Olimpiyat Oyunlarının Mitolojik Temelleri

ANTİK OLİMPİYAT OYUNLARININ MİTOLOJİK TEMELLERİ

    “Niçin, Zeus fakirdir; ve bunu açıkça size ispatlayacağım. O kurduğunda Olimpiyat oyunlarını, bütün Yunanistan’ı dört yılda bir toplar

peki kazananları neden yalnızca yabani zeytinle taçlandırıyor? Eğer zengin olsaydı onlara altın verirdi.”

Aristophanes, Plutus.

    Hızlı ve sert bir giriş yaptık. Bu iki dizede sanki Aristophanes yüce tanrı Zeus’a hiç sakınmadan giydiriyromuş gibi duruyor. Daha da ilginci Antik Yunanda tanrılara küfür etmek yasak olmasa da yazar sivri diliyle küfürden beter aşağılıyor. Aslına bakarsanız bu yüzeysel bir çıkarım. Hiciv sanatını kullanan yunan şairler zamanının aristokratlarının bu kadar maddeci oluşunu tanrılar üzerinden yansıtırdı. Yani aslında Zeus, burada doyumsuz zenginlere yansıtılmış bir ayna. Ya da belki de ben fazla amaç arıyorum ve Aristophanes’in tek amacı Zeus’u aşağılamak.

    Her neyse alıntıda dikkatinizi çekmesini beklediğim başka bir şey daha var. ...Olimpiyat oyunlarını kuran Zeus... Gerçekten de öyle mi? Bu konuda onlarca görüş yüzlerce tartışma var. Bu yazıda bir kaçına değinip en tutarlısını seçmeye çalışacağız. Tabii fazlasını merak ediyorsanız kaynaklardan ya da doğrudan bana ulaşarak bilgi alabilirsiniz. Zayıf görüşlerle başlayalım. Oyunların gerçek kuruluş öyküsü tarihsel katmanlarla sarılıdır; bir yanda Herakles’in Olympia’yı Zeus onuruna kurduğu anlatıları, diğer yanda Pelops ile Hippodameia’nın şanlı at yarışının ve bunun ardından düzenlenen törenlerin köken teşkil ettiği söylenceleri durur. Hatta Romalı tarihçi Titus’a göre Pelops’un kazanması üzerine ona sunulan adaklar olimpiyat geleneğini sürdürür. Fakat bugün arkeolojik kalıntılarla açıkça kesinleştirdiğimiz bir şey varsa o da olimpiyatların tanrı Zeus adına yapıldığıdır.

    En tutarlı arka plan hikayesi ise şöyle: Peleponnes (Mora) Yarımadasını veba ve iç savaş sarmıştı. Zeus Tapınağının ve Olympia’nın da bulunduğu Elis şehir devletinin kralı Iphitos bu karışıklığa bir son vermek için yunanlılar için kutsal olan bir diğer mekana, Delphi kahinine danışmaya karar verdi. Kahinin isteği üzerine barışın ve huzurun sağlanması için Olympia’da Helen kültürünün yaşadığı her topraktan atletin katılımıyla büyük spor müsabakaları yapılmalıydı. Yani Delphi kahini, Ataları Pelops’un* şampiyonu olduğu Olimpiyat oyunlarının Zeus adına yeniden başlamasını istiyordu. Böylece ilk olimpiyatların MÖ 776’da düzenlendiğini, aynı zamanda bir şair ve sofist olan Elisli Hipias’ın hazırladığı şampiyon listesi sayesinde biliyoruz. Ayrıca kayıtlara göre ilk olimpiyat şampiyonu da Elisli Coroebus’tur. Elis adını bu kadar sık duyunca akıllara yapı gelmiyor değil.

OLİMPİYAT OYUNLARIN ANA ÖZELLİKLERİ VE ZAMAN İÇİNDEKİ DEĞİŞİMİ

    Oyunların düzenlenmiş olduğu dönemler genellikle Ağustos ayında tahıl hasatı sonrası ile üzüm ve zeytin hasatı öncesindeki boşlukta yapılıyordu. Başlangıçta oyunlar bilindiği üzere yedi gün değildi. M.Ö. 776-728’de bir gün, M.Ö. 632’de yedi gün, M.Ö. 472’de beş gün süreyle devam etmiştir. Olimpiyat oyunlarındaki bu süre değişimi ise, büyük bir olasılık ile Helen’lerin o dönemlerde yaşamış olduğu refah ve savaş ile ilişkilendirilebilirdi.

