Kiliseler Ve Mektepler Kanunu

GİRİŞ

Osmanlı İmparatorluğu’nun son dönem siyasal ve hukuki dinamiklerini inceleyen historiografi, İkinci Meşrutiyet sonrası atılan adımları sıklıkla neticeleri üzerinden geriye dönük bir okumayla değerlendirme eğilimindedir. Bu durum, 3 Temmuz 1910 tarihinde kabul edilen Rum ve Bulgar Kiliseleri ve Mektepleri Hakkında Kanun’un ele alınış biçiminde de belirginleşmektedir. Kanun, genellikle 1912 Balkan Savaşı’na giden süreçte Balkan devletleri arasındaki en temel çatışma aksını ortadan kaldıran ve böylece anti-Osmanlı ittifakının kurulmasını kolaylaştıran stratejik bir hata olarak sunulmaktadır. Fakat bu yaklaşım, kararın alındığı anki siyasal sıkışmışlığı, aktörlerin karşı karşıya kaldığı kriz yönetim zorunluluklarını ve Meclis-i Mebusan ile Meclis-i Âyan koridorlarında yürütülen derin hukuki ve idari müzakereleri göz ardı etme riski taşımaktadır. Çalışmanın temel amacı, söz konusu kanunu teleolojik bir basite indirgemecilikten uzaklaştırarak, kendi tarihsel, hukuki ve idari şartları içinde analitik bir çerçevede incelemektir.

Çalışmanın metodolojik zeminini, arşiv belgelerinin ve meclis zabıtlarının olgu bazlı, nedensellik ilişkilerini ortaya çıkaran eleştirel analizi oluşturmaktadır. Bu doğrultuda, Osmanlı arşiv fonları ile Meclis-i Mebusan Devre 3, İçtima Senesi 2 Zabıt Cerideleri ve Meclis-i Âyan tutanakları birincil kaynak grubu olarak merkeze alınmıştır. İncelenen metinlerde geçen kavramların, mülkiyet rejimine dair hukuk tartışmalarının ve vekiller arasındaki fikir ayrılıklarının dönemin kamu hukuku ilkeleriyle ne ölçüde örtüştüğü tetkik edilmiştir. Olayların arka planındaki yapısal sebepler ile anlık idari ihtiyaçlar arasındaki bağlantılar kurulurken, aktörlerin karar alma süreçlerindeki imkân ve kısıt kümeleri dikkate alınmıştır. Böylece kanunun, sadece yürütme erkinin tepeden inme bir tasarrufu mu yoksa parlamenter mekanizma içinde meşrulaştırılmaya çalışılan bir kriz yönetimi aracı mı olduğu sorusuna yanıt aranmıştır.

Tarihsel analizde olayları gerçekleştikten sonraki neticelerine göre yargılayan yaklaşım biçimi, kararı alan siyasal aklın o anki bilgi kümesini ve karşı karşıya olduğu tehdit algısını görünmez kılmaktadır. 1910 yılında İttihat ve Terakki yönetimi ile hükümetin masasında, henüz gerçekleşmemiş olan 1911 Trablusgarp İşgali veya 1912 Balkan İttifakı gibi veriler bulunmamaktadır. Aktörlerin önündeki somut veri; Rumeli vilayetlerinde yıllardır devam eden, kamu otoritesini felç eden, sivil ahaliyi hedef alan çete çatışmaları ve bu güvensizlik ortamını gerekçe göstererek bölgeye uluslararası vesayet getirmek isteyen Büyük Güçlerin diplomatik baskısıdır. Dolayısıyla bu çalışma, kararı alan aktörlerin geleceği gören bir öngörüye sahip olmadıkları gerçeğinden hareketle, dönemin dumanlı şartları altında kamu düzenini ve devlet egemenliğini koruma adına atılan adımları tarihsel empati ilkesi doğrultusunda değerlendirmektedir.

