bağ kurmanın yanı sıra geleceğe dair umutlarımızı da güçlendirir. Ne var ki, anma programları sırasında sadece hüzün hissetmek yeterli değil; aynı zamanda bu değerlerin yaşatılması için aktif bir çaba gösterilmelidir. Anma törenleri, birilik ve beraberlik duygusunu pekiştirerek bizi daha güçlü kılar.

Anma Geleneği İçerisinde Yerel ve Küresel Uygulamalar

Anma geleneği, geçmişle bugünü birleştiren önemli bir köprüdür. Yerel ve küresel düzeyde farklı uygulamalar, anmaların zenginliğini ortaya koyar. Örneğin, bazı kültürlerde anma etkinlikleri belirli günlerde yoğunlaşırken, diğerlerinde sürekli bir uygulama olarak sürdürülmektedir. Bunun yanı sıra, sosyal medya gibi dijital platformlar, anma süreçlerini daha geniş kitlelere ulaştırma fırsatı sunar. Bu nedenle, anma uygulamaları, yerel kimliklerle birleşip, evrensel bir anlam kazanabilir.

Yerel Uygulamaların Özellikleri

1. Törensellik: Yerel topluluklar, anma günlerinde düzenli olarak törenler gerçekleştirir.
2. Geleneksel Ritüeller: Her kültürün kendine özgü gelenekleri, anma sürecini zenginleştirir.
3. Toplumsal Katılım: Anma etkinlikleri, topluluğun bir araya gelmesini sağlar.

Küresel Uygulamaların Özellikleri

1. Çevrimiçi Platformlar: Sosyal medya üzerinden yapılan anmalar, küresel katılımı artırır.
2. Farklı Kültürlerin Etkileşimi: Küresel bir olayın anılması, farklı kültürlerden insanların bir araya gelmesine olanak sağlar.
3. Bilgi Paylaşımı: Küresel anmalar, çeşitli bilgi kaynakları ile desteklenir.

Her iki boyut da, insanlık tarihindeki önemli olayların unutulmaması için büyük bir önem taşır. Bu nedenle, anma geleneği aracılığıyla hem yerel değerler korunur hem de küresel bir bilincin oluşturulmasına katkı sağlanır.

Dijital Çağda Atatürk'ü Anma: Sosyal Medyanın Rolü

Dijital çağda, Atatürk'ü anma etkinlikleri sosyal medyada farklı bir boyut kazanıyor. Her yıl, milli bayramlarda ve anma günlerinde platformlar, kullanıcıların duygularını ve düşüncelerini paylaşma fırsatı sunar. Bu durum, özellikle genç neslin Atatürk ile bağlarını güçlendirirken, tarih bilincini de artırıyor. Sosyal medya üzerinden yapılan paylaşımlar, yalnızca haberleşmeyi değil, aynı zamanda kolektif bir hafızayı da inşa ediyor. Ancak, bu süreç zaman zaman belirsizlikler ve yanlış anlaşılmalara yol açabiliyor. Yine de, sosyal medyanın sunduğu imkânlar, Atatürk'ün ideallerini daha geniş kitlelere ulaştırma amacı açısından oldukça önemli.

Atatürk'ü Anma Geleneğinin Eğitimdeki Yansımaları

Atatürk, Türkiye'nin modernleşme sürecinin mimarları arasında yer alır. Bu bağlamda, Atatürk'ü anma geleneği eğitim alanında ciddi bir etki yaratmaktadır. Her yıl 10 Kasım'da düzenlenen anma törenleri, öğrencilerin milli bilincini güçlendirir. Eğitimciler, Atatürk'ün fikirlerini derslerine entegre ederek genç nesillerin bilinçlenmesine katkıda bulunur. Böylece, eğitim sistemimiz, Atatürk'ün ilke ve inkılaplarının izlerini taşımaktadır.

Eğer bir gün benim sözlerim bilimle ters düşerse bilimi seçin! M. K. ATATÜRK

Bu nedenlerle, Atatürk boyunca edinilen değerler, eğitim materyallerinde ve müfredatlarda ön plana çıkar. Öğrencilere, onun azmi ve vizyonuyla toplumumuza katkı sağlama bilinci aşılanır. Sonuç olarak, anma geleneği eğitimde sadece bir ritüeli değil, aynı zamanda bir yaşam felsefesini temsil eder.

Sonuç

Atatürk’ü anmanın, Türk milletinin hafızasında ne denli köklü bir yere sahip olduğu artık herkesçe malum. Her yıl 10 Kasım'da bu tarihi anma gelenekleri, Türkiye'nin dört bir yanında farklı şekillerde yankılanıyor. İnsanlar, saygı duruşunda bulunuyor, anma programlarına katılıyor ve onun mirasını yaşatmak için bir araya geliyor. Ancak modern zamanlarla birlikte anma geleneği sadece geçmişe bir saygı duruşu olmanın ötesine geçiyor. Artık sosyal medya, sanal etkinlikler ve dijital platformlar, Atatürk'ü anma biçimimizi dönüştürüyor. Bu nedenle, genç nesillerin de bu geleneği yaşatması ve yeniden anlamlandırması gerekiyor. Her ne olursa olsun, 10 Kasım tarihi, yalnızca hüzünlü bir hatırlama değil; aynı zamanda ulusal bir bilinç ve birlikteliğin yeniden pekiştiği bir gün olarak kalmalı. Anma etkinlikleri, bizlere onun ideallerini anımsatırken, aynı zamanda geleceğe dair sorumluluklarımızı da hatırlatıyor...

Meşrutiyeti ikinci kez ilan ettikleri halde Türkler “Osmanlıcılık” fikrine yapışıp kalmışlardır. Kimseyi tatmin etmeyen Osmanlıcılık milli bir ideal olacak güçte ve nitelikte değildi. Osmanlılar “hâkimiyet-i siyasiye” yoluyla kendilerine bağlı sandıkları milletleri çoktan kaybetmişlerdi. Ama yine de ısrarla bu ilkeye bağlıydılar. Kapitülasyonların yanında bu da ayrı bir baskı sistemi kuruyordu.

Bu bağ Balkan Harbi’yle koptu. İttihat ve Terakki’nin “Türkçülük” akımı bu savaşın dumanları içinde sanki fışkırdı. “Ben varım!” diyemeyen Türkler bu sözleri Balkan Harbi sonunda söyleyebildiler ve milletleşme platformuna erişebildiler. Milliyetçilik akımı artık bir iç dinamik niteliği kazanmıştı. Balkan Harbi’nin Türk milliyetçiliğine etkisi Türkçüler tarafından olumlu bir gelişme olarak karşılanmıştır. İttihat ve Terakki ile muhaliflerinin geçiçi de olsa milliyetçi bir uyanış çevresinde birleşme tecrübesi Müdafaâ-i Milliye Cemiyeti’nin kurulmasında görülmüştür. Kısa sürmekle beraber, Balkan Harbi, Gökalp’in deyimiyle, bir milli mefkûre’nin (ulusal ideal) somutlaşma koşullarını hazırlamıştır ve ülkenin Türk aydınlarını adeta oy birliğine yaklaştırmıştır. Çünkü Trablusgarp Savaşı’nın bittiği anda büyük devletlerin de yardımıyla Balkanların Türklere saldırması Ehl-i Salip (Haçlılar) ruhunun 20. Yüzyıl başındaki ortaya çıkışı sayılmıştır. Fakat fikir akımları arasında milliyetçiliği en fazla geliştiren ve iktidar partisinin ideolojisi yapan İttihatçılar olmuştur.