    Olimpia’daki zeytin ağacı (kotinos) sadece bir süs değil, kazanmanın ilahi işaretiydi: galipler eliyle örülen yabani zeytin taçla onurlandırılıyordu ve bu paha biçilemez, simgesel bir ödüldü. Aynı zamanda sporcular vücutlarını yağla sıvar, çıplak yarışırdı; bu hem fiziksel hazırlığın hem de tinsel bir kavramın (bedendeki ‘görünür’ güzelliğin tanrısal onayı) göstergesiydi.

    İlk gün sadece bir stadion koşusu varken zamanla program genişledi: uzun koşu, güreş, pentatlon (disk, cirit, uzun atlama, koşu, güreş), boks ve pankration (hırçın, neredeyse tüm kavrama ve yumruk tekniklerini kapsayan MÖ 648’te programa girmiş bir dövüş sporu) gibi dallar eklendi. Pankration’ın acımasızlığı antik yazarlarda ayrı bir yer tutar. Ayrıca, at yarışları soylu/atçı bazlı olduğundan yani sürücünün kendi adına değil de sahibi adına yarışmasıyla kadınların da at sahibi olarak yarış kazanması mümkün oldu: Kyniska , MÖ 396 ve 392’de dört atlı araba yarışını kazanarak “ilk kadın olimpiakos” olarak tarihe geçti; bu zaferler “sahip” sıfatıyla yazılırdı.

    Çok hoşuma giden bir noktaya daha değinmek istiyorum. Olimpiyatların erkek-dominant görünümünün yanında, Hera’ya adanan Heraia adlı kadın yarışları da vardı. Genç kızların koştuğu, ayrı törenlerle yürütülen bu etkinlikte de mitoloji ve ritüel iç içe geçerdi.

MODERN MARATON YARIŞININ MİTOLOJİK KÖKENLERİ

    Maratonun kökeni, Yunan askeri Pheidippides efsanesine dayanır. Efsaneye göre, MÖ 490 yılında, Yunanlıların Maraton Muharebesi'nde Pers istilacılarına karşı kazandığı zaferin ardından Pheidippides, zaferin haberini almak için Maraton'dan Atina'ya 25 mil koşmuştur. Atina'ya vardığında Pheidippides, "Sevin, kazandık!" diye bağırmış ve ardından yorgunluktan yere yığılıp ölmüştür. Habercinin başarısını anmak için, 1896'daki ilk modern Olimpiyat Oyunları'nda Maraton'dan Atina'ya giden rotada 40 kilometrelik (24,8 mil) bir maraton yarışı düzenlenmiştir.

    Günümüzde Olimpiyatlar, antik Yunan’ın dinsel ve kültürel dokusundan koparılarak evrensel bir modern ritüele dönüştü. Mitoloji burada hem kök, hem kozmetik hem de meşruiyet kaynağıydı. Aristophanes’in iğneleyici sözü hatırlatır ki: Kazananların ödülü altın değil, zeytin yaprağıydı ama o yaprak, epik ve ilahi bir mirasın eliyle cömertçe veriliyordu. Bugün maratonun son koşucusu kadar, antik bir zeytin dalıyla taçlandırılmış bir kahramanın gölgesi hâlâ bizimle.

Ömer Şerif Durmuş

kaynakça

Perseus Digital Library (Tufts University) – Pausanias, Aristophanes ve Pindar çevirileri.

BBC History – The Ancient Olympics.

Aristophanes. Plutus (Zenginlik). Çev. B. Karadut. İstanbul: Kabalcı Yayınları, 2011.

Pausanias. Yunanistan’ın Tasviri. Kitap V–VI. Çev. A. Erhat. Ankara: TTK Yayınları, 1995.

Burkert, Walter. Antik Yunan Dini. İstanbul: Alfa Yayınları, 2019.

Miller, Stephen G. Antik Yunan Atletizmi. Atina: Yale University Press, 2004.

Golden, Mark. Antik Yunan’da Spor ve Toplum. Cambridge: Cambridge University Press, 1998.

Spivey, Nigel. Antik Olimpiyatlar. Oxford: Oxford University Press, 2012.

Guttmann, Allen. Modern Olimpiyatların Tarihi. Chicago: University of Illinois Press, 2002.

Coubertin, Pierre de. Olimpiyat Anıları. Lozan: IOC Yayınları, 1931.

“The Ancient Olympic Games.” Encyclopaedia Britannica, 2023.

“Heracles and the Foundation of the Olympic Games.” Theoi Project, 2024.

https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/1114345

https://www.nbcolympics.com/news/track-and-field-101-olympic-history-records-and-results