Son olarak bu makale, Kiliseler Kanunu’nu mülkiyet hukuku, anayasal güvenceler ve devletin şiddet tekelini yeniden tesis etme çabası arasındaki gerilim hattında konumlandırmaktadır. İmparatorluğun Klasik ve Tanzimat dönemlerinden devraldığı cemaat imtiyazları ile Meşrutiyet’in getirdiği merkeziyetçi, eşitlikçi vatandaşlık söylemi arasındaki çatışma, bu kanun metninde somut bir hal almıştır. Bir yanda asırlık mülkiyet ve tasarruf haklarının dokunulmazlığını savunan anayasal/mülkiyetçi yaklaşım; diğer yanda ise kamu düzeninin ve asayişin tesisini her türlü hukuki statünün üstünde tutan devletçi-pragmatik yaklaşım karşı karşıya gelmiştir. Çalışma, bu iki temel hat arasındaki müzakereleri inceleyerek, kanunun Osmanlı devlet yapısının geçirdiği dönüşüm ve çözülme süreçlerindeki yerini tarafsız bir tarihsel perspektifle ortaya koymayı hedeflemektedir.

MESELENİN TARİHSEL KÖKENİ

1910 yılında kabul edilen Rum ve Bulgar Kiliseleri ve Mektepleri Hakkında Kanun’un hukuki ve idari mecburiyetlerini kavrayabilmek, Osmanlı toplumsal yapısında 1870 yılında meydana gelen radikal bir kırılma çizgisinin analiz edilmesini gerektirmektedir. Osmanlı cemaat ve millet sistemi, klasik çağ boyunca tebaayı esas itibarıyla dini ve mezhepsel aidiyetler üzerinden tanzim etmiştir. Bu çerçevede, Ortodoks Hristiyan nüfusun tamamı, etnik ve dilsel kökenlerine bakılmaksızın Fener Rum Patrikhanesi’nin ruhani ve idari vesayeti altında "Rum Milleti" başlığı dâhilinde birleştirilmiştir. Ancak 11 Mart 1870 tarihinde Sultan Abdülaziz’in fermanıyla Bulgar Eksarhlığı’nın müstakil bir ruhanî teşkilat olarak tanınması, bu kadim yapıyı kökünden sarsmıştır. Eksarhhane’nin tesisi, cemaat yapısının ilk kez mezhepsel bir zemin yerine doğrudan etno-dilsel bir hat üzerinden ayrışması anlamına gelmekteydi. Bu durum, dinî hiyerarşinin seküler ulusçuluk fikirleriyle eklemlendiğini ve ibadethanelerin birer ibadet mekânı olmanın ötesine geçerek komuta merkezlerine ve ulusal kimlik inşa alanlarına dönüştüğünü göstermesi bakımından sosyolojik bir dönüm noktasıdır.

Eksarhlık Fermanı’nın 10. maddesi, Balkanlar’da sonraki kırk yıl boyunca sürecek olan kanlı toplumsal çatışmaların ve idari kilitlenmelerin hukuki nüvesini oluşturmuştur. İlgili madde, bir yerleşim yerindeki Hristiyan ahali kütlesinin üçte ikisinin (%66) arzusu halinde, o yerdeki kilise ve mekteplerin tasarruf hakkının Bulgar Eksarhlığı’na devredilebileceğini hükme bağlamaktaydı. Bu hukuki düzenleme, taşra sosyolojisinde geri dönülemez bir rekabeti tetiklemiştir. Kiliseler ve mektepler, artık sadece dini vecibelerin ifa edildiği yerler değil; bir köyün, kasabanın ya da bölgenin demografik, siyasal ve etnik olarak hangi ulusal projeksiyona tabi olacağını tayin eden sembolik ve fiziki hâkimiyet alanları haline gelmiştir. Bu durum, Makedonya ve Trakya coğrafyasında Rum Patrikhanesi ile Bulgar Eksarhlığı arasında patlak veren ve historiografide münazaalı kiliseler/mektepler olarak adlandırılan mülkiyet ve istifade krizini doğurmuştur. Toplumsal tabanda komitacı faaliyetlerin, çete baskılarının ve köy nüfuslarının mecburi mezhep değiştirmelerinin (tahvil-i mensubiyet) ardındaki temel dinamik, bu %66’lık orana ulaşma ya da karşı tarafın bu orana ulaşmasını engelleme arayışıdır.

