İttihat ve Terakki Döneminde Kürt Mültecilerin İskânı: 2 MAYIS ve 4 MAYIS 1916 TARİHLİ BELGE

Birinci Dünya Savaşı yıllarında Osmanlı Devleti’nin iç güvenliği merkezî idarenin doğrudan müdahalesiyle yeniden düzenlenmiştir. Bu dönemde sevk ve iskân uygulamaları, yalnızca askerî zorunlulukların değil, aynı zamanda idarî kontrol, aşiret yapılarının çözülmesi ve asayişi sağlama hedeflerinin bir parçası olarak ele alınmıştır. Dâhiliye Nezareti bünyesinde yürütülen bu süreçte hazırlanan şifre telgraflar, devletin sahaya yönelik bakışını açık biçimde yansıtan birincil kaynaklar arasında yer almaktadır. Talat Paşa imzasını taşıyan ve aşağıda aynen aktarılan belge, Kürt mültecilerin sevk ve iskânına ilişkin esasları, gerekçeleri ve uygulanacak yöntemleri maddeler hâlinde ortaya koyması bakımından dönemin iskân siyasetini anlamada özel bir önem taşımaktadır.

Bab-ı Âli, Dâhiliye Nezareti

İskân-ı Aşair ve Muhacirîn Müdüriyeti

Umumi No: 5445, Hususi No: 10

Diyarbekir Vilayetine (Şifre)

C. 18 Nisan (1)332 (1 Mayıs 1916) şifreye.

Kürd mültecilerini Urfa, Zor gibi güney bölgesine göndermek kesinlikle caiz (doğru) değildir. Bunlar oralarda ya Araplaşacak veya milliyetini muhafaza ederek gayr-i müfid (faydalı olmayan) ve muzır bir anasır (zararlı bir unsur) hâlinde kalacağından ve amaç hâsıl olmayacağından mültecilerin sevk ve iskânları lazımdır:

1- Türk mülteciler ile Türkleşmiş kasaba ahalisi, Urfa, Maraş, Ayintap cihetlerine sevk ve oralarda iskân olunmalıdır.

2- Kürd mültecilerin, gittikleri yerlerde aşiret hayatı yaşamamaları ve milliyetlerini muhafaza etmemeleri için, aşiret reislerini derhal ayırmak gerekli olduğundan, bunlar arasında ne kadar nüfus sahibi ve eşraf var ise, bunların ayrılarak Konya, Kastamonu vilayetleriyle Niğde ve Kayseri sancaklarına ayrı ayrı sevk edilmelidir.

3- Sefere tahammüllü olmayan alil ve ihtiyarlar ile kimsesiz ve fakir kadın ve çocuklar, Maden kasabasıyla, Ergani ve Behremaz (Sivrice) nahiyeleri gibi Türk köylerinin yoğun olduğu yerlerde ve Türkler arasında müteferrikan (dağınık olarak) iskân ve iaşe edilecektir.

4- Sabıkalı olanların dışındaki mülteciler, Amasya, Tokad livalarıyla Malatya’nın münasip mahallerinde müteferrikan (dağınık) iskân edilmek üzere sevk edilecektir.

5- Sevk edilen yerlerle muhabere edilmekle birlikte, oralardaki dağıtım ve iskân hakkında yapılacak işlemler, ne kadar mültecinin, hangi tarihte, nerelere sevk edildiği bakanlığımıza bilgi verilecektir.

Fi 19 Nisan (1)332 (2 Mayıs 1916)
Nazır Talat

Bu telgraftan 2 gün sonra(4 Mayıs 1916) ise Talat Paşa, Kürdlerin dağıtılacağı, Ankara, Konya, Bursa, Kastamonu vilayetleri ve Kayseri, Niğde, Kütahya mutasarrıflıklarına gönderdiği telgrafta Kürdlerin yerli ahalinin %5'ini geçmeyecek şekilde iskan edilmesini talep ediyordu.(BAO DH ŞFR 63/188)