II. Abdülhamid dönemi idaresi, Rumeli’de tırmanan bu sosyo-politik krizi kontrol altında tutabilmek amacıyla dondurma ve nadasa bırakma odaklı bir denge siyaseti takip etmiştir. Merkezî hükümet, Rum ve Bulgar cemaatleri arasındaki bu tarihsel ve mezhepsel husumeti, tarafların birbirini yıpratması ve Osmanlı devlet otoritesine karşı ortak bir anti-emperyalist yahut ayrılıkçı blok oluşturamaması adına bir iç denge unsuru olarak kullanmıştır. İhtilafa konu olan kiliselerin mülkiyet iddiaları karara bağlanmamış; kapılarına kilit vurularak kapatılması (seddedilmesi) yahut belirli periyotlarla dönüşümlü kullanılması (münavebe usulü) gibi geçici idari tedbirlerle süreç zamana yayılmıştır. Ancak bu statükocu yaklaşım, makro düzeyde devletin bölgedeki varlığını sürdürmesini sağlarken, mikro düzeyde taşra toplumunun dokusunu ağır bir tahribata uğratmıştır. Kamu gücünün ve hukuki kesinliğin bulunmadığı bu alanda, devletin şiddet tekelini yitirmesiyle birlikte taşra toplumu tamamen komitelerin, çetelerin ve paramiliter yapıların vesayeti altına girmiştir. Ahali, mülkiyetini ve can güvenliğini koruyabilmek adına bu çetelerin baskısıyla sürekli ruhanî mensubiyet değiştirmek zorunda kalmış; böylece toplumsal sadakat ve hukuki aidiyet bağları tamamen çözülmüştür.

1908 II. Meşrutiyet Devrimi ile iktidar alanına giren İttihat ve Terakki kadroları, Tanzimat’tan beri arayışı sürdürülen kapsayıcı vatandaşlık kimliğini İttihad-ı Anasır (unsurların birliği) vizyonuyla yeniden ihya etme amacındaydı. Ancak sahaya inildiğinde, Abdülhamid döneminden devralınan bu dondurulmuş toplumsal yara doğrudan doğruya yeni rejimin meşruiyetini tehdit eder hale gelmişti. Taşrada devam eden şiddet olayları ve kilitli tutulan ibadethaneler, Meşrutiyet’in vadettiği hürriyet, adalet ve eşitlik retoriğini boşa çıkarıyordu. Daha da kritik olanı, Makedonya’daki bu kronik asayişsizlik ve mezhep çatışmaları, Büyük Güçlerin (özellikle İngiltere ve Rusya’nın Reval Görüşmeleri sonrasındaki tutumları) bölgeye uluslararası denetim, müfettişlik yahut resmi vesayet getirme gerekçesi olarak masada tutulmaktaydı. Dolayısıyla İttihatçı siyasal akıl açısından 1870’ten beri biriken ve toplumsal dokuyu çürüten bu mesele, artık zamana yayılarak geçiştirilebilecek pasif bir denge aracı olmaktan çıkmıştı. Kiliseler Kanunu, dondurulan bu kanı durdurmak, taşradaki komite vesayetini kırmak ve Avrupalı devletlerin müdahale zeminini ortadan kaldırmak adına devlet eliyle atılan radikal, idari ve cerrahi bir adım olarak gündeme gelmiştir.

MECLİSTE KİLİSELER KANUNU

3 Temmuz 1910 tarihinde yasalaşan düzenlemenin yasama organındaki müzakere safhası, yalnızca teknik bir kanun tasarısının oylanması olarak değil; Osmanlı kamu hukukunun, mülkiyet rejiminin ve devlet-tebaa ilişkilerinin Meclis-i Mebusan ve Meclis-i Âyan kürsülerinde doğrudan tartışmaya açıldığı bir zihniyet hesaplaşması olarak tezahür etmiştir. Tasarının müzakerelerinde ortaya çıkan tutumlar, dönemin siyasal aktörlerinin devleti kurtarma ve kamu düzenini tesis etme noktasında benimsedikleri hukukî ve idarî paradigmaların ne kadar köklü biçimde ayrıştığını göstermektedir. Bu çerçevede meclis zabıtları tetkik edildiğinde, yürütme erkinin devletçi pragmatizminden anayasal mülkiyetçi muhalefete ve doktriner idealizme kadar uzanan üç temel düşünce aksının tokuştuğu görülmektedir.

Hükümet adına söz alan Adliye Nâzırı Necmettin Molla Bey ve İttihatçı mebuslar, kanunun teorik bir idari reform olmanın ötesinde, sahadaki asayiş krizini çözmeye dönük fiilî ve acil bir müdahale olduğunu savunmuşlardır. Adliye Nâzırı, Meclis-i Âyan’daki konuşmasında mevcut ihtilafın geçmişten kalan pasif bir miras olmadığını; vilayetlerde ihtilâfât-ı şedîde şeklinde devam ettiğini ve mevcut adli mekanizmalarla çözülemediğini açıkça ifade etmiştir. Hükümet kanadına göre, kapatılan veya dönüşümlü kullanıma (münavebe usulü) zorlanan ibadethaneler sebebiyle kamu düzeni tamamen çökmüş durumdadır. Bu şartlar altında devletin asli görevi, müktesep hak tartışmalarına takılmaksızın Hukuk-ı Mezhebiyye’yi temin etmek ve ibadet hakkını kamusal otorite eliyle yeniden tesis etmektir.

İttihatçı siyasal akıl, kanunu devletin kaybettiği şiddet tekelini ve idari kontrolü yeniden kazanabilmesi için zorunlu bir Tedbir-i Siyasî olarak kodlamıştır. Mülkiyetin dondurulması veya idari kararla devredilmesi yönündeki eleştirilere karşı Necmettin Molla Bey, hükümetin amacının bir cemaatin hakkını gasbedip diğerine vermek olmadığını; aksine azınlıkta kalan ve kilisesiz düşen tarafa devlet bütçesinden yeni ibadethane inşa edilerek (muavenet-i nakdiyye) her iki gruba da emniyet sağlama gayesi taşıdığını vurgulamıştır. Bu yaklaşım, kamu düzeninin ve devletin bekasının korunmasını, klasik mülkiyet hukukunun ve geleneksel statükonun üstünde tutan pragmatik bir kriz yönetimi anlayışını yansıtmaktadır.

Hükümetin bu müdahaleci tutumuna karşı en sert muhalefet, Hristo Dalçef, Yorg Honeus, Yorgo Boşo ve Kozmid Pandelâk gibi Rum mebuslar ile bazı muhafazakâr hukukçu vekillerden gelmiştir. Bu blok, hükümetin asayiş gerekçesiyle yasama erki üzerinden mülkiyete ve asırlık cemaat imtiyazlarına müdahale etmesini, Osmanlı kamu hukukunun temeli olan Hukuk-ı Müktesebe (kazanılmış haklar) ilkesinin ihlali olarak değerlendirmiştir. Muhaliflerin temel argümanı, bir kilise veya mektebin tasarruf hakkının devlet eliyle başka bir gruba devredilemeyeceği ve mevcut Kanun-ı Medenî hükümleri dışında yapılan bu tür yasama tasarruflarının hukuk güvenliğini tamamen ortadan kaldıracağı yönündedir.

Müzakerelerin en keskin noktası, kanunun 10. maddesinde şekillenen mülkiyet açmazı olmuştur. Hükümet, ibadethanenin kendisine idari bir kararla el koyup aidiyetini belirlerken; bu ibadethaneye bağlı akar ve evkafın (dükkân, fırın, tarla) durumunu mahkemelere (mehâkim-i nizâmiyye) havale etmiştir. Todor Pavlof ve İsmail Sıtkı Bey gibi isimler, hukuk tekniği açısından "Kilise ve mektep asıl, ona bağlı akar ise fer'dir" ilkasından hareketle, asıl olan binanın idari kararla dağıtılıp fer'i olan mülkün mahkemeye bırakılmasındaki mantıksal çelişkiyi teşhir etmişlerdir. Yorgo Boşo ise açıkça bu düzenlemenin hukuki bir çözüm değil, İttihad ve Terakki'nin meclis çoğunluğuna dayanarak geçirdiği konjonktürel ve siyasi bir manevra olduğunu dile getirmiştir.

Müzakerelerdeki üçüncü hat ise olayı dar bir bütçe veya asayiş parantezinden çıkararak, anayasal hürriyetler ve bireysel/cemaatsel vicdan özgürlüğü zemininde teorileştiren idealist yaklaşımdır. Bu çizginin en belirgin temsilcilerinden biri olan Rıza Tevfik Bey (Bölükbaşı), meselenin yalnızca maddî binaların kimde kalacağı sorunu olmadığını; temel problemin emansipasyon (bağımsızlaşma), serbestî-i mezâhib ve hürriyet-i vicdan meselesi olduğunu ileri sürmüştür.

Rıza Tevfik, Kanun-ı Esasî'nin vadettiği hürriyet ortamında her topluluğun kendi anadiliyle ibadet edebilmesi gerektiğini savunarak, meselenin siyasal ve harici boyutlarına dikkat çekmiştir. Ancak bu idealist duruş, hükümetin kamu düzenini koruma önceliği ile mülkiyetçi muhalefetin statüyü koruma stresi arasında pratik bir karşılık bulmakta zorlanmıştır. Sonuç itibarıyla Meclis'teki oylamalar, idealist veya anayasal muhalefetin önerdiği değişiklik tekliflerinin reddedilmesi ve Hükümetin hazırladığı metnin büyük oranda korunarak kabul edilmesiyle neticelenmiştir.

KANUNUN KRİTİK MADDELERİ

Meclis-i Mebusan ve Meclis-i Âyan safhalarından geçerek kabul edilen metin, soyut bir hukukî tartışmanın ötesinde, taşradaki çatışma dinamiklerini dondurmayı hedefleyen somut idarî maddelerden oluşmaktaydı. Kanun’un 7. maddesi, ruhanî mensubiyetini (Patrikhane veya Eksarhhane bağlılığını) değiştiren ahalinin, mevcut kilise ve mektebin mülkiyetini beraberinde götüremeyeceğini hükme bağlayarak mekânsal statükoyu sabitlemeyi amaçlamıştır. Hükümet, bu düzenlemeyle komitelerin köylüler üzerinde baskı kurarak kitlesel mezhep değiştirmeler yoluyla ibadethaneleri el değiştirttirmesinin ve dolayısıyla tırmanan şiddet sarmalının önüne geçmeyi hedeflemiştir. Ancak bu durum, anayasal hürriyet-i vicdan ilkesi ile mülkiyet güvenliği arasında fiilî bir gerilim yaratmış; tebaanın mülk üzerindeki tasarruf hakkını idarenin asayiş algısına bağımlı kılmıtır.

Düzenlemenin 8. maddesi ise dinî hiyerarşi ile anadil üzerinden ibadet ve tedrisat talepleri arasındaki çelişkiyi tanzim etmeye çalışmıştır. Rum Patrikhanesi’ne bağlı kalmakla birlikte Bulgarca, Ulahça, Sırpça veya Arnavutça ibadet ve eğitim yapmak isteyen cemaatlere, Patrikhane vesayetini tamamen kaldırmadan yeni ibadethane ve mektep açabilme imkânı tanınmıştır. Öte yandan 11. madde ile getirilen usul kolaylığı, merkeziyetçi bürokrasinin hantallığını aşma amacını taşımaktadır. Yeni inşa edilecek kiliseler için geleneksel Ferman-ı Âlî süreci beklenmeksizin, Meclis-i İdare-i Vilâyet kararı ve valilik ruhsatıyla derhal inşaata başlanabilmesi öngörülmüştür. Bu hızlı ruhsat mekanizması, yürütme erkinin sahada birikmiş olan ibadethane ihtiyacını acilen karşılayarak toplumsal tansiyonu düşürme kararlılığını göstermektedir.

DÖNEMSEL İKİLEMLER

Kiliseler Kanunu’nun tarihsel bilançosu çıkarılırken düşülen en yaygın metodolojik yanılgı, neticeler üzerinden geriye dönük bir nedensellik kurarak 1910 aktörlerini stratejik körlükle suçlamaktır. Dönemin siyasal aklı değerlendirilirken, aktörlerin karar anındaki bilgi kümesi dikkate alınmalıdır. 1910 şartlarında Meclis-i Mebusan çatısı altında karara imza atan İttihatçı ve hükümet kadrolarının önünde, 1911 Trablusgarp Savaşı’nın patlak vereceği veya 1912’de Ege adalarının işgal edileceği yönünde bir veri bulunmamaktaydı. Kararı alan mekanizmanın önündeki somut ve acil kriz; Makedonya vilayetlerinde her gün akan kan, asayişin tamamen çökmesi ve Büyük Güçlerin Reval Görüşmeleri doğrultusunda bölgeye uluslararası vesayet getirme tehdididir. Hükümet, iç egemenliğini felç eden bu yangını söndürmek ve dış müdahale gerekçelerini ortadan kaldırmak adına elindeki en radikal kriz yönetimi imkânını kullanmıştır.

Bununla birlikte, kanunun doğurduğu bölgesel sonuçlar bakımından trajik bir nedensellik zinciri ortaya çıkmıştır. Abdülhamid döneminin temel dış/iç güvenlik stratejisi olan Rum-Bulgar nifakını nadasa bırakma ve dondurma siyaseti, makro düzeyde Balkan devletlerinin birleşmesini engelleyen yapısal bir sigorta işlevi görmekteydi. Kiliseler Kanunu ile taşradaki mülkiyet ve ibadet ihtilafları hukuki bir zemine oturtulup çözüme kavuşturulunca, Atina, Sofya, Belgrad ve Çetinye arasındaki en temel diplomatik ve toplumsal uyuşmazlık odağı kendiliğinden ortadan kalkmıştır. Dolayısıyla karar, içerideki mikro-asayiş krizini çözmeyi hedeflerken, dış jeopolitik düzlemde Balkan devletlerinin Osmanlı’ya karşı ortak bir anti-Osmanlı cephesi kurmasını kolaylaştıran yapısal boşluğu yaratmıştır. Bu durum, kararı alan kadroların niyetinden bağımsız olarak, kriz yönetimi adına atılan adımların uzun vadeli bölgesel güç dengelerini Osmanlı aleyhine dönüştürdüğünü göstermektedir.

SONUÇ

1910 Rum ve Bulgar Kiliseleri ve Mektepleri Hakkında Kanun, Osmanlı İmparatorluğu’nun dağılma sürecinde karşı karşıya kaldığı yönetim krizine verilen en somut ve radikal parlamenter yanıtlardan biridir. Çalışmada ortaya konulduğu üzere bu düzenleme, ne geleneksel anlatılarda iddia edildiği gibi basiretsiz bir siyasal hata ne de mülkiyet haklarını tamamen ortadan kaldıran keyfî bir yürütme tasarrufudur. Kanun, Tanzimat’tan devralınan hukuki öngörülebilirlik ve müktesep haklar ilkesi ile Meşrutiyet döneminin kamu düzenini her ne pahasına olursa olsun tesis etme önceliği arasındaki derin çatışmanın bir ürünüdür.

Meclis-i Mebusan ve Âyan zabıtları üzerindeki incelemeler, kanunun yasalaşma sürecinin tek taraflı bir dikte olmaktan ziyade; anayasal güvenceleri savunan mülkiyetçi muhalefet ile kamu düzenini öne çıkaran devletçi pragmatizm arasındaki sert tartışmalara sahne olduğunu kanıtlamaktadır. Sonuç itibarıyla İttihat ve Terakki yönetimi, iç egemenliği tehdit eden çete çatışmalarını bitirmek ve uluslararası vesayet riskini bertaraf etmek amacıyla radikal bir ameliyata girişmiştir. Ancak bu kararla sağlanan iç hukuki düzen, bölgesel jeopolitikte Balkan devletlerinin birleşmesinin önündeki tarihsel engeli kaldırmış; hemen ardından gelen dış askerî şoklarla birleşerek imparatorluğun Rumeli’deki varlığının sona ermesine zemin hazırlamıştır. Kiliseler Kanunu, devletin bekası ile hukukun normatif sınırları arasına sıkışmış bir imparatorluk idaresinin trajik kriz yönetimi tecrübesi olarak tarihteki yerini almıştı

EK-1: KAVRAM VE MÜESSESE SÖZCÜĞÜ

TARAFLAR

Hükümet Kanadı: Necmettin Molla Bey (Adliye Nâzırı), Talât Bey (Dahiliye Nâzırı).

Mülkiyetçi / Anayasal Muhalefet: Hristo Dalçef Efendi, Yorg Honeus Efendi (Selanik), Yorgo Boşo Efendi, Artas Yorgak Efendi (Selanik), Kozmid Pandelâk Efendi, Mehmet Tevfik Efendi (Kengırı), Ahmet Mahir Efendi (Kastamonu).

Doktriner / İdealist Hat: Rıza Tevfik Bey (Edirne), Todor Pavlof Efendi, Filip Mişe Efendi.

KAYNAKÇA[1]

I. BİRİNCİL KAYNAKLAR (ARŞİV BELGELERİ VE ZABIT CERİDELERİ)

   Meclis-i Âyan Zabıt Ceridesi: Devre 1, İçtima Senesi 2, Cilt 3, 14 Haziran 1326 (1910) Oturumu (s. 609). 

 Meclis-i Mebusan Zabıt Ceridesi: Devre 3, İçtima Senesi 2, 54. İnikad, 1 Mart 1326 (1910) Oturumu (s. 125–153).

 Rum Patrikhanesi ile Bulgar Ekzarhlığı Beyninde Münazaunfih Kilise ve Mektepler Hakkında Lâyiha-i Kanuniye Metni ve Encümen Mazbataları.

II. İKİNCİL KAYNAKLAR VE TETKİKLER

Eryılmaz, B. (1990). Osmanlı Devletinde gayrimüslimlerin yönetimi. Risale Yayınları.

Gökbayır, S. (2012). Mektepler ve Kiliseler Kanunu bağlamında İttihat ve Terakki Fırkası’nın Balkan politikası. Uluslararası Balkan Sempozyumu Bildirileri, 5-7 Ekim 2012, Isparta-Burdur.

Hanioğlu, M. Ş. (2001). Preparation for a revolution: The Young Turks, 1902-1908. Oxford University Press.

Küçük, C. (1998). Osmanlı İmparatorluğu'nda "millet sistemi" ve Tanzimat. H. İnalcık & M. Seyitdanlıoğlu (Haz.), Tanzimat: Değişim sürecinde Osmanlı İmparatorluğu içinde (ss. 541-555). Phoenix Yayınevi. []

Ortaylı, İ. (2006). Osmanlı barışı. Timaş Yayınları.

Stamatopoulos, D. (2006). Reforming the church, modifying the nation: The Ecumenical Patriarchate and the Bulgarian schism. First World Congress of Comparative Education Societies, Sofia, Bulgaristan.

Yücel, E. & Yücel, T. (2023). Kiliseler ve Mektepler Kanununa gösterilen iç ve dış tepkiler (1909-1911). DÜMAD - Dünya Multidisipliner Araştırmalar Dergisi, 6(Prof. Dr. Durmuş Ali Arslan Özel Sayısı), 327–368.